II USKP 559/26

II USKP 559/26 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 16 czerwca 2026 r. SSN Dawid Miąsik (przewodniczący) SSN Bohdan Bieniek (sprawozdawca) SSN Piotr Prusinowski w sprawie z odwołania S. D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Szczecinie o zasiłek macierzyński, zasiłek opiekuńczy, zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 16 czerwca 2026 r., skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 16 października 2024 r., sygn. akt VI Ua 20/23, 1. uchyla zaskarżony wyrok w całości i oddala apelację organu rentowego, 2. koszty postępowania w sprawie między stronami wzajemnie znosi. Bohdan Bieniek Dawid Miąsik Piotr Prusinowski UZASADNIENIE II USKP 559/26 2 Sąd Rejonowy Szczecin-Centrum w Szczecinie, wyrokiem z dnia 10 marca 2023 r., zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w Szczecinie z dnia 20 sierpnia 2021 r. i ustalił, iż S. D. nie ma obowiązku zwrotu pobranych świadczeń: zasiłku macierzyńskiego za okres od 11 marca 2016 r. do 9 marca 2017 r., zasiłku opiekuńczego za okres od 10 marca 2017 r. do 31 marca 2017 r., od 11 kwietnia 2017 r. do 26 kwietnia 2017 r., zasiłku chorobowego o za okres od 27 kwietnia 2017 r. do 25 października 2017 r., świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 26 października 2017 r. do 20 października 2018 r. wraz z odsetkami (punkt I); umorzył postępowanie w pozostałym zakresie (punkt II) oraz zniósł między stronami koszty procesu (punkt III). W sprawie ustalono, że ubezpieczona zgłosiła się do ubezpieczeń społecznych w dniu 1 czerwca 2013 r. w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą w zakresie sprzątania budynków i obiektów, z miesięczną podstawą wymiaru składek 9.350,13 zł. Rejestrując działalność gospodarczą kończyła studia. Od 5 września 2013 r., będąc w ciąży, przebywała na zwolnieniu lekarskim. Od 7 stycznia 2014 r. do 5 stycznia 2015 r. korzystała z zasiłku macierzyńskiego, od 6 stycznia 2015 r. do 6 lipca 2015 r. z zasiłku chorobowego, od 7 lipca 2015 r. do 17 lipca 2015 r. z zasiłku opiekuńczego. Następnie, w okresie kolejnej ciąży, korzystała ze zwolnienia lekarskiego od 18 lipca 2015 r. do 10 marca 2016 r. Po urodzeniu dziecka ubezpieczona korzystała z zasiłku macierzyńskiego od 11 marca 2016 r. do 9 marca 2017 r. Następnie od 10 marca 2017 r. do 31 marca 2017 r. korzystała z zasiłku opiekuńczego z uwagi na operację dziecka. W dalszej kolejności, z uwagi na rozpoznaną u niej depresję, korzystała od 27 kwietnia 2017 r. do 25 października 2018 r. z zasiłku chorobowego, a po wykorzystaniu okresu zasiłkowego ze świadczenia rehabilitacyjnego (26 październik 2017 r. - 20 października 2018 r.). W 2018 r. rozpoznano u niej stwardnienie rozsiane. Podczas składania na formularzach w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych wniosków o wypłatę poszczególnych świadczeń ubezpieczona nie była pouczana o tym, że zadeklarowana podstawa wymiaru składek, w oparciu o którą wypłacane są świadczenia może ulec zmianie, obniżeniu czy weryfikacji. Organ nie informował jej ponadto w jakich okolicznościach te świadczenia są nienależne. II USKP 559/26 3 Sąd Rejonowy wskazał, że zadeklarowana przez odwołującą się podstawa wymiaru składek w wysokości 9.350,13 zł była przedmiotem zainteresowania organu rentowego, a wydanie zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji poprzedziło ustalenie przez ten organ, także w drodze decyzji, iż podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia wynosi 2.227,80 zł za czerwiec, lipiec i sierpień 2013 r. i 297,04 zł, a za wrzesień 2013 r. Sąd Rejonowy podniósł, że organ rentowy w zaskarżonej decyzji, powołując się na przepis art. 84 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2026 r., poz. 199, dalej jako ustawa systemowa), nie wskazał ani nie wykazał w toku procesu, który ze wskazanych warunków uznania świadczenia za nienależnie pobrane miałby zachodzić w niniejszej sprawie. Podkreślenia wymagało, że dowód istnienia przesłanek żądania zwrotu