II CSKP 972/23

II CSKP 972/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 8 lipca 2026 r. SSN Adam Doliwa (przewodniczący) SSN Maciej Kowalski SSN Krzysztof Wesołowski (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 8 lipca 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 19 lipca 2022 r., V ACa 278/22, w sprawie z powództwa A.P. i R.P. przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W. o ustalenie i zapłatę, 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od pozwanego na rzecz każdego z powodów tytułem kosztów postępowania kasacyjnego po 2700 (dwa tysiące siedemset) złotych z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia odpisu wyroku pozwanemu do dnia zapłaty. Maciej Kowalski (M.M.) Adam Doliwa Krzysztof Wesołowski UZASADNIENIE II CSKP 972/23 2 Wyrokiem z 21 stycznia 2022 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy w sprawie z powództwa A.P. i R.P. przeciwko Bankowi spółka akcyjna w W. ustalił nieistnienie stosunku prawnego wynikającego z zawartej między stronami umowy kredytu mieszkaniowego […] hipoteczny z 17 lutego 2006 r. wraz z aneksem nr […] z 23 listopada 2010 r. oraz aneksem nr […] z 19 marca 2018 r. ze względu na nieważność tej umowy, zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie 258 866,98 zł i 18 343,23 CHF wraz z bliżej określonymi odsetkami oraz orzekł o kosztach postepowania. Wyrokiem z 19 lipca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił apelację pozwanego oraz orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego. Sąd Apelacyjny stwierdził, że Sąd pierwszej instancji trafnie ustalił, że nie istnieje stosunek prawny wynikający z umowy kredytu zawartej przez strony, bowiem w umowie tej zawarto postanowienia o niedozwolonym charakterze w rozumieniu art. 3851 k.c., których eliminacja skutkować musiała upadkiem całej umowy. Obciążenie powodów pełnymi, nieograniczonymi skutkami ryzyka kursowego przez bank, uprzednio nie udzielając im rzetelnej informacji w tej mierze, skutkuje bezskutecznością umowy. Sąd drugiej instancji, powołując się na uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, podkreślił, że przesłanki z art. 385¹ k.c. (zawarcie umowy z konsumentem, brak indywidualnego uzgodnienia postanowień umownych, jak też kształtowanie przez te postanowienia praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy) oceniane na są chwilę zawarcia umowy. Nieistotne jest więc, w jaki sposób bank ustalał kursy CHF względem PLN oraz czy stosowane przez bank kursy kupna i sprzedaży były de facto kursami rynkowymi. W ocenie Sądu Apelacyjnego przesłanki z art. 385¹ k.c. zostały spełnione w odniesieniu do postanowień umownych, zawierających klauzule przeliczeniowe. Sąd drugiej instancji przypomniał, że powodom przysługuje status konsumentów. Sporna umowa została zawarta w oparciu o wzorzec umowny, przy braku możliwości negocjacji jej treści w zakresie kwestionowanych postanowień. II CSKP 972/23 3 Informacje uzyskane przez powodów ograniczały się do zapewnień co do niższej wysokości rat w porównaniu z kredytem złotówkowym czy też stabilności waluty CHF i jej większej opłacalności względem PLN. Powodowie działali w zaufaniu do instytucji finansowej. Wypłata kredytu nastąpiła w walucie polskiej z jednoczesnym zastosowaniem mechanizmu z § 5 ust. 4 umowy, zgodnie z którym w przypadku wypłaty kredytu w walucie polskiej, stosowano kurs kupna dla dewiz obowiązujący w Banku S.A. w dniu realizacji zlecenia płatniczego, według aktualnej tabeli kursów. Wzorzec umowy przygotował profesjonalny podmiot gospodarczy jakim jest bank. Pracownicy banku nie wyjaśnili w sposób zrozumiały, na czym polega ryzyko związane ze stosowaniem zmiennej stopy procentowej, a przede wszystkim ryzyka związanego ze zmianą kursu waluty. Powodowie mogli się liczyć z niewielkimi wahaniami kursowymi. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, wypełnienie obowiązku informacyjnego wymagało pełnej informacji o ryzyku zarówno w odniesieniu do wysokości raty, jak i kapitału pozostałego do spłaty. Ponieważ przekaz kierowany do konsumenta musi być jasny i zrozumiały, podanie informacji powinno nastąpić przez co najmniej wskazanie nieograniczonego charakteru ryzyka walutowego. Również przedstawienie symulacji wzrostu kursu waluty obcej i wpływu tej zmiany na wysokości kwoty pozostałej do zapłaty oraz rat kredytu pozwoliłoby na zobrazowanie kredytobiorcy zagrożeń jakie niesie za sobą taki rodzaj kredytu. Sąd drugiej instancji przyznał rację Sądowi Okręgowemu co do abuzywności postanowień umownych dotyczących ustalania kursów walut. Postanowienia te nie są transparentne i naruszają interes powodów jako konsumentów, bowiem powodują, że są oni uzależnieni od autonomicznych decyzji banku. Postanowienia odwołujące się do kursów walut zawartych w tabeli kursów w sposób rażący naruszają interes konsumenta, w tym przede wszystkim jego interes ekonomiczny związany z wysokością poszczególnych rat kredytu. Postanowienia tak sformułowane godzą w równowagę kontraktową, nierównomiernie rozkładając prawa i obowiązki między stronami przedmiotowej umowy. Przyznają bowiem pozwanemu uprawnienie do jednostronnego kształtowania wysokości świadczeń stron, przez stosowanie bliżej niesprecyzowanego mechanizmu przeliczenia waluty, zarówno II CSKP 972/23 4 kwoty kredytu jak i raty kapitałowo-odsetkowych. W konsekwencji, w ocenie Sądu Apelacyjnego, przyznanie sobie przez bank prawa do jednostronnego regulowania wysokości rat kredytu waloryzowanego kursem CHF jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interes konsumenta w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. Przedmiotowe klauzule indeksacyjne określały świadczenia główne stron, a zatem ich usunięcie spowodowało zmianę głównego przedmiotu umowy. Sąd Apelacyjny zauważył, że wprawdzie art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie zastąpieniu nieuczciwego postanowienia umownego przepisem dyspozytywnym, jednak zastrzegł, że może to nastąpić tylko w razie wyrażenia na to zgody przez strony, a poza tym możliwość ta jest ograniczona do przypadków, w których usunięcie nieuczciwego postanowienia umownego, wbrew woli konsumenta, zobowiązywałoby sąd do unieważnienia umowy jako całości, narażając go tym samym na szczególnie szkodliwe skutki. Zdaniem Sądu drugiej instancji art. 385¹ k.c. wskazuje jedynie na brak związania konsumentami abuzywnymi postanowieniami umowy. Ustawodawca nie określił skutków braku związania stron umową w przypadku zawarcia w niej klauzul niedozwolonych. Nie ulega przy tym wątpliwości, że regulacja z art. 3851 k.c. jest całkowicie odrębna od regulacji z art. 58 § 1 i 2 k.c. Powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, Sąd Apelacyjny wskazał, że możliwość sanowania nieskutecznego postanowienia następczym, jednostronnym wyrażeniem zgody na związanie tym postanowieniem, będącej niejako substytutem pierwotnego braku rzeczywistej zgody na to postanowienie (indywidualnych negocjacji). Przywodzi to na myśl tzw. sankcję bezskuteczność zawieszonej, która - odnoszona do umowy jako takiej - polega na tym, że dotknięta nią umowa (tzw. czynność kulejąca albo niezupełna) nie wywołuje zamierzonych skutków (z mocy samego prawa, od początku, co sąd powinien uwzględnić z urzędu), w szczególności nie rodzi obowiązku spełnienia uzgodnionych świadczeń, lecz, w odróżnieniu od umowy nieważnej, może skutki te następczo wywołać z mocą wsteczną w razie złożenia sanującego oświadczenia woli (jednej ze stron albo osoby trzeciej), a w razie odmowy jego złożenia albo upływu czasu na jego złożenie - staje się definitywnie bezskuteczna, czyli nieważna. II CSKP 972/23 5 Sąd drugiej instancji zauważył, że istotne trudności powoduje samo sformułowanie orzeczenia przy stwierdzeniu, że umowa nie wiąże stron, po stwierdzeniu istnienia do tego przesłanek. W Kodeksie cywilnym nie ma bowiem zbliżonej do art. z 385¹ do 3854 k.c. regulacji, zatem nie można odwołać się do analogii. Przyjęcie formuły wyroku, jaką zastosował Sąd pierwszej instancji jest jednak prawidłowe. Ustalenie bowiem, że umowa jest nieważna jest najbardziej adekwatne do uregulowań z Kodeksu cywilnego, w szczególności w zakresie skutków dla stron takiego ustalenia. Skoro zatem klauzule dotyczące kredytu denominowanego do CHF w przedmiotowej umowie były bezskuteczne, zaś bez tych klauzul umowa nie może obowiązywać z uwagi na sprzeczność z naturą stosunku prawnego, to - w ocenie Sądu odwoławczego - Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił nieważność tej umowy tj. na mocy art. 189 k.p.c. i art. 353¹ k.c. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 411 pkt 2 k.c. przez zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów spłaconej przez nich kwoty w sytuacji, gdy wciąż pozostają oni dłużnikami pozwanego z tytułu wypłaconych na ich rzecz kwot, Sąd Apelacyjny zauważył, że to do zachowania pozwanego, związanego z okolicznościami zawarcia omawianej umowy można mieć wątpliwości w zakresie zgodności z zasadami współżycia społecznego. Ustosunkowując się do zgłoszonego przez pozwanego zarzutu zatrzymania z art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c., Sąd Apelacyjny stwierdził, że umowa kredytu nie jest umową wzajemną, a nadto nie istnieją względy nakazujące stosować per analogiam przepisy o zarzucie zatrzymania do rozliczenia nieważnej umowy kredytu. W przypadku nieważności umowy kredytu, podlegające zwrotowi świadczenia obu stron podlegają wyłącznie na świadczeniu pieniędzy. Skoro każdej ze stron służy wierzytelność pieniężna, to interes każdej z nich dostatecznie zabezpiecza potrącenie. W wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego skardze kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie przepisów postępowania i prawa materialnego, a to: 1. art. 3271 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez sporządzenie uzasadnienia wyroku, z którego nie można jednoznacznie odczytać, czy Sąd Apelacyjny, tak jak Sąd pierwszej instancji uznaje umowę II CSKP 972/23 6 za nieważną na podstawie art. 69 § 1 ustawy Prawo bankowe (dalej pr.bank.) w zw. art. 58 § 1 - 3 k.c., a to w związku ze sprzecznością z ustawą i naruszeniem zasad współżycia społecznego, czy też nieważność umowy wywodzi wyłącznie z faktu wyeliminowania z umowy klauzul abuzywnych i następczej niemożności jej dalszego wykonywania; 2. art. 378 § 1 w zw. z 387 § 21 pkt 2 k.p.c. przez sporządzenie uzasadnienia wyroku, w którym nie rozpoznano zarzutów apelacyjnych pozwanego kwestionujących ocenę Sądu pierwszej instancji w zakresie bezwzględnej nieważności umowy na podstawie art. 69 § 1 pr.bank. w zw. art. 58 § 1 - 3 k.c., a tym samym braku jednoznacznej oceny Sądu Apelacyjnego co do podstawy nieważności umowy; 3. art 189 k.p.c. w zw. z art. 58 § 2 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na tym, że Sąd Apelacyjny ustalił, że umowa jest nieważna z uwagi na występowanie w niej sprzecznych z zasadami współżycia społecznego klauzul przeliczeniowych odnoszących się do tabel kursowych banku, podczas gdy sąd, stwierdzając taką okoliczność, powinien zastosować art. 3851 § 1 i 2 k.c., które to przepisy stanowią w stosunku do art. 58 § 2 k.c. Iex specialis, a tym samym orzeczenie nieważności na tej podstawie było nieuprawnione; 4. art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 pr.bank. w zw. z art. 65 § 1 i 2 w zw. z art. 3531 w zw. z art. 3851 § 1 w zw. z art. 58 § 1 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że zawarta z powodami umowa nie stanowi umowy kredytu walutowego, lecz jest umową kredytu złotowego zawierającą klauzule waloryzacyjne, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego uznania, iż umowa po wyeliminowaniu postanowień uznanych z abuzywne nie określa kwoty kredytu i w konsekwencji do nieuzasadnionego stwierdzenia jej nieważności; 5. art. 3581 § 2 k.c. przez jego błędną wykładnię i uznanie, że klauzule przewidujące odesłanie do kursów z tabel kursowych banku stanowią klauzule waloryzacyjne, podczas gdy prawidłowa wykładnia ww. przepisu na gruncie umowy prowadzi