II CSKP 1341/24

II CSKP 1341/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 10 września 2026 r. SSN Monika Koba (przewodniczący) SSN Paweł Grzegorczyk SSN Marta Romańska (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 10 września 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej B.K. i J.K. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 28 czerwca 2022 r., VI ACa 89/21, w sprawie z powództwa B.K. i J.K. przeciwko Bank w W. (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce o ustalenie i zapłatę, 1) uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I w części co do rozstrzygnięcia o oddaleniu powództwa o zapłatę odsetek ustawowych za opóźnienie za okres od 12 lutego 2018 r. do 31 grudnia 2021 r. co do kwot: 135 353,20 (sto trzydzieści pięć tysięcy trzysta pięćdziesiąt trzy 20/100) złotych, 4 943,75 (cztery tysiące dziewięćset czterdzieści trzy 75/100) franków szwajcarskich i za okres od 29 marca 2018 r. do 31 grudnia 2021 r. co do kwoty 6 458,29 (sześć tysięcy czterysta pięćdziesiąt osiem 29/100) franków szwajcarskich oraz zasądza od Bank w W. (Spółka II CSKP 1341/24 2 Akcyjna) Oddział w Polsce na rzecz B.K. i J.K. odsetki ustawowe za opóźnienie od kwot: - 135 353,20 (sto trzydzieści pięć tysięcy trzysta pięćdziesiąt trzy 20/100) złotych za okres od 12 lutego 2018 r. do 31 grudnia 2021 r., - 4 943,75 (cztery tysiące dziewięćset czterdzieści trzy 75/100) franków szwajcarskich za okres od 12 lutego 2018 r. do 31 grudnia 2021 r., - 6 458,29 (sześć tysięcy czterysta pięćdziesiąt osiem 29/100) franków szwajcarskich za okres od 29 marca 2018 r. do 31 grudnia 2021 r., a w pozostałym zakresie oddala skargę kasacyjną; 2) koszty postępowania kasacyjnego między stronami wzajemnie znosi. Paweł Grzegorczyk [dr] Monika Koba Marta Romańska II CSKP 1341/24 3 UZASADNIENIE Powodowie B.K. i J.K., po sprecyzowaniu żądania w piśmie z 9 listopada 2020 r., wnieśli o ustalenie, że umowa pożyczki hipotecznej nr […], którą 9 marca 2006 r. zawarli z poprzednikiem prawnym Bank (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce jest nieważna oraz o zasądzenie na ich rzecz kwot 135 353,20 zł i 11 402,04 CHF z odsetkami ustawowymi od 16 lutego 2015 r., jako równowartości rat, które płacili w wykonaniu umowy kredytu denominowanego frankiem szwajcarskim (CHF) w kwocie 63 263 CHF. Pozwany Bank (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce wniósł o oddalenie powództwa. Wyrokiem z 9 grudnia 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa pożyczki hipotecznej nr […] z 9 marca 2006 r. zawarta pomiędzy powodami a poprzednikiem pozwanego jest nieważna (pkt 1), zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwoty 135 353,20 zł i 11 402,04 CHF z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 16 lutego 2015 r. (pkt 2). Sąd Okręgowy ustalił, że 16 stycznia 2006 r. powodowie wystąpili do Bank S.A w W. z wnioskiem o kredyt hipoteczny. Na etapie ubiegania się o kredyt powodom została przedstawiona oferta pożyczki denominowanej do waluty CHF. W banku uzyskali informację, że ich zdolność kredytowa nie pozwala na zaciągnięcie kredytu w złotych. Pożyczka denominowana była przedstawiana jako produkt niezwykle korzystny finansowo i bezpieczny. Powodom przedstawiane były wówczas wyłącznie informacje o stabilności CHF, a ewentualna zmiana kursu tej waluty łączona była z niewielkim wzrostem raty kredytowej. Powodom nie przedstawiono jakichkolwiek informacji o kursie sprzedaży i kursie kupna CHF oraz wpływie ich zmiany na wysokość zobowiązań z umowy kredytowej. Powodowie 9 marca 2006 r. zawarli z pozwanym umowę pożyczki hipotecznej nr […], na mocy której pozwany zobowiązał się oddać im do dyspozycji kwotę 63 263 CHF. Integralną część umowy stanowił Regulamin pożyczki hipotecznej w