II CSKP 967/24

II CSKP 967/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 28 maja 2026 r. SSN Jacek Grela (przewodniczący) SSN Adam Doliwa SSN Ewa Stefańska (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 28 maja 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W. (poprzednio Bank1 spółka akcyjna w W.) od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 28 listopada 2022 r., I ACa 80/22, w sprawie z powództwa G.P. przeciwko Bank spółce akcyjnej w W. (poprzednio Bank1 spółka akcyjna w W. o ustalenie i zapłatę, 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od pozwanego na rzecz powoda 5400 zł (pięć tysięcy czterysta złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia obowiązanemu odpisu niniejszego wyroku. Adam Doliwa Jacek Grela Ewa Stefańska II CSKP 967/24 2 (M.T.) UZASADNIENIE Wyrokiem z 6 grudnia 2021 r. Sąd Okręgowy w Katowicach oddalił powództwo G.P., który domagał się ustalenia, że umowa o dewizowy kredyt mieszkaniowy/inwestorski, jaką zawarł z poprzednikiem prawnym pozwanego, jest nieważna, a także zasądzenia od pozwanego na jego rzecz 145 122,71 zł i 147 883,39 CHF z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, wraz z kosztami postępowania. Sąd pierwszej instancji wskazał, że zawierając umowę kredytu powód miał status konsumenta zgodnie z art. 221 k.c., ponieważ kredyt został zaciągnięty na sfinansowanie zakupu nieruchomości gruntowej i budowę domu systemem gospodarczym, co nie pozostawało w związku z prowadzoną przez powoda działalnością gospodarczą. Przywołując treść art. 69 ustawy - Prawo bankowe, Sąd ten stwierdził, że strony zawarły umowę kredytu w walucie obcej, w której wysokość kwoty kredytu określona została we frankach szwajcarskich (art. 3.01 ust. 1 umowy). Waluta obca pojawia się zarówno w treści samej umowy, w niej realizowane były zobowiązania stron, kwota wypłaconego kredytu została uruchomiona w CHF (kwota wypłacona w CHF była stała i wynikała z umowy stron). Zgodnie z postanowieniem art. 3.07. ust. 6 umowy, uruchomienie kredytu mogło nastąpić zarówno w walucie kredytu, jak i w złotych polskich, przy wykorzystaniu negocjowanego kursu kupna dewiz dla CHF obowiązującego w Banku w dniu płatności. Spłata kredytu (zadłużenia) przez kredytobiorcę mogła, według wyboru kredytobiorcy, od początku następować bądź w walucie polskiej (według obowiązującego w pozwanym Banku kursu sprzedaży dla dewiz) bądź w walucie kredytu, a zatem to kredytobiorca dokonywał wyboru sposobu wypłaty jak i spłaty, a możliwość taką miał już od początku obowiązywania umowy, zgodnie zaś z art. 4.01 umowy, kwoty hipoteki stanowiące zabezpieczenie także wyrażone były w CHF. Okoliczności te uzasadniały przyjęcie, II CSKP 967/24 3 że wskazanie waluty obcej w umowie (CHF) nie miało charakteru fikcyjnego, a kredyt był kredytem walutowym. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, ustalenie przez strony, że kredyt zostanie wypłacony w innej walucie niż waluta kredytu, nie pozostaje w sprzeczności z naturą zobowiązania, którego źródłem jest umowa kredytu, nie narusza też prawa ani zasad współżycia społecznego (art. 3531 k.c.). Umowa kredytu dochodzi do skutku przez złożenie zgodnych oświadczeń woli, skoro zatem Bank zobowiązał się do oddania do dyspozycji kredytobiorcy oznaczonej sumy w CHF, nie oznacza to, że kwota kredytu nie została określona, jeżeli strony uzgodniły, że wypłata kwoty kredytu i jego rozliczenie nastąpi w innej walucie niż waluta kredytu. Tym samym doszło do określenia przedmiotowo istotnych postanowień umowy kredytu, a zatem umowa nie jest sprzeczna z art. 69 ust. 1 Prawa bankowego