świadczenia nienależnego obciążał organ rentowy. Sąd Rejonowy wskazał, że w tych okolicznościach należało przyjąć, że odwołująca się, w okresie pobierania świadczenia, nie mogła mieć jakiekolwiek podstawy do przypuszczeń, że zadeklarowana przez nią podstawa wymiaru zostanie zakwestionowana i w ślad za tym będzie miała ona obowiązek zwrotu wypłaconych kilka lat wcześniej świadczeń. Odnosząc się z kolei do przesłanek określonych w art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, Sąd Rejonowy wskazał, że organ nie wykazał, aby sporne świadczenia zostały przyznane lub wypłacone odwołującej się na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów, bądź świadomego prowadzenia w błąd organu wypłacającego świadczenia przez ubezpieczoną. Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, że organ rentowy obowiązek zwrotu spornych zasiłków wywodził z twierdzenia, że zadeklarowanie przez ubezpieczoną podstawy wymiaru składek za czerwiec, lipiec, sierpień 2013 r. w wysokości 9.350,13 zł było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, w szczególności z zasadami równości i solidaryzmu społecznego, polegającego na świadomym osiąganiu nieuzasadnionych korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych kosztem innych uczestników tego systemu. Sąd Rejonowy nie zgodził się z taką oceną organu rentowego, podkreślając, że nie wystarczyło to do stwierdzenia, że świadczeniobiorca świadomie wprowadził w błąd organ w celu uzyskania zasiłku chorobowego w nienależnej wysokości (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2019 r., I UK 416/17, OSNP 2019/7/90). II USKP 559/26 4 Sąd pierwszej instancji wskazał, że wypłacone odwołującej się sporne zasiłki, obliczone od podstawy wymiaru wyższej niż wynikająca z prawomocnej decyzji organu, były w zawyżonej części świadczeniami nieprzysługującymi, ale na gruncie niniejszej sprawy nie były świadczeniami nienależnie pobranymi w rozumieniu art. 84 ust 2 ustawy systemowej. Odwołująca się nie sfałszowała żadnych dokumentów, nie złożyła nieprawdziwych zeznań, jak też świadomie nie wprowadziła w błąd organu rentowego. Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych znana była podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe, zatem jako błędne należy uznać zachowanie polegające na wypłacie zasiłków bez wcześniejszego rozwiania wątpliwości i zakwestionowania podstawy wymiaru świadczeń. Także ten błąd ten wyklucza ustalenie decyzją organu rentowego obowiązku zwrotu świadczeń wypłaconych odwołującej się w zawyżonej wysokości (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2019 r., I UK 416/17, OSNP z 2019 r., nr 7, poz. 90). W orzecznictwie sądowym utrwalony jest pogląd, że jeśli organ rentowy na podstawie nieudokumentowanego wniosku lub na podstawie stanu faktycznego niewyjaśnionego wskutek własnych zaniedbań przyzna wnioskodawcy świadczenia, do których prawo nie istnieje, wadliwość ta i jej konsekwencje materialne nie mogą być uznane za wynik sprzecznej z prawem działalności wnioskodawcy ani objaw złej woli z jego strony, nie mogą więc stanowić podstawy do obciążenia świadczeniobiorcy obowiązkiem zwrotu niesłusznie wypłaconej, sumy (zob. uchwała Sądu Najwyższego za dnia 21 maja 1984 r., III UZP 20/84, OSNCP z 1985 nr 1, poz. 3, z dnia 20 listopada 2001 r., II UKN 617/00, OSNP z 2003 r. nr 16, poz.389). Sąd Okręgowy w Szczecinie, wyrokiem z dnia 16 października 2024 r., na skutek apelacji pozwanego, zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie od decyzji organu rentowego. W pierwszej kolejności Sąd Okręgowy stwierdził, że zgłaszając się w dniu 1 czerwca 2013 r. do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego, rentowych, wypadkowego i zdrowotnego oraz dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą, odwołująca się wiedziała, że jest w ciąży. W ocenie Sądu Okręgowego, uzupełniony materiał dowodowy uzasadniał stanowisko organu rentowego albowiem prowadził do niebudzących II USKP 559/26 5 wątpliwości ustaleń, że opłacenie