Bank S.A. II CSKP 1341/24 4 Umowa zawarta została według wzorca opracowanego przez pozwanego, a jej postanowienia nie były indywidualnie uzgodnione. Powodowie zaciągnęli kredyt jako konsumenci z przeznaczeniem na dowolny cel konsumpcyjny. Przy zawarciu umowy oświadczyli, że zostali zapoznani z ryzykiem kursowym właściwym pożyczce hipotecznej denominowanej do waluty obcej oraz – świadomi ryzyka kursowego – rezygnują z zaciągnięcia pożyczki w złotych i wybierają pożyczkę denominowaną do waluty obcej. Z umowy wynikało, że w przypadku pożyczki udzielonej w walucie obcej CHF/EUR/USD jej kwota zostanie wypłacona po przeliczeniu wysokości według kursu kupna tej waluty na złote, zgodnie z obowiązującą w banku w dniu uruchomienia pożyczki tabelą kursów walut dla produktów hipotecznych w banku (§ 2 ust. 1). Okres kredytowania ustalono na 240 miesięcy (§ 2 ust. 2), oprocentowanie zmienne wynosiło w dniu podpisania umowy 3,90 % (§ 2 ust. 3). W myśl § 9 ust. 4 umowy w przypadku pożyczki udzielonej w CHF/EUR/USD kapitał, odsetki oraz inne zobowiązania umowne, poza wymienionym w § 3 ust. 1, wyrażane w walucie obcej miały być spłacane w złotych jako równowartość kwoty podanej w tej walucie i przeliczonej według kursu sprzedaży waluty na złote, zgodnie z obowiązującą w banku w dniu spłaty tabelą kursów walut dla produktów hipotecznych w przypadku wpłat przed terminem lub w terminie. Strony aneksowały umowę 17 lipca 2009 r. i 4 lutego 2015 r. Na podstawie aneksu z 4 lutego 2015 r. powodowie uzyskali możliwość spłacania rat w CHF. W okresie od zawarcia umowy do 12 października 2020 r. powodowie spłacili kwotę 135 353,20 zł, a po podpisaniu aneksu z 4 lutego 2015 r. kwotę nie mniejszą niż 11 402,04 zł CHF. Sąd Okręgowy ocenił, że umowa kredytu z 9 marca 2006 r. spełnia wymagania określone w art. 69 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (aktualny tekst jedn. Dz. U. z 2026 r., poz. 38, dalej – pr. bank.), w brzmieniu obowiązującym w chwili jej zawarcia, tj. według tekstu w Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665. Elementami konstrukcyjnymi umowy kredytu jest zobowiązanie banku do wydania kredytobiorcy określonej sumy pieniężnej oraz zobowiązanie kredytobiorcy do zwrotu wykorzystanej sumy kredytu i zapłacenia odsetek kapitałowych. Zastosowanie klauzul waloryzacyjnych tej oceny nie zmienia, gdyż stanowi o zrealizowaniu zasady II CSKP 1341/24 5 zadeklarowanej w art. 3581 § 2 k.c. W doktrynie i w judykaturze przesądzono o dopuszczalności konstruowania umów kredytu denominowanego w CHF, będącej walutą waloryzacji. Zdaniem Sądu Okręgowego, oceniana umowa jest nieważna z uwagi na niewłaściwe rozłożenie ryzyka wiążącego się ze stosowaniem klauzul indeksacyjnych, zaniechanie poinformowania powodów o skali tego ryzyka oraz przyznanie sobie przez bank uprawnień do jednostronnego decydowania o wysokości kursów sprzedaży i kupna waluty waloryzacji świadczeń przewidzianych umową, a zatem ustalenia rzeczywistej wysokości zaciągniętego kredytu oraz miesięcznych rat podlegających spłacie. Umowa nie związała banku żadnymi ograniczeniami co do sposobu tworzenia bankowej tabeli kursów. Naruszenie istoty stosunku zobowiązaniowego przez pozostawienie w gestii banku instrumentów pozwalających mu określać wysokość świadczeń powodów jest równoznaczne z przekroczeniem granic swobody umów określonych w art. 3531 k.c. W ocenie Sądu Okręgowego, nieważność umowy jest również konsekwencją abuzywności postanowień określających sposób wyliczenia kwoty kredytu podlegającej spłacie i wysokości rat kredytu (art. 3851 § 1 k.c.), a zatem głównych świadczenia stron w tej umowie, bez których nie można jej wykonywać. Sąd Okręgowy nie znalazł podstaw do zastąpienia abuzywnych postanowień umowy innymi, mogącymi wynikać z przepisów