i nie można jej zarzucić bezwzględnej nieważności na podstawie art. 58 § 1 k.c. Sąd Okręgowy wskazał, że powód od początku wiedział jaka kwota kredytu zostanie mu udzielona (w CHF), co wynika wprost z umowy. Okoliczność, że nie wiedział czy kwota w walucie obcej, po jej przeliczeniu na PLN, będzie odpowiadała wysokości jego potrzeb związanych z nabyciem nieruchomości, stanowi potwierdzenie ściśle walutowego charakteru kredytu, podobnie jak kwestia różnicy pomiędzy kwotą wypłaconą w PLN a kwotą w PLN, którą miał obowiązek spłacić. Dotyczy to bowiem wykonywania umowy (różnic kursowych), a nie jej ważności. Sąd pierwszej instancji rozważył również zarzut powoda, że umowa jest nieważna z uwagi na umieszczenie w niej abuzywnych klauzul umownych dających pozwanemu możliwość arbitralnego i dowolnego ustalania kursu franka szwajcarskiego, który to kurs stanowił podstawę określania wysokości zobowiązania stron w złotówkach, wskazując, że są one zawarte w art. 3.07 ust. 6 oraz 3.10 pkt. 5 umowy. Wskazując poszczególne przesłanki z art. 3851 § 1 k.c. stwierdził, że kwestionowane postanowienia dotyczące kursów wymiany CHF nie były z powodem indywidualnie uzgodnione i nie podlegały negocjacjom, podkreślając przy tym, że nie jest istotna podnoszona przez pozwanego teoretyczna możliwość negocjowania kursy wymiany walut, w zakresie kwoty uruchomianego kredytu. Dalej zaznaczył, że postanowienia dotyczące kursów sprzedaży i kupna CHF, po których II CSKP 967/24 4 rozliczane były kwota wypłacanego kredytu oraz spłacanych z rachunku zlotowego rat kredytu, faktycznie dawały pozwanemu uprawnienie do jednostronnego wpływania na wysokość ustalonych w umowie świadczeń stron. Kursy wymiany CHF określane są bowiem w tabeli sporządzanej przez pozwany Bank, a zatem wyłącznie jedna strona stosunku prawnego otrzymała uprawnienie do samodzielnego określania wartości czynnika wpływającego na wysokość świadczeń stron. Nie zostały również sprecyzowane przesłanki ustalania kursów kupna i sprzedaży CHF, a jedynie terminy, w jakich ta wysokość jest ustalana, co mogło potencjalnie (według oceny dokonywanej na chwilę zawarcia umowy) skutkować ustalaniem kursów przez Bank w arbitralny sposób i kształtowaniem ich na dowolnej wysokości. Tak sformułowane postanowienia umowy zaburzają równowagę stron umowy, w sposób rażący naruszając ekonomiczny interes kredytobiorcy. Umowa zawierała odesłanie do tabeli kursów, bez innych zastrzeżeń dotyczących ich zasad jej ustalania, także w zakresie odmienności kursów kupna i sprzedaży. Nawet jeśli w dacie zawierania umowy kurs sprzedaży CHF wobec złotego był znany czy też dostępny, w następnych okresach wieloletniej umowy powód tego kursu znać nie mógł, gdyż jego ustalenie pozostawione było wyłącznie Bankowi. Dostępność kursu walut w dacie zawierania umowy wynikała z obowiązku nałożonego na banki na mocy art. 111 ust. 1 pkt. 4 Prawa bankowego, jednakże na ustalanie kursu walut kredytobiorca nie miał żadnego wpływu, gdyż umowa nie zawierała zapisów wyjaśniających sposób ustalenia kursów z tabeli. Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z art. 3851 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne), co nie dotyczy postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, ale tylko wówczas, gdy zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. W przedmiotowym wypadku głównym świadczeniem Banku było oddanie kredytobiorcy do dyspozycji ustalonej kwoty kredytu na oznaczony czas i z przeznaczeniem na określony cel, zaś głównym świadczeniem kredytobiorcy było korzystanie z udostępnionej kwoty kredytu zgodnie z