przez ubezpieczoną składek na ubezpieczenie społeczne w maksymalnie dopuszczalnej wysokości za minimalny okres uprawniający do wypłaty zasiłku, w chwili kiedy była już w ciąży, miało na celu osiągniecie zawyżonych świadczeń z ubezpieczenia społecznego przy minimalnym nakładzie własnych środków. Dalej Sąd podkreślił, że decyzją z dnia 27 lutego 2020 r. pozwany stwierdził, że podstawę wymiaru składek ubezpieczonej, podlegającej ubezpieczeniom jako osoba prowadząca działalność gospodarczą, stanowić będzie kwota 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego obowiązująca w danym roku kalendarzowym, to jest w przypadku składek na ubezpieczenie chorobowe: za czerwiec 2013 r. 2 227,80 zł, za lipiec 2013 r. 2 227,80 zł, za sierpień 2 227,80 zł oraz za wrzesień 297,04 zł. Jednocześnie zauważył, że brak prawa do uzyskania zasiłków chorobowych, zasiłku macierzyńskiego oraz świadczenia rehabilitacyjnego w oparciu o podstawę wymiaru w kwocie 9.350,13 zł, nie oznacza jednak, iż ubezpieczona jest automatycznie zobowiązana do zwrotu kwot wypłaconych ponad kwoty świadczeń wyliczonych w oparciu o podstawę wymiaru wynosząca 2 227,80 zł. W niniejszej sprawie, na skutek uzupełnienia postępowania dowodowego, Sąd odwoławczy nie zgodził się z Sądem Rejonowym, że deklarując w 2013 r. jako przedsiębiorca najwyższą możliwą podstawę wymiaru składek odwołująca się świadomie nie wprowadziła organu rentowego w błąd. W ocenie Sądu Okręgowego, zebrany w sprawie materiał dowodowy uzasadnia stanowisko organu rentowego, że ubezpieczona zadeklarowała podstawę wymiaru składek w wysokości 9350,13 zł tylko w celu uzyskania wysokich świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Sąd Okręgowy zgodził się ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, wyrażonym wyroku z dnia 26 lipca 201 r., I UK 287/16, w którym wskazano, że zakreśla się szeroko ramy zachowań kwalifikowanych jako świadome wprowadzenie w błąd organu rentowego lub odwoławczego i zalicza się do nich bezpośrednie oświadczenie nieprawdy we wniosku o świadczenia, przemilczenie przez wnioskodawcę faktu mającego wpływ na prawo do świadczeń, złożenie wniosku w sytuacji oczywiście nieuzasadniającej powstania prawa do świadczenia. II USKP 559/26 6 W ocenie Sądu, w przypadku tak oczywistych okoliczności wskazujących na zadeklarowanie podstawy wymiaru składek w wysokości 9.350,13 zł, wyłącznie w celu uzyskania wysokich świadczeń z ubezpieczenia społecznego, uznać należało, że postępowanie ubezpieczonej nacechowane było nie tylko pełną świadomością podejmowanego działania, ale także jego umyślnością. Była ona bowiem niewątpliwe świadoma, że zadeklarowanie takiej kwoty składek, będzie miało wpływ na wysokość świadczeń. W tej sytuacji zasadność żądania przez organ rentowy zwrotu świadczeń pobranych w wyniku takiego wprowadzenia organu rentowego w błąd nie budziło wątpliwości. Skargę kasacyjną wywiódł pełnomocnik odwołującej się, zaskarżając wyrok Sądu Okręgowego w całości. W podstawach skargi kasacyjnej wskazał na naruszenia prawa materialnego, to jest (-) art. 66 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2026 r., poz. 854); (-) art. 84 ust. 1 w związku z art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, przez ich błędną wykładnię polegającą na ustaleniu, że zasiłki chorobowe wypłacone ubezpieczonej z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego były świadczeniem nienależnym, pomimo tego, że w czasie składania wniosków o wypłatę świadczeń oraz chwili składania deklaracji, co do wysokości podstawy wymiaru składki ubezpieczenia społecznego, nie była informowana o konieczności zwrotu w przypadku uznania tych zasiłków za nienależne, działanie ubezpieczonej było niezawinione, a ewentualna świadomość niezależności świadczenia nastąpiła po zakończeniu jego wypłaty; (-) art 18 ust. 8 ustawy systemowej, przez błędną jego wykładnię uznającą, że złożenie deklaracji podstawy wymiaru składek jest uzależnione od wysokości uzyskanego dochodu, podczas gdy z przepisu tego