dyspozytywnych. W dniu zawarcia umowy brak było w prawie polskim takich przepisów, które by mogły wypełnić lukę powstałą w wyniku stwierdzenia bezskuteczności postanowień odnoszących się do kursów waluty. Sąd Okręgowy uznał za niedopuszczalne zastępowanie z urzędu niedozwolonego postanowienia umownego innym mechanizmem wyliczenia kwoty kredytu, w tym zastosowania kursu kupna waluty czy średniego kursu stosowanego przez NBP. Według Sądu Okręgowego konsekwencje nieważności umowy zawartej przez strony wynikają z przepisów dyrektywy z 5 kwietnia 1993 r., nr 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE. L 1993, Nr 95, str. 29, dalej – dyrektywa 93/13) oraz art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c. Po stwierdzeniu nieważności umowy strony mają obowiązek rozliczyć się z przyjętych świadczeń. Kredytobiorcy powinni zwrócić bankowi w takiej sytuacji otrzymaną od niego kwotę kapitału, a zatem bez odsetek i kosztów dodatkowych, II CSKP 1341/24 6 bank zaś powinien zwrócić kredytobiorcy wszelkie wpłacone przez niego raty kredytowe i inne opłaty oraz składki. Zdaniem Sądu Okręgowego, brak było podstaw prawnych do dokonania jakiejkolwiek kompensaty świadczenia należnego powodom w wykonaniu nieważnej czynności prawnej ze świadczeniem przysługującym pozwanemu. W związku z powyższym Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwoty dochodzone pozwem. Datę wymagalności roszczenia powodów Sąd Okręgowy oznaczył przy zastosowaniu art. 455 k.c., wskazując, że swoje stanowisko wyrazili w piśmie złożonym bezpośrednio w pozwanym banku 16 lutego 2015 r., po reklamacji zgłoszonej w piśmie z 29 stycznia 2015 r. Za niezasadny Sąd Okręgowy uznał zarzut przedawnienia, gdyż roszczenie powodów nie ma charakteru okresowego. Jest to roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia, więc zasadne było zastosowanie do niego 10-letniego terminu przedawnienia. Zgodnie z art. 5 ust. 3 ustawy z 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 1104) do przysługujących konsumentowi roszczeń powstałych przed dniem wejścia w życie tej ustawy i w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych, których terminy przedawnienia są określone w art. 118 i art. 125 § 1 k.c., stosuje się przepisy kodeksu cywilnego w brzmieniu dotychczasowym. Wyrokiem z 28 czerwca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił wyrok Sądu Okręgowego z 9 grudnia 2020 r. w punkcie drugim częściowo w ten sposób, że oddalił powództwo o zapłatę odsetek ustawowych za opóźnienie od kwot w nim zasądzonych za okres od 16 lutego 2015 r. do 31 grudnia 2021 r. oraz od 20 maja 2022 r. do dnia zapłaty oraz zastrzegł, że zapłata na rzecz powodów zasądzonej kwoty nastąpi po zaofiarowaniu przez nich pozwanemu kwoty 153 893,11 zł oraz oddalił apelację pozwanego w pozostałej części. Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego i w zasadniczej części ocenę prawną sprawy przedstawioną przez ten Sąd. Stwierdził, że w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE utrwalony jest pogląd, że w przypadku stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego, utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia, co dotyczy także klauzul przeliczeniowych przewidujących spread walutowy. II CSKP 1341/24 7 Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 31 marca 2022 r. (C-472/20, p. 56 i pkt 57) uznał, że „jeżeli konsument nie wyraził woli utrzymania w mocy nieuczciwych warunków umownych, a unieważnienie umowy narażałoby tego konsumenta na szczególnie szkodliwe konsekwencje, to wysoki poziom ochrony konsumentów, jaki powinien zostać zapewniony zgodnie z dyrektywą nr 93/13 wymaga, aby dla przywrócenia rzeczywistej równowagi między wzajemnymi prawami i obowiązkami stron umowy sąd krajowy podjął, z pełnym