II CSKP 257/23

II CSKP 257/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 24 marca 2026 r. SSN Marcin Łochowski (przewodniczący) SSN Krzysztof Grzesiowski (sprawozdawca) SSN Kamil Zaradkiewicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 24 marca 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej B.B. i M.B. od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 30 czerwca 2022 r., I ACa 25/21, w sprawie z powództwa B.B. i M.B. przeciwko P. spółce akcyjnej w W. o zapłatę, uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. Krzysztof Grzesiowski Zaradkiewicz Marcin Łochowski Kamil UZASADNIENIE II CSKP 257/23 2 1. Wyrokiem z 15 października 2020 r. Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze zasądził od P. S.A. w W. na rzecz B.B. i M.B. kwotę 724 143,53 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie (pkt 1), oddalił powództwo w pozostałej części (pkt 2) oraz orzekł o kosztach procesu (pkt 3). 2. Na skutek apelacji powodów Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z 30 czerwca 2022 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że powództwo oddalił i zasądził od powodów na rzecz pozwanego koszty procesu (pkt 1) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt 2). 3. Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy wynika, że 24 sierpnia 2004 r. strony zawarły umowę kredytu, w której strona pozwana zobowiązała się postawić do dyspozycji kredytobiorców kredyt w kwocie 64 380 CHF na budowę domu jednorodzinnego (§ 2 ust. 1 umowy kredytu). W umowie postanowiono, że kredyt jest wypłacany w walucie polskiej (§ 5 ust. 3). Zastrzeżono, że w takim przypadku bank stosuje kurs kupna dla dewiz (aktualna Tabela kursów) obowiązujący w P. S.A. w dniu realizacji zlecenia płatniczego (§ 5 ust. 4). Strona pozwana uprawniona była do pobierania odsetek od kredytu w walucie kredytu według zmiennej stopy procentowej, obliczanej w stosunku rocznym, której wysokość jest ustalana w dniu rozpoczynającym miesięczny okres obrachunkowy, jako suma stawki referencyjnej LIBOR i stałej marży (§ 6 ust. 1). W dniu zawarcia umowy stawka referencyjna wynosiła 0,3783%, marża 2,2%, a oprocentowanie kredytu wynosiło 2,5783% w stosunku rocznym (§ 6 ust. 2). W umowie zastrzeżono, że spłata zadłużenia z tytułu kredytu i odsetek następuje w drodze potrącenia przez stronę pozwaną swoich wierzytelności z tytułu udzielonego kredytu z rachunku powodów prowadzonego w walucie kredytu (PLN), na który kredytobiorcy będą dokonywać wpłat z tytułu udzielonego kredytu (§ 13 ust. 1). W dniu 9 czerwca 2017 r. kredyt został całkowicie rozliczony. W dniu 7 lipca 2008 r. strony zawarły kolejną umowę kredytu, w której strona pozwana zobowiązała się postawić do dyspozycji kredytobiorców kredyt w kwocie 119 654,88 CHF z przeznaczeniem na zakup działki budowlanej (§ 2 ust. 1). Wysokość oprocentowania kredytu przewidziano jako sumę stawki referencyjnej oraz stałej marży banku. Stawka referencyjna LIBOR w dniu sporządzenia umowy wynosiła 2,80% (§ 2 ust. 5 części szczegółowej umowy), a stała marża banku II CSKP 257/23 3 2,50 % (§ 2 ust. 6 części szczegółowej umowy). W umowie postanowiono, że środki pieniężne na spłatę kredytu będą pobierane z prowadzonego w złotych rachunku numer […] (§ 7 ust. 4 części szczegółowej umowy). W § 4 ust. 1 części ogólnej umowy kredytu ustalono, że kredyt jest udzielony w walucie polskiej na finansowanie zobowiązań w Rzeczypospolitej Polskiej. W przypadku wypłaty kredytu albo transzy w walucie polskiej, stosuje się kurs kupna dla dewiz obowiązujący w P. S.A. w dniu realizacji zlecenia płatniczego, według aktualnej tabeli kursów (§ 4 ust. 2). W przypadku dokonywania spłat zadłużenia środki będą pobierane z rachunku bankowego kredytobiorcy w walucie polskiej w wysokości stanowiącej równowartość kwoty kredytu lub raty spłaty kredytu w walucie wymienialnej, w której udzielony jest kredyt, przy zastosowaniu kursu sprzedaży dla dewiz, obowiązującego w P. S.A. w dniu, o którym mowa w § 7 ust. 5 części ogólnej umowy kredytu, według aktualnej tabeli kursów (§ 22 ust. 2 części ogólnej umowy). W dniu 8 lipca 2008 r. powodowie złożyli dyspozycję wypłaty kredytu określając w polskich złotych kwotę do wypłaty. 4. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że obie umowy kredytu na podstawie art. 58 § 1 w zw. z art. 3851 § 1 k.c. i w zw. z art. 6 ust. 1 i 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) są nieważne, z uwagi na zawarte w nich klauzule abuzywne. Wobec tego, w ocenie Sądu Okręgowego, dochodzone przez powodów roszczenie zasługiwało na uwzględnienie, ponieważ dochodzona kwota stanowiła świadczenie nienależne w rozumieniu art. 410 k.c. 5. Sąd Apelacyjny w uzupełnieniu stanu faktycznego ustalił dodatkowo, że 20 czerwca 2008 r. powodowie wzięli udział w przetargu nieograniczonym w siedzibie Urzędu Miasta […], którego przedmiotem była sprzedaż nieruchomości gruntowej – działki nr […] o powierzchni 580 m2, przy ul. […], przeznaczona pod zabudowę budynkiem o funkcji mieszkalno-usługowej. W wyniku przetargu powodowie nabyli tę nieruchomość za cenę 239 120 zł. W protokole przetargu wskazano, że powodowie nabywają nieruchomość w ramach prowadzonej firmy, tj. B. W dniu 26 czerwca 2008 r. powodowie wystąpili z wnioskiem do strony pozwanej o udzielenie kredytu „[…]” i zostali poinformowani przez pracownika strony pozwanej, że taki sposób nabycia nieruchomości wyklucza możliwość udzielenia kredytu II CSKP 257/23 4 przeznaczonego dla konsumentów. Wobec tego powodowie zapewnili, że akt notarialny przenoszący prawo własności będzie ich określał jako właścicieli nieruchomości na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej. W budynku posadowionym na nabytej przez powodów nieruchomości znajduje się kilka lokali usługowych, w których prowadzona jest działalność gospodarcza przez różne podmioty. Działalność gospodarczą w jednym z lokali prowadzą również powodowie. 6. Sąd Apelacyjny, w oparciu o ustalenia dokonane przez Sąd pierwszej instancji uzupełnione ustaleniami poczynionymi w postępowaniu apelacyjnym, dokonał odmiennych ocen prawnych skutkujących wydaniem orzeczenia reformatoryjnego i oddaleniem powództwa w całości. W ocenie Sądu drugiej instancji na niedozwolony charakter postanowień umowy nie można powołać się po jej całkowitym wykonaniu. Strony nie łączy bowiem już stosunek prawny uregulowany umową, wobec wygaśnięcia zobowiązań w niej zawartych. Sąd Apelacyjny wskazał, że w przypadku umowy kredytu z 2004 r., to umowa ta została przez powodów całkowicie rozliczona 9 czerwca 2017 r., a więc przed wniesieniem pozwu w niniejszej sprawie. Stąd też Sąd doszedł do wniosku, że świadczenie spełnione na podstawie umowy z 2004 r. nie było świadczeniem nienależnym, a zatem powództwo w tej części podlegało oddaleniu. Według Sądu Apelacyjnego nie zasługiwało na uwzględnienie również roszczenie powodów wywodzone z umowy z 2008 r., ponieważ umowa ta nie została zawarta z powodami jako konsumentami w rozumieniu art. 221 k.c. Zdaniem Sądu drugiej instancji kluczowa była informacja w protokole przetargu, w którym wyraźnie wskazano, że powodowie nabywają nieruchomość w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Okoliczność, że powodowie ostatecznie nabyli nieruchomość na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej nie zmienia faktu, że nabyli je w ramach tej działalności. Działalność ta w postaci biura rachunkowo-podatkowego „B.” prowadzona była w ramach spółki cywilnej: i majątek spółki stanowi własność samych wspólników. Powodowie mogli nabyć nieruchomość w ramach wspólności majątkowej małżeńskiej, skoro taki ustrój majątkowy ich obowiązywał. W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie można przyjąć, że powodowie występowali w roli konsumentów, tylko dlatego, że kredyt adresowany był do konsumentów (na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych), jeżeli został przeznaczony na budowę budynku mieszkalno-usługowego. Skoro powodowie nie II CSKP 257/23 5 byli konsumentami, to nie było podstaw do kwestionowania postanowień umowy jako abuzywnych, a w konsekwencji – do oceny nieważności tej umowy. 7. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wnieśli powodowie, zaskarżając wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucili zaskarżanemu wyrokowi naruszenie następujących przepisów prawa materialnego: art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy nr 93/13 w zw. z art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 w zw. z art. 455 w zw. z art. 118 k.c. w zw. z art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 123 § 1 pkt 1 k.c.; art. 221 k.c. w zw. z art. 2 lit. b dyrektywy nr 93/13 w zw. z art. art. 3852 k.c.; art. 65 § 2 k.c.; art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 58 § 1 i 2 w zw. z art. 3531 k.c.; art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: „pr.bank.”); art. 58 § 1 i 3 w zw. z art. 3581 § 2 i 5 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 pr.bank. 8. Pozwany