wynika, iż podstawą wymiaru składek stanowi zadeklarowana kwota nie niższa niż 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego a nie przeciętnego osiąganego wynagrodzenia miesięcznego i deklarowana podstawa wymiaru składek jest niezależną od stanu zdrowia, ewentualnie ciąży osoby składającej deklarację. Mając powyższe na uwadze, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcie o II USKP 559/26 7 kosztach postępowania oraz o zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącej kosztów procesu według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej w całości oraz o zasądzenie od ubezpieczonej na rzecz pozwanego kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie z uwagi na trafność podniesionych zarzutów naruszenia prawa materialnego. Stosownie do art. 39813 § 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (jej podstaw) i jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naruszenia przepisów postępowania (bądź jeżeli taki zarzut okaże się niezasadny). Ciąża stanowi przedmiot ochrony prawnej niezależnie od ewentualnego ryzyka ekonomicznego wywołanego tym stanem. Zgodnie z art. 18 Konstytucji RP, macierzyństwo znajduje się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Użyte pojęcie "macierzyństwo" obejmuje również okres ciąży. Trwa więc zarówno przed, jak i po urodzeniu dziecka (zob. P. Tuleja, (w:) P. Czarny: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2023, s. 86). Z perspektywy pracowniczej ciąża nie wyklucza aktywności zawodowej. Wszelka ocena możliwości świadczenia pracy przez kobietę ciężarną wymaga stosownej wiedzy medycznej. Treść przepisów prawa pracy jednoznacznie dowodzi możliwości zatrudnienia kobiety w ciąży. W doktrynie wskazuje się, że pomijając występowanie rzeczywistych, obiektywnych i proporcjonalnych powodów różnicowania, ciąża nie może stanowić kryterium decydującego o niezatrudnieniu pracownicy (art. 183b § 1 k.p.). W okresie II USKP 559/26 8 ciąży pracodawca nie może prowadzić przygotowań do wypowiedzenia lub rozwiązania bez wypowiedzenia stosunku pracy z tą pracownicą; wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy, chyba że zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z ich winy i reprezentująca pracownicę zakładowa organizacja związkowa wyraziła zgodę na rozwiązanie umowy (art. 177 § 1 k.p.). Tak rozbudowana regulacja prawna dotycząca pracy kobiety w ciąży posiada swoje silne uzasadnienie nie tylko w wyżej powołanym art. 18 Konstytucji RP, lecz również w normach międzynarodowych, w tym w szczególności w przyjętej w 2000 r. Konwencji Nr 183 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej rewizji Konwencji dotyczącej ochrony macierzyństwa z 1952 r., w której preambule wyrażono, że potrzeba zapewnienia ochrony podczas ciąży stanowi wspólny obowiązek rządu i społeczeństwa (zob. T. Bakalarz: Kwestionowanie przez organ rentowy pracowniczego tytułu do ubezpieczenia społecznego, ocenianego z perspektywy ciąży ubezpieczonej, PPiA 2024 nr 138, s. 43-56). W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że organ rentowy może kwestionować zarówno sam tytuł ubezpieczenia społecznego, jak i ustaloną podstawę wymiaru składek (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 16 stycznia 2014 r., I UK 235/13, LEX nr 1444493; z dnia 10 lipca 2014 r., II UK 454/13, LEX nr 1495840; z dnia 13 stycznia 2016 r., III UK 53/15, LEX nr 1984624; z dnia 13 września 2016 r., I UK 455/15, LEX nr 2122404; z dnia 10 maja 2017 r., I UK 184/16, LEX nr 2305920; z dnia 21 marca 2019 r., II UK 554/17, LEX nr 2638582; postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 29 sierpnia 2018 r., II UK 438/17, LEX nr 2538834; z dnia 29 maja 2019 r., II UK 214/18, LEX nr 2690937, uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2023 r., III UZP 3/23, OSNP 2024 Nr 5, poz. 51). Uwypuklić trzeba, że inny jest jednak przedmiot sprawy o podleganie ubezpieczeniom społecznym, a inny o zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Stąd sama