postanowieniami umowy, zwrot kwoty wykorzystanego kredytu, zapłata odsetek oraz prowizji. II CSKP 967/24 5 Zdaniem Sądu pierwszej instancji, kwestionowane przez powoda postanowienia umowne nie dotyczą jednak głównych świadczeń stron, a eliminacja spornych postanowień umowy ze względu na abuzywność klauzul, które służyły ustaleniu kursu sprzedaży CHF na potrzeby wypłaty kredytu oraz ustalenia wysokości raty kapitałowo-odsetkowej, nie wpłynie na zmianę głównego przedmiotu umowy. Podkreślił różnicę pomiędzy sporną w niniejszej sprawie umową kredytu w CHF, a umowami kredytu w PLN indeksowanymi do CHF, wskazując, że w analizowanej umowie, wszystkie świadczenia, czyli kwota kredytu i raty, były precyzyjnie ustalone w umowie w CHF. Wyeliminowanie postanowień dotyczących przeliczania wypłaconej powodowi kwoty oraz rat na PLN niczego nie zmieni, gdyż dalej jest znana kwota wypłaconego kredytu, jak i wysokość rat. Eliminacja klauzul dotyczących zastosowania kursu z tabeli, nie wyłączała więc możliwości wykonania umowy, a jedynie powoduje ewentualne powstanie roszczeń finansowych powoda. Niedozwolone postanowienia umowy nie wiążą konsumenta (art. 3851 § 1 k.c.), jednak, zgodnie z art. 3851 § 2 k.c., strony związane są umową w pozostałym zakresie. Kwestionowane postanowienia dotyczące ustalania kursów CHF dotyczą nie samej treści, lecz wykonania umowy, a umowa może być nadal realizowana bez abuzywnych klauzul o kursach wymiany, w szczególności kredyt mógł być i dalej może być spłacany bezpośrednio w CHF, bez konieczności przeliczania wyrażonego w CHF zadłużenia na PLN. Również pierwotna kwota zadłużenia (udzielonego kredytu) od początku była wyrażona w CHF, więc jest znana, a wyeliminowanie zakwestionowanych zapisów nie ma na nią wpływu, jak w przypadku kredytów indeksowanych. Dodatkowo, w tej umowie powód mógł skorzystać z innych wariantów wypłaty i spłaty rat przewidzianych w art. 3.07. ust. 6 oraz art. 3.09 ust. 3 zd. 1 umowy, wnioskując o wypłatę w walucie kredytu i dokonując wpłat bezpośrednio w CHF, czyli z pominięciem kwestionowanych postanowień. Powód nie wykazał przy tym, aby w całym okresie obowiązywania umowy nie miał faktycznej możliwości korzystania z rachunku walutowego bądź technicznego, na które mógłby wpłacać środki w CHF. W przypadku obu tych rachunków, środki z rachunku mogły być pobierane przez pozwanego w walucie kredytu. Skoro zatem powód miał możliwość zarówno otrzymania kredytu w CHF jak i spłacania kredytu bezpośrednio we frankach szwajcarskich od początku II CSKP 967/24 6 obowiązywania umowy, dokonywanie spłat w polskich złotych było więc wynikiem jego wyboru. Zawarte w umowie klauzule przeliczeniowe regulujące wypłatę i spłatę kredytu w złotych po kursie określonym obowiązującym w Banku, nie miały zatem wobec powoda obligatoryjnego zastosowania. Odnosząc się natomiast do wypłaty kredytu w PLN po przeliczeniu kwoty CHF według tabeli kursów, Sąd pierwszej instancji uznał, że - jak wynika z powołanego wyżej przepisu - aby uznać dane postanowienie umowne za abuzywne, nie jest wystarczające stwierdzenie, że jest ono sprzeczne z dobrymi obyczajami i stanowi przejaw nierównomiernego rozkładu praw i obowiązków stron umowy, ale powinno zostać także wykazane, iż w związku z określonym ukształtowaniem postanowienia doszło do rażącego naruszenia interesów konsumenta. Dalej Sąd Okręgowy wskazał, że niesporne jest, iż w okresie od zawarcia umowy do wejścia w życie noweli Prawa bankowego z 29 lipca 2011 r., tj. do 26 sierpnia 2011 r., nie było przepisów, które określałyby, jaki należałoby stosować kurs waluty obcej. Z uwagi na fakt, że