uwzględnieniem prawa krajowego, wszelkie niezbędne środki mające na celu ochronę konsumenta przed szczególnie szkodliwymi konsekwencjami, jakie może wywrzeć unieważnienie danej umowy kredytu, w szczególności ze względu na natychmiastową wymagalność wierzytelności przysługującej przedsiębiorcy wobec konsumenta”. Interesy konsumenta mogłyby być chronione w szczególności poprzez zwrot na jego rzecz kwot nienależnie uzyskanych przez kredytodawcę na podstawie warunku uznanego za nieuczciwy, przy czym taki zwrot następuje z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że zmiana zaskarżonego wyroku, w części dotyczącej odsetek, była skutkiem uwzględnienia zarzutu zatrzymania zgłoszonego przez pozwanego w postępowaniu apelacyjnym oraz przyjęcia innej daty wymagalności roszczenia powodów. Uzupełniająco Sąd Apelacyjny ustalił bowiem, że w piśmie z 28 stycznia 2022 r. powodowie złożyli, doręczone pozwanemu 31 grudnia 2022 r. oświadczenie, że nie sanują niedozwolonych postanowień abuzywnych. Skoro powodowie w postępowaniu apelacyjnym złożyli oświadczenia, z których wynika, że nie potwierdzają niedozwolonych postanowień umownych. Na skutek złożenia tych oświadczeń, umowa łącząca strony stała się trwale bezskuteczna, zaś sama eliminacja postanowień wskazanych jako niedozwolone skutkuje brakiem możliwości określenia świadczeń wzajemnych stron, brakiem możliwości wykonania umowy, co z kolei prowadzi do jej upadku. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, konstrukcja pozwu (roszczenie ewentualne) zakładała utrzymanie umowy, zaś dopiero w toku procesu powodowie zgłosili żądanie ustalenia nieważności umowy (pismo z 5 listopada 2020 r., k. 606), modyfikując roszczenie główne. Nie sposób zatem uznać, że już w dacie składania reklamacji (pismo z 22 lutego 2017 r., k. 742, załącznik do oświadczenia powodów z 29 grudnia 2021 r.) powodowie oświadczyli, że nie akceptują niedozwolonych II CSKP 1341/24 8 postanowień umownych. Z tego pisma nie wynika, by mieli świadomość obowiązku zwrotu świadczenia otrzymanego od banku. Uznając za istotne oświadczenie powodów złożone w piśmie z 29 grudnia 2021 r., doręczonym pozwanemu 31 grudnia 2021 r. (k. 827v.), Sąd Apelacyjny przyjął, że umowa stała się trwale bezskuteczna 31 grudnia 2021 r., co skutkowało oddaleniem powództwa o odsetki od zasądzonych kwot za okres przed 31 grudnia 2021 r. Pozwany był zobowiązany do zapłaty zasądzonych kwot już w dniu następnym (art. 455 k.c. oraz art. 481 § 1 k.c.). Wprawdzie w piśmie z 2 marca 2022 r. pozwany potwierdził doręczenie mu oświadczeń powodów 31 stycznia 2022 r. (k. 770), lecz data ta została zweryfikowana i okazało się, że pozwany otrzymał oświadczenie powodów 31 grudnia 2021 r. (k.827v.), a nie miesiąc później. Stan opóźnienia ustał wobec doręczenia powodom 19 maja 2022 r., oświadczenia pozwanego zawartego w piśmie z 17 maja 2022 r. o skorzystaniu przez pozwanego z prawa zatrzymania. Zostało ono sformułowane przez pełnomocnika, który wykazał umocowane do składania oświadczeń materialnoprawnych za pozwanego (pełnomocnictwo z 5 grudnia 2019 r., k. 804). Od 20 maja 2022 r. nie są zatem powodom należne odsetki za opóźnienie. Realizacja prawa zatrzymania polega na złożeniu wierzycielowi w dowolnej formie prawokształtującego oświadczenia woli o skorzystaniu z tego prawa. Warunkiem skuteczności zarzutu opartego na prawie zatrzymania jest też konkretyzacja roszczenia będącego jego podstawą i określenie jego zakresu, a w przypadku zobowiązań pieniężnych także jego sumy przez wyrażenie jej w pieniądzu lub wskazanie przesłanek do ustalenia jej wysokości. Zarzut zatrzymania złożony powodom w piśmie z 17 maja 2022 r. spełnia te wymagania. Pozwany skonkretyzował przysługującą mu wobec powodów wierzytelność o zwrot równowartości