prawomocna decyzja stwierdzająca brak tytułu do podlegania ubezpieczeniom społecznym nie przesądza a priori, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem, o którym mowa w art. 84 ustawy systemowej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 września 2025 r., III USKP 59/25, LEX nr 3917084). A zatem jeszcze mniejszą moc w uzasadnieniu takiego II USKP 559/26 9 twierdzenia będzie miała jedynie decyzja określająca podstawę wymiaru składek ubezpieczonej na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe. Przedmiotem postępowania w sprawie o zwrot nienależnego świadczenia jest świadomość skarżącej, co do nieprzysługiwania jej zasiłku chorobowego i macierzyńskiego. Podstawowym warunkiem uznania, że wypłacone świadczenie podlega zwrotowi w myśl art. 84 ust. 2 ustawy systemowej jest po pierwsze, brak prawa do świadczenia oraz po drugie, świadomość tego osoby przyjmującej to świadczenie, która najczęściej wynika z pouczenia dokonanego przez organ rentowy. Obie te przesłanki wystąpić muszą w trakcie pobierania świadczenia, a nie po zaprzestaniu jego wypłaty (zob. też J. Jędrasik-Jankowska: Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia społecznego, Warszawa 2013 r., s. 152). Istotną cechą nienależnie pobranego świadczenia jest świadomość osoby pobierającej świadczenie co do nieprzysługiwania jej tego świadczenia w całości lub w części od początku albo w następstwie mających miejsce później zdarzeń. Organ rentowy może domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia tylko wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę w jego pobieraniu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2018 r., II UK 211/17, LEX nr 2530685 i cytowane tam orzeczenia). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń (art. 84 ust. 2 pkt 1 ustawy systemowej), jak też tej osoby, która uzyskała świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego (art. 84 ust. 2 pkt 2 tej ustawy; zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 6 lutego 2024 r., I USKP 102/23, LEX nr 3666666; z dnia 2 grudnia 2009 r., I UK 174/09, LEX nr 585709 czy postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 2023 r., III USK 120/22, LEX nr 3554547). W prawie ubezpieczeń społecznych "świadczenie nienależnie pobrane", to nie tylko "świadczenie nienależne" (obiektywnie, np. wypłacane bez podstawy prawnej), ale także "nienależnie pobrane", a więc pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania) (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2020 r., I II USKP 559/26 10 UK 98/19, LEX nr 3067436). Świadomość nienależności świadczenia może mieć źródło w pouczeniu udzielonym przez organ rentowy co do okoliczności powodujących konieczność zwrotu świadczenia bądź też może wynikać z zawinionego działania osoby, która spowodowała wypłatę świadczenia (zob. wyroki Trybunału Ubezpieczeń Społecznych: z dnia 11 stycznia 1966 r., III TR 1492/65, OSP 1966 Nr 10, poz. 247; z dnia 27 maja 1966 r., I TR 49/66, niepublikowany; z dnia 13 października 1966 r., I TR 693/66, niepublikowany; wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 16 lutego 1987 r., II URN 16/87, Praca i Zabezpieczenie Społeczne 1988 nr 6; z dnia 24 listopada 2004 r., I UK 3/04, OSNP 2005 Nr 8, poz. 116, jak też R. Babińska: Wzruszalność prawomocnych decyzji rentowych, Warszawa 2007, s. 207; B. Gudowska: Zwrot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych, część 1, Praca i Zabezpieczenie Społeczne 2011 nr 7, s. 18; M. Bartnicki (w:) K. Antonów, M. Bartnicki, B. Suchacki: Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Warszawa 2009, s. 582). W orzecznictwie zwraca się uwagę, że prawo ubezpieczeń społecznych nie wykształciło własnej definicji winy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2019 r., I UK 416/17, OSNP 2019 Nr 7, poz. 90). Przyjmuje się, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru bezpośredniego lub zamiaru ewentualnego. W rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej błąd stanowi