do wniosku, że w przypadku gdy świadczenie II CSKP 972/23 7 pieniężne wyrażone jest w walucie obcej, miernikiem wartości w klauzuli waloryzacyjnej nie może być ta sama obca waluta; 6. art. 3851 § 1 oraz art. 3852 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu przez Sąd drugiej instancji, że dla stwierdzenia abuzywności poszczególnych postanowień umowy wystarczające jest ogólne stwierdzenie ich nieuczciwości, bez indywidualnego rozważenia czy określone postanowienia umowy spełniają łącznie obie przesłanki abuzywności, tj. przesłanki sprzeczności z dobrymi obyczajami oraz rażącego naruszenia interesu konsumenta; 7. art. 3851 § 1 oraz art. 3852 k.c. przez ich błędną wykładnię polegającą na tym, że Sąd Apelacyjny nieprawidłowo ustalił treść przesłanek sprzeczności z dobrymi obyczajami i rażącego naruszenia interesu konsumentów; 8. art. 3851 § 1 k.c. w zw. art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt. 2 pr.bank. przez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że klauzule przeliczeniowe odsyłające do kursu kupna i sprzedaży z tabeli kursów banku kształtują główne świadczenia stron; 9. art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 69 ust. 3 pr.bank. przez ich niezastosowanie i przyjęcie, że oceny, czy umowa może dalej obowiązywać należy dokonać na dzień zawarcia umowy; 10. art. 354 § 1 oraz art. 453 zd. pierwsze k.c. przez ich niezastosowanie przejawiające się w tym, że Sąd Apelacyjny uznał, iż umowa jest niewykonalna, podczas gdy zastosowanie tych przepisów powinno doprowadzić Sąd do wniosku, iż spełnienie świadczenia w PLN, choć walutą zobowiązania był CHF, w niniejszej sprawie mogło nastąpić na podstawie art. 453 k.c.; 11. art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. przez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie pozwany nie podniósł skutecznie zarzutu zatrzymania Sąd Najwyższy zważył, co następuje: II CSKP 972/23 8 Skarga kasacyjna nie jest zasadna. W pierwszej kolejności należy zaznaczyć, że niezasadne okazały się podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia przepisów postępowania dotyczące rzekomych mankamentów uzasadnienia zaskarżonego wyroku. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że naruszenie przez sąd drugiej instancji zasad sporządzania uzasadnienia orzeczenia (aktualnie uregulowanych w art. 327¹ i art. 387 § 2¹ k.p.c.) jedynie wyjątkowo może stanowić usprawiedliwioną podstawę kasacyjną, co ma miejsce, gdy wskutek uchybienia wymaganiom stawianym uzasadnieniu zaskarżone orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej (m.in. wyroki SN: z 29 września 2022 r., II CSKP 147/22; z 24 września 2020 r., IV CSK 32/19; z 2 czerwca 2011 r., I CSK 581/10; z 21 lutego 2008 r., III CSK 264/07, OSNC-ZD 2008, nr D, poz. 118; z 28 listopada 2007 r., V CSK 288/07; z 7 października 2005 r., IV CK 122/05). Tymczasem wywód Sądu Apelacyjnego jest na tyle klarowny, że możliwe jest odczynie motywów rozstrzygnięcia i poddanie go kontroli w ramach postępowania kasacyjnego. Sąd ten w sposób jednoznaczny stwierdził, że regulacja z art. 3851 k.c. jest całkowicie odrębna od regulacji z art. 58 § 1 i 2 k.c., a skutku nieważności dopatrzył się w tym, że bezskuteczne dla powodów okazały się klauzule przeliczeniowe, dotyczące głównych świadczeń stron, bez których umowa nie może dalej funkcjonować. Sąd drugiej instancji nie znalazł jednocześnie możliwości zastąpienia tych klauzul innymi postanowieniami ze względu na brak konsensu stron. Niezrozumiałe są w tej sytuacji wątpliwości skarżącego co do podstawy prawnej uznania umowy za nieważną wyrażone w trzech pierwszych zarzutach. Jeśli chodzi o zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, to stanowią one w znacznej mierze powtórzenie zarzutów apelacyjnych, do których Sąd drugiej instancji odniósł się w sposób prawidłowy, uwzględniając orzecznictwo Sądu Najwyższego i TSUE istniejące w dacie wyrokowania. Kierunek przyjęty przez Sąd Apelacyjny znajduje swoje potwierdzenie także w orzecznictwie zapadłym