zobowiązanie powoda powinno być wykonane zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego, należałoby odnosić się w ramach porównania do kursu rynkowego, np. średniego kursu stosowanego w innych bankach. W okolicznościach niniejszej sprawy konieczne było zatem wykazanie, że kurs kupna zastosowany przez pozwany Bank przy wypłacie kredytu odbiegał od kursu rynkowego w sposób istotny, gdyż jedynie wówczas można by mówić o sytuacji rażącego naruszenia interesów powoda. Okoliczność ta nie została wykazana, a więc Sąd Okręgowy uznał, iż brak podstaw do stwierdzenia, że wskazane postanowienie umowy miało charakter abuzywny. Sąd pierwszej instancji nie podzielił także twierdzeń powoda, że Bank, wykorzystując swoją silniejszą pozycję, nie udzielił mu jasnej i dostatecznej informacji o rodzaju udzielanego kredytu i dopuścił się naruszenia zasad współżycia społecznego, nie chroniąc powoda przed nieprzewidzianymi skutkami umowy, a także, aby stosował praktyki sprzeczne z dobrymi obyczajami, wprowadzając powoda w błąd przez nieprzekazanie w sposób jasny, jednoznaczny i we właściwym czasie, istotnych informacji, na podstawie których mógłby sobie wyrobić opinię co do rzeczywistego ryzyka kursowego. Z treści umowy wynika, że powodowi II CSKP 967/24 7 przedstawiono informację o ryzyku kursowym i ryzyku zmiany oprocentowania, co potwierdził własnoręcznymi podpisami pod umową. Jeśli powód nie był zainteresowany uzyskaniem kredytu walutowego, nie musiał przystawać na ofertę pozwanego i mógł podjąć próbę skorzystania z oferty innego banku. Przyjmując nawet, że pracownicy Banku wskazywali, że frank szwajcarski jest walutą stabilną, to nie mogli zapewnić, że jego kurs nie ulegnie zmianie. Wręcz przeciwnie - powód został pouczony o takim ryzyku, zwłaszcza że zmiany kursów walut same w sobie są rzeczą naturalną i przewidywalną, chociaż ich zakres nie jest możliwy do przewidzenia, nawet dla podmiotów dysponujących nieograniczonym potencjałem analitycznym oraz doświadczeniem. Z tych względów brak podstaw do twierdzenia, że pozwany uchybił obowiązkom informacyjnym i powinien był uprzedzić powoda o tym, że kurs CHF ulegnie tak znacznemu podwyższeniu, ponieważ nie ma podstaw do przyjęcia, iż w chwili udzielania kredytu Bank miał taką wiedzę lub przy zachowaniu należytej staranności mógł ją uzyskać. Na skutek apelacji powoda, Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 28 listopada 2022 r. zmienił zaskarżone orzeczenie w ten sposób, że: ustalił nieważność umowy o kredyt dewizowy mieszkaniowy/inwestorski z 26 czerwca 2008 r. zawartej pomiędzy G.P. i Bankiem S.A. w W. ; zasądził od pozwanego na rzecz powoda 145 122,71 zł i 147 883,39 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, a w pozostałej części powództwo oddalił; oddalił apelację w pozostałej części. Sąd odwoławczy wskazał, że spora grupa zarzutów apelacji dotyczyła naruszenia w różnych konfiguracjach art. 69 ust. 1 Prawa bankowego, art. 3531 k.c. i art. 58 § 1 k.c., przez przyjęcie, że sporna umowa nie jest sprzeczna z prawem i zasadami współżycia społecznego, a tym samym nieważna na podstawie art. 58 § 1 k.c. Sąd ten stanął na stanowisku, że - co do zasady - konstrukcja umowy kredytu odwołująca się do waluty obcej, w tym przewidująca udzielenie kredytu denominowanego (indeksowanego) w walucie obcej, nie jest sprzeczna z art. 69 ust. 1 Prawa bankowego, co wynika z obecnie już utrwalonej linii orzecznictwa (zob. np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i cytowane tam inne orzeczenia). II CSKP 967/24 8 Sąd Apelacyjny wskazał, że postanowieniem indywidualnie uzgodnionym w