wypłaconego kapitału kredytu na kwotę 155 196,79 zł (k. 802-803). Powodom został jednak wypłacony kredyt w kwocie 153 893,11 zł (kapitał) i tej kwoty mógł dotyczyć zarzut zatrzymania, w oparciu o art. 496 k.c. oraz art. 497 k.c. Roszczenie pozwanego o zwrot kwoty stanowiącej równowartość kapitału kredytu nie uległo przedawnieniu (art. 120 § 1 k.c. i art. 455 k.c.), gdyż mógł jej zażądać dopiero wtedy, gdy powodowie nie wyrazili zgody na dalsze obowiązywanie umowy. Sąd Apelacyjny stwierdził, że wierzytelność pieniężna traci wymagalność, gdy dłużnik podniesie zarzut hamujący roszczenie wierzyciela, a jest nim też zarzut II CSKP 1341/24 9 zatrzymania. Skuteczne skorzystanie przez pozwanego z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia; wybór zarzutu (potrącenia czy zatrzymania) należy do pozwanego. Powodowie zaskarżyli wyrok Sądu Apelacyjnego z 28 czerwca 2022 r. w pkt. I w zakresie, w jakim Sąd ten zmienił wyrok Sądu Okręgowego w punkcie drugim częściowo w ten sposób, że oddalił roszczenie powodów o odsetki ustawowe za opóźnienie: - od kwoty 135.353,20 zł od 16 lutego 2015 r. do 31 grudnia 2021 r., od kwoty 4.943,75 CHF od 16 lutego 2015 r. do 31 grudnia 2021 r., od kwoty 6.458,29 CHF od 29 marca 2018 r. do 31 grudnia 2021 r. Powodowie zarzucili, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem prawa materialnego, tj. art. 455 k.c. w zw. z art. 481 § 1 k.c. i art. 65 § 1 k.c. w zw. z art. 3851 k.c. i art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. w świetle art. 4 ust. 3 akapit drugi w zw. z art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej, zasady równoważności i skuteczności prawa UE, deklaracji nr 17 odnoszącej się do pierwszeństwa z Traktatu z Lizbony z 13 grudnia 2007 r., art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 9, 90 i 91 Konstytucji i art. 6 ust. 1 i 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29) przez przyjęcie, że w sporze pomiędzy konsumentem a przedsiębiorcą na tle klauzul abuzywnych, doręczenie przez konsumenta profesjonaliście wezwania przedsądowego, a następnie pozwu, z wyraźnym powołaniem się na nieważność umowy i zażądaniem rozliczenia świadczeń nienależnych oraz wdanie się w spór sądowy przez profesjonalistę co do żądania konsumenta nie prowadzi do postawienia w stan wymagalności żądanej skonkretyzowanej kwoty wierzytelności wywodzonej z podstawy prawnej opartej na nienależnym świadczeniu (art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c.) wobec nieważności umowy kredytu oraz nie wprowadza dla konsumenta uprawnienia do odsetek ustawowych za opóźnienie, a dla przedsiębiorcy stosującego klauzule nieuczciwe - ryzyko zapłaty odsetek ustawowych za opóźnienie za czas kwestionowania stanowiska konsumenta i odmowy spełnienia świadczenia nienależnego z nieważnej umowy, co pozbawia konsumenta w stosunku z przedsiębiorcą prawa do odsetek ustawowych za opóźnienie w stosunku do innych podmiotów prawa cywilnego, których roszczenia mogą stać się wymagalne po wezwaniu dłużnika, a nie dopiero po wystąpieniu na II CSKP 1341/24 10 drogę sądową i dodatkowym oświadczeniu konsumenta przed sądem w sprawie zgody na nieważność umowy, po otrzymaniu od sądu stosownego pouczenia, a także – wbrew celom dyrektywy 93/13 – preferuje przedsiębiorcę stosującego klauzule nieuczciwe i pomniejsza prawa konsumenta względem każdego innego podmiotu cywilnoprawnego; - art. 455 k.c. w zw. z art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 3851 k.c. i art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. w świetle art. 1 art. 7, art. 10 ust. 1 i ust. 2, art. 76, art. 87 ust. 1, art. 175 ust. 1 Konstytucji przez uzależnienie skutku materialnoprawnego w postaci wymagalności roszczenia cywilnego od czynności sądu, podczas gdy wymagalność roszczenia