już po wydaniu zaskarżonego wyroku (zob. m.in. wyroki SN: z 28 września 2022 r., II CSKP 412/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 54; z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22; z 18 maja 2023 r., II CSKP 1164/22; z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22; z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22; z 12 grudnia 2023 r., II CSKP 1549/22; z 20 grudnia II CSKP 972/23 9 2023 r., II CSKP 1888/22; z 24 czerwca 2025 r., II CSKP 941/24, oraz uchwałę SN z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22, OSNC 2022, nr 11, poz. 109). Podsumowaniem tej linii orzecznictwa jest uchwała składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), wiążąca wszystkie składy Sądu Najwyższego (art. 88 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym). Na wstępie wyjaśnić należy, że Sądy obu instancji w prawidłowy sposób zakwalifikowały zawartą umowę kredytu jako umowę kredytu złotowego denominowanego do CHF, skoro umowa przewidywała wypłatę i spłatę kredytu w złotych polskich według określonego przez pozwanego kursu. Nie był to zatem, jak to postuluje skarżący, kredyt dewizowy, w którym wypłata i spłata kredytu następuje w walucie obcej. W dacie zawarcia przez strony umowy kredytowej (17 lutego 2006 r.) ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe nie zawierała uregulowań, które odnosiłyby się do umów kredytu denominowanego w walucie obcej, co nie oznacza, że umowy, w których waluta obca pełniła funkcję waloryzacyjną, nie były – zgodnie z zasadą swobody umów (art. 353¹ k.c.) - dopuszczalne. Stanowisko to potwierdziła ustawa z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2011, nr 165, poz. 984 dalej: „ustawa antyspreadowa”), której przepisy znajdują zastosowanie także w stosunku do umów zawartych przed dniem jej wejścia w życie, w zakresie niespłaconej jeszcze części kredytu (art. 69 ust.2 pkt 4a i art. 75b pr.bank. w zw. z art. 4 i art. 5 ust. 1 ustawy antyspreadowej). Umowa kredytu denominowanego mieści się w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i stanowi jej możliwy wariant, odmienną natomiast kwestią jest, że może ona zawierać klauzule niedozwolone (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22; z 29 kwietnia 2015 r., V CSK 445/14; i z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20). Stanowisko o niedozwolonym charakterze postanowień umownych pozostawiających możliwość ustalania kursu CHF, a w konsekwencji wysokości świadczeń stron, arbitralnej decyzji jednej ze stron, jest jednolicie przyjmowane II CSKP 972/23 10 w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Takie uregulowanie umowne uznawane jest za niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona (zob. np. wyroki SN: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 30 maja 2023 r., II CSKP 1536/22; z 22 czerwca 2023 r., II CSKP 1484/22; z 23 czerwca 2023 r., II CSKP 1464/22, i z 12 grudnia 2023 r., II CSKP 1549/22). Sąd Najwyższy wielokrotnie wyrażał też pogląd w myśl którego, postanowienia uprawniające bank do jednostronnego ustalenia kursów walut są nietransparentne, ponieważ pozostawiają pole do arbitralnego działania banku, a równocześnie obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem. W konsekwencji postanowienia umowy określające zarówno zasady przeliczenia na złote kwoty udzielonego kredytu przy jego wypłacie, jak i przeliczenia spłacanych rat, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych (zob. uzasadnienie uchwały składu całej Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, i przywołane tam orzecznictwo). Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako współokreślające wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne świadczenie kredytobiorcy, co do zasady nie podlega ocenie w świetle art. 3851 § 1 k.c., ale tylko pod warunkiem, że postanowienie to zostało sformułowane w sposób jednoznaczny. W sprawie, w której wniesiona została skarga kasacyjna, sytuacja taka nie miała miejsca. Utrwalona jest bowiem rozszerzająca wykładnia tego warunku jako obejmującego nie tylko jego tekst (jest jasne, co znaczy stosowanie kursu ogłoszonego przez bank), lecz także mechanizm działania tego warunku. Aby odesłanie było dozwolone, w umowie musiałyby zostać zawarte szczegółowe zasady ustalania kursu, tak aby kredytobiorca sam mógł obliczyć ten kurs w danej chwili. Choć zatem kurs walut obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. wiąże co do zasady klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu, nie można umową związać II CSKP 972/23 11 konsumenta kursami, które dopiero zostaną ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za niedozwolone. Sąd Najwyższy konsekwentnie też przyjmuje, że oceny czy postanowienie umowne jest niedozwolone, dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwałę SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2) i od tego momentu klauzule abuzywne nie są wiążące dla konsumenta, chyba że konsument wyrazi świadomą wolę na objęcie go takimi postanowieniami umownymi. Skutek niezwiązania klauzulą abuzywną ex tunc oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej taką klauzulę pozostają bez znaczenia dla niewiążącego charakteru niedozwolonych postanowień umownych. Oznacza to, że fakt wykonania umowy nie stanowi przeszkody do odchodzenia roszczeń z tytułu nienależnego świadczenia w sytuacji, gdy umowa uznana jest za nieważną. Nie budzi również wątpliwości, z uwagi na jednoznaczne brzmienie art. 3851 § 2 k.c., że konsekwencją uznania danego postanowienia umowy za bezskuteczne jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. np. uchwałę SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21; postanowienie SN z 26 marca 2025 r., I CSK 2614/24). W uchwale składu całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, Sąd Najwyższy stwierdził, że w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów (pkt 1). W razie zaś niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2). Niedozwolony charakter sposobu określania kursu waluty obcej przesądza zatem o niezwiązaniu stron umową w całości. Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 ustawy o Sądzie Najwyższym), uniemożliwiają uznanie umów stron za ważne, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego, co przesądza także o bezpodstawności zarzutu II CSKP 972/23 12 o możliwości stosowania kursu średniego NBP lub uznania umowy za umowę kredytu złotowego. Całkowicie chybiony jest zarzut naruszenia art. 354 § 1 oraz art. 453 zd. pierwsze k.c. Skarżący zdaje się nie zauważać, że zastosowanie unormowanej art. 453 k.c. instytucji świadczenia w miejsce wykonania (datio in solutum) wymaga woli stron i wykracza poza ramy wykonania zobowiązania określone w art. 354 § 1 k.c. Kwestie możliwości skorzystania przez bank z prawa zatrzymania zostały przesądzone w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23, w której wskazano, że prawo zatrzymania nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony. Podobne stanowisko Sąd Najwyższy zajął w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, w której przyjęto, że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c. Podstawowym argumentem na rzecz tej tezy jest to, że umowa kredytu nie jest umową wzajemną, a prawo zatrzymania na podstawie art. 497 w zw. z art. 496 k.c. przysługuje wyłącznie w razie nieważności lub rozwiązania umowy wzajemnej. Pogląd o niemożliwości podniesienia przez pozwany bank zarzutu zatrzymania jest m.in. pochodną stanowiska Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który w postanowieniu z 8 maja 2024 r., C-424/22, wskazał, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie powołaniu się przez instytucję bankową na prawo zatrzymania w sporze z konsumentem żądającym stwierdzenia nieważności umowy kredytu hipotecznego. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398¹⁴ k.p.c., oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c. M.L. Maciej Kowalski Adam Doliwa Krzysztof Wesołowski II CSKP 972/23 13 [SOP]