myśl art. 3851 § 3 k.c. nie jest zatem postanowienie, którego treść konsument mógł negocjować, lecz takie, które rzeczywiście negocjował. Okoliczność, że konsument znał i rozumiał treść postanowienia, nie stoi na przeszkodzie uznaniu, że nie zostało ono indywidualnie uzgodnione, jeśli jego treść nie została sformułowana w toku negocjacji z konsumentem. W tym wypadku powód zapoznał się z treścią umowy oraz oświadczył, że rozumie jej treść, a także miał wpływ na datę jej zawarcia, określenie kwoty kredytu i liczbę rat, co jednak nie oznacza, że - jak stanowi art. 3851 § 3 k.c. - miał rzeczywisty wpływ na treść jej postanowień normujących klauzule indeksacyjne. Co więcej, za takie indywidulane uzgodnienie nie może być rozumiane działanie polegające na wyborze określonego rodzaju produktu kredytowego, co zadaje się forsować pozwany argumentując, że to strona powodowa zdecydowała o zawarciu umowy kredytu w CHF i jego wypłacie w złotych, ponieważ taki wybór nie usuwa wadliwości zamieszczonych w umowie sporządzonej według wzorca klauzul. Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na nie powołuje (§ 4). Pozwany nie wykazał, iż kwestionowane postanowienia były uzgadniane indywidualnie, zwłaszcza że umowa została zawarta na podstawie wzorca opracowanego i stosowanego przez pozwanego. Sąd odwoławczy wyjaśnił, że w orzecznictwie niejednolicie rozstrzygano zagadnienie czy klauzule przeliczeniowe określają główne świadczenia stron. Podzielił w tym przedmiocie stanowisko, że oceny tej należy dokonywać in concreto, z odwołaniem się indywidualnie do każdej umowy i każdego postanowienia. Kierując się tym założeniem stwierdził, że wskazane postanowienia określają główne świadczenia stron. Z jednej strony kreują wysokość kredytu wyrażoną w CHF, a więc i jego rat oraz zadłużenia wynikającego z oprocentowania naliczanego od salda kredytu w CHF, a z drugiej określają wysokość świadczenia kredytobiorcy, czyli wysokość spłat, których ma dokonywać lub dokonał. W postanowieniach art. 3.07 pkt 6, 3.10 pkt 5, 3.10 pkt 3 umowy wskazano, że do opisanych w nich przeliczeń zostaną użyte bankowe tabele kursów. Nie określono, w jaki sposób tabele te będą powstawać, w jaki sposób będą kształtowane w nich kursy walut, czy będą granice możliwych zmian kursowych, oraz dlaczego w przeliczeniach stosowane są raz kursy II CSKP 967/24 9 kupna, a raz kursy sprzedaży, co oznacza, że niejednoznaczność tych postanowień jest oczywista. Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy na jego niekorzyść, skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelnym traktowaniem. Postanowienia umowy lub wzorca, ustalone jednostronnie przez bank i przyznające mu uprawnienie do jednostronnego, samodzielnego ustalania kursu kupna i sprzedaży w stosunku do PLN, bez wskazania reguł kształtowania tego kursu, stanowią postanowienia naruszające dobre obyczaje, godzą bowiem w istotę równowagi kontraktowej stron. Odnosząc to do treści analizowanych klauzul przeliczeniowych Sąd Apelacyjny stwierdził, że zostały zaprojektowane w sposób rażąco niesymetryczny, zabezpieczając interesy Banku i godząc w interes kredytobiorcy. Ich zastosowanie prowadziło bowiem do przerzucenia ryzyka walutowego w całości na kredytobiorcę. Nieuczciwą praktyką rynkową było zastrzeżenie przez Bank uprawnienia do jednostronnego określania poziomów kursów walutowych, z jednoczesnym stosowaniem różnych kursów przy wypłacie kredytu i jego spłacie. Tabela kursów kupna i sprzedaży walut służąca do przeliczania, była ustalana przez Bank, a powód nie miał żadnego wpływu na poziom kursów walutowych, w tym możliwości