następstwo świadomego działania pobierającego świadczenie, determinowanego wolą wywołania przekonania po stronie organu, że zostały spełnione warunki nabycia prawa do świadczenia lub świadczenia w określonej wysokości. Ów błąd wiąże się zawsze z pierwotną wadliwością rozstrzygnięć organu rentowego lub odwoławczego, z etapem ustalania prawa do świadczeń, a jego istotną cechą konstrukcyjną, odróżniającą od innych uchybień, jest istnienie fałszywego wyobrażenia organu o stanie uprawnień ubezpieczonego, wywołanego na skutek świadomego zachowania osoby pobierającej świadczenie (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 29 lipca 1998 r., II UKN 147/98, OSNAPiUS 1999 Nr 14, poz. 471; z dnia 8 stycznia 1999 r., II UKN 406/98, OSNAPiUS 2000 Nr 5, poz. 196; z dnia 14 kwietnia 2000 r., II UKN 500/99, OSNAPiUS 2002 Nr 20, poz. 623; z dnia 5 kwietnia 2001 r., II UKN 309/00, OSNP 2003 Nr 2, poz. 44; z dnia 20 maja 2004 r., II UK 385/03, OSNP 2005 Nr 2, poz. 25; z dnia 16 grudnia 2008 r., I UK II USKP 559/26 11 154/08, OSNP 2010 nr 11-12, poz. 148; z dnia 27 stycznia 2011 r., II UK 194/00, LEX nr 786392; z dnia 9 marca 2012 r., I UK 335/11, LEX nr 1212052; z dnia 9 lutego 2017 r., II UK 699/15, LEX nr 2255424). Podsumowując, na tle art. 84 ust. 1 i 2 ustawy systemowej zarzut pobrania nienależnego świadczenia z ubezpieczenia społecznego może być podniesiony tylko wobec osoby, która otrzymała świadczenie bezpodstawnie, i to tylko wówczas, gdy osoba ta w chwili jego wypłaty (a nie po zaprzestaniu jego wypłacania przez organ rentowy) miała świadomość, że świadczenie jej się nie należy. Co więcej, istotne jest, że sam tylko brak prawa do świadczenia nie jest samoistną przesłanką uzasadniającą obowiązek zwrotu świadczenia na podstawie art. 84 ust. 2 ustawy systemowej (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 19 lutego 2021 r., I USK 79/21, LEX nr 3122782 czy z dnia 6 września 2017 r., I UK 376/16, LEX nr 2389591). Uzupełniająco, można przywołać wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 4 lutego 2021 r., 54711/15, w sprawie Jurčić vs. Chorwacja, w którym Trybunał uznał, że decyzja odmawiająca prawa do świadczeń z zakresu zabezpieczenia społecznego i uznająca zatrudnienie za fikcyjne ze względu na stan ciąży mogła zapaść jedynie w stosunku do kobiet. Bezsprzecznie więc stanowi przypadek odmiennego traktowania ze względu na płeć (art. 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności). Stan ciąży nie może być oszustwem, a finansowe zobowiązania państwa względem ciężarnej kobiety jako takie nie mogą stanowić wystarczającej podstawy uzasadniającej odmienne traktowanie ze względu na płeć. Innymi słowy, zarzut intencjonalności działań kobiety ciężarnej, poszukującej możliwości objęcia ubezpieczeniem chorobowym, należałoby uznać tak długo za nieuzasadniony, jak długo możliwe będzie ustalenie, że posiada ona tytuł podlegania ubezpieczeniom w rozumieniu art. 8 ust. 1 ustawy systemowej. W orzecznictwie jednolicie przyjmuje się, że warunkiem zwrotu świadczeń nienależnie pobranych jest nie tylko brak prawa do świadczenia, lecz także świadomość świadczeniobiorcy, że pobierał świadczenie nienależnie. Jeżeli w trakcie pobierania świadczenia jest ono "należne", a okoliczności wyłączające prawo do niego i w konsekwencji również wiedza o tym świadczeniobiorcy wystąpiły post factum, nie ma podstaw do uznania, że należności wypłacone podlegają zwrotowi na II USKP 559/26 12 podstawie art. 84 ust. 1 ustawy systemowej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2023 r., I USK 98/23, LEX nr 3625173 czy wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2018 r., I UK 248/17, OSNP 2019 Nr 4, poz. 53 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 sierpnia 2024 r., I USKP 122/23, OSNP 2025, Nr 1, poz. 11). W rozpoznawanej sprawie istotne z perspektywy oceny powyższych wytycznych, jest zarówno to, że skarżąca posiadała wiążący tytuł podlegania ubezpieczeniom społecznym jak i fakt, że organ rentowy tego tytułu