należy do wyłącznej dyspozycji stron stosunku zobowiązaniowego; - art. 65 § 1 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie i dokonanie wykładni oświadczenia woli powodów zawartych w przesądowych reklamacjach i wezwaniach kierowanych do banku przedsądowo, a następnie zawartych w pozwie co do ich świadomości skutków nieważności umowy i zgody na nie; - art. 321 § 1 k.p.c. w świetle art. 6 ust. 1 i 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29) przez pouczenie powodów o roszczeniach związanych z wynagrodzeniem za bezumowne korzystanie z kapitału kontrahenta (pouczenie z 17 listopada 2021 r.) i uzależnienie wydania wyroku ustalającego nieważność umowy od akceptacji przez powodów skutków nieważności obejmujących również akceptację niezgłoszonego w procesie roszczenia banku o tzw. wynagrodzenie, co nie tylko powoduje, iż sąd orzekał ponad roszczenia objęte sporem, ale także miast chronić konsumenta, elementem nieokreśloności roszczenia przeciwnego banku o tzw. wynagrodzenie, wprowadził efekt odstraszający konsumenta od utrzymania żądania nieważności umowy, co narusza unijne standardy prawa ochrony konsumenta. Powodowie wnieśli o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w części tj. pkt. I w zakresie daty początkowej odsetek ustawowych za opóźnienie i zmianę tego wyroku przez zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie od: - od kwoty 135 353,20 zł od 16 lutego 2015 r. do 31 grudnia 2021 r., - od kwoty 4.943,75 CHF od 16 lutego 2015 r. do 31 grudnia 2021 r., od kwoty 6.458,29 CHF od 29 marca 2018 r. do 31 grudnia 2021 r., a ewentualnie o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w części tj. pkt. I w zakresie daty początkowej odsetek ustawowych za opóźnienie oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. II CSKP 1341/24 11 Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skutkiem zakwalifikowania postanowienia umownego jako niedozwolonego na podstawie art. 3851 § 1 k.c. jest działająca ex lege sankcja jego bezskuteczności, połączona z zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie, która została określona w art. 3851 § 2 k.c. (zob. uchwały Sądu Najwyższego: z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87; z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56; wyroki Sądu Najwyższego z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17). Uregulowanie zawarte w art. 6 ust. 1 dyrektywy nr 93/13 wymaga również, aby nieuczciwy warunek umowny został uznany za niezastrzeżony, a zatem niewywołujący skutków w stosunku do konsumenta. Zasadniczo też sąd krajowy nie ma kompetencji do zmiany treści takiego nieuczciwego warunku umownego (zob. np. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2019 r., C-70/17, z 21 grudnia 2016 r., C-154/15). Jeżeli w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego do CHF zawarte są klauzule abuzywne, to konsument może następczo udzielić „świadomej, wyraźnej i wolnej zgody” na te postanowienia i w ten sposób jednostronnie „przywrócić” im skuteczność (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21). Natomiast jeżeli to nie nastąpi, gdyż konsument manifestuje brak woli związania niedozwolonymi postanowieniami, to umowa upada, a jej strony powinny się rozliczyć i zwrócić sobie świadczenia przyjęte w wykonaniu umowy (art. 410 k.c.). Powodowie zażądali od pozwanego zwrotu tego, co świadczyli na jego rzecz w wykonaniu umowy, którą kwalifikowali jako nieważną. W orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się, że roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia ma charakter bezterminowy (zob. np. uchwały Sądu Najwyższego z 6 marca 1991 r., III CZP 2/19, OSNC 1991, nr 7, poz. 93; z 26 listopada 2009 r., III CZP 102/09, OSNC 2010, nr 5, poz. 75; wyroki Sądu