ich kontroli, a znał jedynie sposób publikowania tych kursów, który stanowił zresztą obowiązek informacyjny dla osób (wynikający z art. 111 ust. 1 pkt 4 Prawa bankowego), które dopiero chcą zawrzeć transakcję. Według Sądu drugiej instancji, bez względu na to, czy kwestionowane postanowienia zostaną uznane za określające główne świadczenia stron, czy nie, stanowiły one niedozwolone postanowienia umowne. Obecnie powszechnie przyjmuje się bowiem w doktrynie i orzecznictwie stanowisko, że odwołanie się do kursów walut zawartych w tabeli kursów i ogłaszanych w tabelach banku rażąco narusza równorzędność stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego oraz, że prawo banku do ustalania kursu waluty nieograniczone skonkretyzowanymi, obiektywnymi kryteriami zmian stosowanych kursów walutowych, świadczy o braku właściwej II CSKP 967/24 10 przejrzystości i jasności postanowienia umownego, które uniemożliwia konsumentowi rozeznanie się w konsekwencjach ekonomicznych zawarcia umowy. W konsekwencji, zgodnie z art. 3851 § 1 k.c., Sąd Apelacyjny uznał zawarte w umowie klauzule indeksacyjne za abuzywne, a tym samym podzielił zarzut apelacji, że Sąd pierwszej instancji naruszył wskazany przepis przez jego niezastosowanie. Zgodnie z § 2 tego artykułu, postanowienie abuzywne nie wiąże konsumenta, jednakże strony związane są umową w pozostałym zakresie. Sąd odwoławczy rozważył również kwestię możliwości obowiązywania umowy kredytu w pozostałym zakresie, po wyeliminowaniu niedozwolonych klauzul. Uznał, że usunięcie z umowy klauzul waloryzacyjnych ze skutkiem ex tunc powoduje, że brak jest określenia w umowie jej elementów koniecznych przewidzianych w art. 69 Prawa bankowego, ponieważ nie pozwala to na obliczenie sumy, jaką kredytobiorca zobowiązany jest zwrócić z tytułu kredytu. Według Sądu drugiej instancji, nie można przyjąć, że sąd może uzupełnić luki powstałe po wyeliminowaniu z łączącej strony umowy klauzul abuzywnych, gdyż prowadziłoby to do niedopuszczalnej konwersji umowy, zwłaszcza, że wprowadzanie w miejsce ustalanego przez bank kursu kupna i sprzedaży CHF jakiegokolwiek innego miernika wartości (kursu średniego NBP, czy innego) byłoby zbyt daleko idącą modyfikacją umowy, wprowadzającą do niej zupełnie nowy element. Podstaw do zastąpienia abuzywnej klauzuli waloryzacyjnej inną, w szczególności taką, która określałaby inny sposób ustalenia kursu waluty waloryzacji, nie daje bowiem art. 3851 k.c. ani inny przepis prawa, w tym art. 358 § 2 k.c., który nie obowiązywał w chwili zawierania przez strony umowy i nie może znaleźć zastosowania na zasadzie analogii. Ponieważ istniały podstawy do przyjęcia, że klauzule przeliczeniowe zawarte w szczególności w art. 3.07 ust. 6, 3.10 ust. 5 i 3.12. ust. 3 umowy są abuzywne oraz, że po ich usunięciu utrzymanie umowy nie jest możliwe, a ponadto z żądania powoda, wynikało że jest świadomy konsekwencji ustalenia nieważności umowy i się na nie godzi, Sąd Apelacyjny uznał, iż usunięcie klauzul indeksacyjnych (waloryzacyjnych) czyni zawartą przez strony umowę dotkniętą nie dającym się usunąć brakiem, skutkującym jej nieważnością. W tej sytuacji Sąd ten stwierdził, II CSKP 967/24 11 że szczegółowe odnoszenie się do innych kwestii mogących prowadzić do nieważności umowy ze względu na jej sprzeczność z prawem czy zasadami współżycia społecznego, było już zbędne. Skutkiem tego było powstanie obowiązku rozliczenia wzajemnie spełnionych świadczeń jako nienależnych w myśl art. 410 § 2 k.c., skoro odpadła tego podstawa. Ten, kto je spełnił, może żądać zwrotu, choćby był równolegle dłużnikiem kontrahenta. W