nie kwestionował. Zatem ubezpieczona w chwili wypłaty świadczenia (a nie po zaprzestaniu jego wypłacania przez organ rentowy) nie mogła mieć świadomości, że świadczenie jej się nie należy. Należy również podkreślić, że organ rentowy, w decyzji z dnia 27 lutego 2020 r., określił podstawę wymiaru składek ubezpieczonej na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe z tytułu prowadzanej pozarolniczej działalności gospodarczej za czerwiec, lipiec i sierpień 2013 r. w kwocie 2.227,80 zł oraz za wrzesień 2013 r. w kwocie 297,04 zł. Nie można więc tylko na podstawie tej decyzji twierdzić, że w dniu nabycia prawa do spornego świadczenia, jak i w całym okresie jego pobierania, skarżąca realizowała prawo do tego świadczenia nielegalnie i w złej wierze, mając świadomość, że jest ono nienależne. Ustalenie czy świadczenie zostało nienależnie pobrane, dokonywane jest w odniesieniu do chwili wypłaty tego świadczenia, a nie z perspektywy okoliczności, które wystąpiły po zakończeniu jego realizacji przez organ rentowy. To w momencie wypłaty odwołująca się powinna być w złej wierze, to jest mieć świadomość, że świadczenie nie jest jej należne. W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że jeżeli organ rentowy na podstawie nieudokumentowanego wniosku lub na podstawie stanu faktycznego niewyjaśnionego wskutek własnych zaniedbań przyzna ubezpieczonemu świadczenia, do których prawo nie istnieje, wadliwość ta i jej konsekwencje materialne nie mogą być uznane za wynik sprzecznej z prawem działalności ubezpieczonego ani za objaw złej woli z jego strony, nie mogą więc stanowić podstawy do obciążenia świadczeniobiorcy obowiązkiem zwrotu niesłusznie wypłaconej sumy (zob. uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 21 maja 1984 r., III UZP II USKP 559/26 13 20/84, LEX nr 12836 i z dnia 11 września 2008 r., III UZP 1/08, LEX nr 449967 oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 26 czerwca 1985 r., II URN 98/85, LEX nr 12908; z dnia 10 grudnia 1985 r., II URN 207/85, LEX nr 14874; z dnia 20 listopada 2001 r., II UKN 617/00, LEX nr 12908 czy postanowienie z dnia 14 listopada 2023 r., I USK 98/23, LEX nr 3625173). W okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy trudno więc zgodzić się z kategorycznym stanowiskiem Sądu Okręgowego, jakoby wypłacenie skarżącej wskazanych zasiłków nastąpiło w wyniku świadomego wprowadzenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w błąd przez skarżącą, ponieważ "postępowanie wnioskodawczyni nacechowane było nie tylko pełną świadomością, ale także umyślnością". W tym zakresie, stanowisko Sądu Okręgowego było kategoryczne, jednoznaczne. Skonfrontowanie wskazanych reguł z ustaleniami faktycznymi dokonanymi (podzielonymi) przez Sąd odwoławczy daje podstawy do twierdzenia, że postulowana przez ten Sąd świadomość nienależności wypłacanych przez organ rentowy świadczeń nie miała miejsca. To zaś oznacza, że nie pozostawało w zakresie ustaleń i rozważań Sądu Okręgowego czy skarżącej można przypisać złą wolę. Okoliczność ta jest niezwykle istotna, gdyż jak wynika z rozważań dokonanych powyżej, obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że ono mu się nie należy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 2022 r., III USKP 157/21, LEX nr 3411774). Również w doktrynie podkreśla się, że zarzut pobrania nienależnego świadczenia z ubezpieczenia społecznego może być podniesiony tylko wobec osoby, która otrzymała świadczenie bezpodstawnie, i to tylko wówczas, gdy osoba ta miała świadomość, że wypłacone świadczenie jej się nie należy (por. B. Gudowska: Zwrot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych - część 1, PiZS 2011 nr 7, s. 18, część 2, PiZS 2011 nr 8 s. 28). Tym samym trafnie zarzuca skarżąca w podstawach skargi kasacyjnej naruszenie przez Sąd Okręgowy art. 84 ust. 1 w związku z art. 84 ust. 2 pkt 2ustawy systemowej. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku. AGM II USKP 559/26 14 [r.g.] Bohdan Bieniek Dawid Miąsik Piotr Prusinowski