Najwyższego: z 17 grudnia 1976 r., III CRN 289/76, z 22 marca 2001 r., V CKN 769/00, OSNC 2001, nr 11, poz. 166, z 24 kwietnia 2003 r., I CKN 316/01, OSNC 2004, nr 7-8, poz. 117, z 28 kwietnia 2004 r., V CK 461/03, z 11 marca 2010 r., IV CSK 401/09, z 8 lipca 2010 r., II CSK 126/10, z 28 sierpnia 2013 r., V CSK 362/12, z 9 sierpnia 2016 r., II CSK 760/15, z 9 lutego 2017 r., IV CSK 171/16, z 29 września 2017 r., V CSK 642/16). Termin II CSKP 1341/24 12 wymagalności roszczenia o zwrot takiego świadczenia podlega wyznaczeniu zgodnie z art. 455 k.c., a zatem powinno być ono spełnione niezwłocznie po wezwaniu skierowanym przez zubożonego, co nie oznacza, że natychmiast, lecz bez zbędnej zwłoki, uwzględniając charakter danego roszczenia. Sąd Apelacyjny powiązał początek biegu terminu, w którym pozwany powinien spełnić na rzecz powodów dochodzone przez nich świadczenie ze złożeniem przez nich odrębnego oświadczenia, w którym, po ich stosownym pouczeniu, nie wyrazili zgody na dalsze związanie umową. W wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, Trybunał Sprawiedliwości UE wyjaśnił jednak, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy nr 93/13 – w kontekście nieważności umowy kredytowej ze względu na przewidziane w niej abuzywne postanowienia – należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy abuzywnego warunku oraz że jest świadomy konsekwencji uznania nieważności umowy oraz wyraża zgodę na uznanie umowy za nieważną. Nie ma zatem podstaw do oczekiwania od konsumenta, żeby oświadczenie o braku woli pozostawania w relacji umownej z bankiem składał w jakiejś sformalizowanej procedurze przed sądem. Wyrok Trybunał Sprawiedliwości UE wydany na podstawie art. 267 TFUE ujednolica wykładnię norm prawa Unii i rzutuje na ich stosowanie nie tylko w sprawie, w której został wydany, lecz we wszystkich sprawach, w których te normy mogą znaleźć zastosowanie. Jednocześnie, zgodnie z zasadą skuteczności, na sądach krajowych spoczywa powinność wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z postanowieniami dyrektyw unijnych, tak dalece, jak to możliwe (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 13 listopada 1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r., C-545/17). Możliwość żądania przez powodów odsetek ustawowych za opóźnienie nie może być uzależniona, jak przyjął Sąd Apelacyjny, od złożenia przez powodów przed sądem wyraźnego oświadczenia, że dążą do upadku umowy licząc się z konsekwencjami w postaci powstania po ich stronie obowiązku zwrócenia bankowi przyjętego od niego świadczenia. Możliwość ta jest związana z dotarciem do pozwanego żądania kredytobiorców, aby zwrócił spłacone w oparciu o nieważną II CSKP 1341/24 13 umowę należności oraz upływem racjonalnie określonego terminu do spełnienia tego świadczenia przez kredytodawcę (zob. także wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 14 grudnia 2023 r., C-28/22). Zgłoszenie w pozwie roszczenia ewentualnego, na co akcent położył Sąd Apelacyjny, nie oznacza, że powodowie preferowali pozostanie z pozwanym w stosunku umownym, nie dostrzegając takich jego wad, które prowadzą do nieważności umowy. Dla ścisłości, powodowie nie zgłosili żądania ewentualnego jako wyraźnie przeciwstawionego głównemu, lecz w specyficzny sposób, gdyż – na wypadek, gdyby sądy przyjęły, że wprowadzenie do umowy klauzul abuzywnych nie prowadzi do jej upadku w całości – wnieśli o ustalenie przy wykorzystaniu dowodu z opinii biegłego, jaka część kwoty określonej w żądaniu zasądzenia kwot 135 353,20 zł i 11 402,04 CHF byłaby im należna ze względu na nieważność poszczególnych postanowień umowy. Kwotę podlegającą zasądzenia z tego tytułu postrzegali zatem jako stanowiącą część dochodzonej w żądaniu głównym. W piśmie z 5 listopada 2020 