świetle § 1 art. 410 k.c. samo spełnienie świadczenia nienależnego jest źródłem roszczenia zwrotnego przysługującego zubożonemu, niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie spełnione świadczenie wzbogaciło osobę, na rzecz której świadczenie zostało spełnione. Fakt spełnienia takiego świadczenia wypełnia przesłankę zubożenia po stronie świadczącego, a jego uzyskanie - przesłankę wzbogacenia po drugiej stronie. Skargę kasacyjną od powyższego orzeczenia wniósł pozwany, zaskarżając je w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji i orzekającej o kosztach procesu (punkty 1 i 3), zarzucając Sądowi Apelacyjnemu naruszenie art. 69 ust.1 ustawy Prawo Bankowe w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c., 3851 § 1 i 3 k.c. w zw. z art. 3852 k.c. w zw. z art.6 ust.1 Dyrektywy 93/13, art. 3851 § 1 k.c., 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 56 k.c., art. 354 § 1 k.c. i w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13, 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust.1 Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz art. 358 § 2 i 3 k.c. oraz art. 24 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim oraz art. L ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r.- przepisy wprowadzające kodeks cywilny oraz art. 69 ust.3 ustawy - Prawo Bankowe. Na tej podstawie skarżący wniósł o uchylenie wyroku z zaskarżonej części i oddalenie powództwa w całości. W odpowiedzi na skargę kasacyjną, powód wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Skarżący w skardze sformułował zarzuty, które w istocie skupiają się wokół trzech kwestii: uznania klauzul przeliczeniowych zawierających odniesienia do tabel kursowych banku za abuzywne, możliwości stosowania przepisów dyspozytywnych w celu określenia kursu waluty obcej po wyeliminowaniu z umowy klauzul II CSKP 967/24 12 abuzywnych, a także skutków wyeliminowania tych klauzul dla dalszego trwania umowy. W przedmiotowej sprawie strony zawarły umowę kredytu indeksowanego kursem waluty CHF. Według Sądu Apelacyjnego postanowienia umowy dotyczące przeliczenia kwoty kredytu i rat spłaty na walutę obcą były abuzywne. Umowa kredytu bez tych postanowień nie mogła funkcjonować, co doprowadziło sąd meriti do ustalenia jej nieważności. Skarżący podważa to stanowisko, formułując zarzuty kasacyjne, które już wielokrotnie były przedmiotem oceny w orzecznictwie Sądu Najwyższego i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Sąd Apelacyjny trafnie ocenił jako niedozwolone klauzule przeliczeniowe (indeksacyjne) zawarte w umowie stron, pozwalające pozwanemu Bankowi na swobodne ustalenie kursu walutowego, po jakim następuje przeliczenie uiszczanych przez powodów spłat kredytu. Stanowisko o niedozwolonym charakterze postanowień, w których możliwość ustalania kursu (a zatem również wysokości świadczeń) zależy od arbitralnej decyzji jednej ze stron, jest już ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. wyroki SN: z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22; z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 334/22; z 8 lutego 2023 r., II CSKP 978/22). Ponoszenie nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę skutkuje per se znaczną nierównością praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym skargę, gdyby rzeczywiście przy zawieraniu umowy kredytu zostało należycie wyjaśnione znaczenie zmiany kursu waluty i ponoszonego ryzyka, racjonalny kredytobiorca nie zdecydowałby się na kredyt powiązany z kursem waluty obcej w perspektywie jego spłacania przez kilkadziesiąt lat. Poza tym, gdyby kredytujący bank