w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 9. Skarga kasacyjna skupia się na dwóch głównych kwestiach, które legły u podstaw zaskarżonego, reformatoryjnego wyroku zmieniającego korzystny dla powodów wyrok Sądu Okręgowego. Sąd Apelacyjny, po pierwsze, uznał, że wykonanie umowy kredytu z 2004 r. uniemożliwia badanie postanowień tej umowy przez pryzmat ich abuzywności (art. 3851 § 1 k.c.), co skutkuje niemożliwością ustalenie jej nieważności, a po drugie, przyjął, że powodowie zawierając umowę kredytu z 2008 r. nie byli konsumentami i nie przysługuje im ochrona wynikająca z art. 3851 § 1 k.c. 10. Sąd Najwyższy nie podziela tych ocen Sądu Apelacyjnego, ponieważ pozostają one nie tylko w sprzeczności z aktualną, utrwaloną linią orzeczniczą oraz z treścią relewantnych przepisów prawa. 11. Dopuszczalność sądowego kwestionowania niedozwolonych postanowień umownych w wykonanych umowach jest powszechnie przyjęta II CSKP 257/23 6 w judykaturze Sądu Najwyższego (zob. m.in. wyroki SN z 10 kwietnia 2025 r., II CSKP 986/23, i z 21 listopada 2025 r., II CSKP 69/24). Niedozwolone postanowienie umowne w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. jest bowiem od początku, z mocy samego prawa (ex lege), dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną (ex tunc). Skutek bezskuteczności występuje automatycznie, a nie w wyniku orzeczenia sądu. Wyrok sądu w takiej sytuacji nie ma charakteru konstytutywnego (prawotwórczego). Stąd też nie ma żadnych przeszkód prawnych, aby ustalić nieważność wykonanej umowy kredytu wskutek stwierdzenia niedozwolonego charakteru postanowień zawartych w tej umowie (art. 3851 § 1 k.c.). Wygaśnięcie stosunku zobowiązaniowego (czy to wskutek wykonania umowy, czy też wskutek umorzenia zobowiązania) nie jest bowiem przeszkodą do oceny klauzul umownych zawartych w wykonanej umowie przez pryzmat ich abuzywności. Inna wykładnia byłaby sprzeczna nie tylko z art. 3851 k.c., który nie przewiduje takiego warunku, ale i z dyrektywą 93/13, ponieważ uniemożliwiałby sankcjonowanie przedsiębiorców stosujących wcześniej niedozwolone postanowienia umowne. 12. Uznanie za niedopuszczalne ustalenie nieważności umowy już po jej wykonaniu skutkowałoby również pozbawieniem znaczenia regulacji art. 410 k.c., w którym przewidziano obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego m.in. w przypadku nieważności umowy. W związku z powyższym nie ma wątpliwości, że umowa może być uznana za nieważną również w przypadku, gdy strony spełniły w całości przewidziane w niej świadczenia (wykonały zobowiązania wynikające z umowy). 13. Z ustaleń faktycznych wynika, że umowa kredytu z 2004 r. zawiera postanowienia abuzywne. Jak zostało wyjaśniane w uchwale składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie II CSKP 257/23 7 prawnym nie można przyjąć, iż miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. W takiej sytuacji w związku z niemożliwością ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej umowa kredytu nie wiąże również w pozostałym zakresie. Uzasadnia to ustalenie nieważności takiej umowy kredytu. 14. Błędna jest również ocena prawna Sądu Apelacyjnego dotycząca umowy kredytu z 2008 r. Rację mają bowiem skarżący, że dla ustalenia, czy powodowie byli konsumentami decydująca jest chwila zawarcia umowy kredytu, a nie okoliczności poprzedzające zawarcie tej umowy, czy też okoliczności następcze występujące już po zawarciu umowy. 15. Z treści umowy kredytu z 2008 r. jednoznacznie wynika, że powodowie zawarli ją w jako konsumenci, a nie jako przedsiębiorcy. Ponadto umowa przeniesienia własności nieruchomości została zawarta przez powodów również poza prowadzoną działalnością gospodarczą, co też było warunkiem udzielenia kredytu mieszkaniowego „[…]”. Stąd też zarówno informacje w protokole przetargu, jak i późniejsze faktyczne zabudowanie nieruchomości budynkiem mieszkalno- usługowym pozostaje bez znaczenia dla statusu powodów jako konsumentów w chwili zawarcia umowy kredytu z 2008 r. W związku z powyższym zarzuty kasacyjne dotyczące naruszenia art. 3851 § 1 k.c. oraz art. 221 k.c. okazały się zasadne. 16. W tym kontekście odnoszenie się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej jest już zbędne. 17. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. uchylił wyrok w zaskarżonej części i przekazał w tym zakresie sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c.). Krzysztof Grzesiowski Marcin Łochowski Kamil Zaradkiewicz II CSKP 257/23 8 (M.M.) [a.ł]