r. (k. 606) wystąpili natomiast o udzielenie im ochrony nie tylko przez zasądzenie świadczenia, lecz i przez ustalenie nieważności umowy, której konsekwencją było domaganie się zasądzenia określonych w pozwie kwot. Postawienie wierzytelności pieniężnej o zwrot nienależnego świadczenia w stan wymagalności musi jednak manifestować nie tylko brak woli trwania w stosunku kredytowym z bankiem ze względu na nieważność umowy spowodowaną wprowadzeniem do niej klauzul abuzywnych, ale i precyzować wysokość świadczenia, które bank ma zwrócić zabiegającym o to konsumentom. W tej płaszczyźnie skierowane do banku wezwanie do zwrotu świadczenia spełnionego przez kredytobiorców w wykonaniu nieważnej umowy stawia tę wierzytelność w stan wymagalności, gdy spełnia takie same wymagania, jakie ma spełniać wezwanie do zapłaty wierzytelności z każdego innego stosunku prawnego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśnione zostało, że określenie w wezwaniu świadczenia, które ma zostać spełnione, zakłada przynajmniej wskazanie jego rozmiaru i przedmiotu, a w przypadku świadczeń pieniężnych - kwoty przypadającej do zapłaty (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 5 sierpnia 2014 r., I PK 20/14, OSNP 2016, nr 1, poz. 4 i z 25 września 2020 r., V CSK 410/18, OSNC 2021, nr 7-8, poz. 50, z 10 stycznia 2023 r., II CSKP 234/22 i powołane tam orzecznictwo). II CSKP 1341/24 14 Sąd Okręgowy oznaczył datę wymagalności wierzytelności dochodzonej przez powodów na 16 lutego 2015 r., a zatem na dzień, w którym powodowie w reklamacji złożonej u pozwanego oświadczyli, że nie uznają zobowiązań wobec niego w naliczonych saldach, tak co do wysokości, jak i harmonogramu spłat. W reklamacji tej brak jest jednoznacznego wezwania pozwanego do zwrotu świadczeń spełnionych przez powodów i oznaczenia kwoty, którą miałby świadczyć powodom. W kolejnym wezwaniu z 16 kwietnia 2015 r. (k. 94-95) powodowie powołali się na wady umowy, ale także nie określili wysokości świadczenia, którego żądają od pozwanego. To samo dotyczy reklamacji złożonej przez powodów 18 lutego 2017 r. (k. 96), jak i reklamacji z 22 lutego 2017 r. (k. 101). Osobną kwestią jest jeszcze przedstawienie dowodów na doręczenie tej przedprocesowej korespondencji pozwanemu. W istocie dopiero w pozwie z 18 grudnia 2017 r., którego odpis – według oświadczenia pozwanego w odpowiedzi na pozew złożonej 29 marca 2018 r. – został pozwanemu doręczony 29 stycznia 2018 r. (k. 207), powodowie stanowczo określili wysokość kwot, których domagają się od pozwanego. Ich wierzytelność o zapłatę tych kwot stała się zatem wymagalna po czternastu dniach, w ciągu których pozwany mógł rozważyć zasadność roszczenia i zweryfikować jego wysokość. Zbadanie zasadności skargi kasacyjnej w granicach zaskarżenia, jak tego wymaga art. 39813 § 1 k.p.c., i stwierdzenie, że powodowie częściowo trafnie podnieśli zarzuty naruszenia art. 481 § 1 k.c. w związku z art. 455 k.c. oraz w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 i art. 3851 k.c., spowodowało, że Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w pkt I. w części, w której Sąd ten oddalił powództwo o zasądzenie na rzecz powodów odsetek ustawowych za opóźnienie od kwot 135 353,20 zł i 4 943,75 CHF za okres od 12 lutego 2018 r. do 31 grudnia 2021 r. i zasądził na rzecz powodów odsetki ustawowe od tych kwot za podane okresy oraz uchylił ten wyrok w części dotyczącej rozstrzygnięcia o odsetkach od kwoty 6 458,29 CHF za okres od 29 marca 2018 r. do 31 grudnia 2021 r. i zasądził na rzecz powodów odsetki ustawowe od tej kwoty za podany okres. Podstawą rozstrzygnięcia był w części art. 39816 k.p.c., a w części art. 39814 k.p.c., zaś co do kosztów postępowania – art. 108 § 2 k.p.c. [dr] [SOP] Paweł Grzegorczyk Monika Koba Marta Romańska