zamierzał w wystarczający sposób poinformować kredytobiorcę będącego konsumentem o niebezpieczeństwach wynikających z długoterminowego kredytu powiązanego z kursem waluty obcej, to nie proponowałby w ogóle zawierania takich umów kredytowych, zdając sobie sprawę jako profesjonalista, że umowa taka może zostać oceniona jako nieuczciwa (zob. wyrok SN z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18). II CSKP 967/24 13 Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter niedozwolony w rozumieniu art. 3851 §1 k.c., jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia (zob. uchwała SN z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, uchwała składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, a także wyroki SN: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 8 lutego 2023 r., II CSKP 978/22). Uznanie, że postanowienia określające zasady przeliczania kwoty wypłaconego kredytu oraz uiszczanych spłat na walutę obcą są niedozwolonymi postanowieniami umownymi oznacza, że zgodnie z art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. nie wiążą one konsumenta. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci „przywrócenia” sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku (zob. wyrok TSUE z 21 grudnia 2016 r., C-154/15, C-307/15 i C-308/15). Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów (pkt 1). W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego, umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2). Skoro umowa kredytu, po wyeliminowaniu z niej niedozwolonych postanowień umownych, nie może wiązać w pozostałym zakresie, to trafnie sądy meriti przyjęły jej nieważność. Stanowisko co do nieważności umowy kredytu indeksowanego kursem waluty CHF jest zgodne z aktualną linią orzeczniczą, w której przyjmuje się, II CSKP 967/24 14 że wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul, utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością (zob. wyroki SN: z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, i z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; uchwałę pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118; postanowienie SN z 22 października 2024 r., I CSK 3462/23). Wbrew twierdzeniom skarżącego, zasada związania stron umową w pozostałym zakresie (art. 3851 § 2 k.c.) nie może znaleźć zastosowania w razie uznania za niedozwolone postanowień umowy kredytu indeksowanego odnoszących się do sposobu określania kursu waluty obcej. W takim wypadku, jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego, umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Także w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej przyjmuje się, że modyfikacja umowy przez uzupełnienie jej luk byłaby sprzeczna z celem zapobiegania kolejnym naruszeniom, co jest istotą Dyrektywy 93/13. Przedsiębiorca, mając świadomość braku sankcji, mógłby w dalszym ciągu stosować nieuczciwe praktyki oraz abuzywne klauzule, bowiem wiedziałby, że jedyną karą byłoby zastąpienie niedozwolonych postanowień innymi, co pozostawałoby bez wpływu na ważność wadliwego stosunku prawnego. Taki wniosek wynika z ugruntowanego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, zgodnie z którym, gdyby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach, takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy 93/13 (zob. wyroki: z 14 czerwca 2012 r., C-618/10; z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17). II CSKP 967/24 15 W konsekwencji nieuzasadnione okazały się zarzuty skargi odnoszące się zarówno do oceny abuzywności klauzuli przeliczeniowej (indeksacyjnej), jak i możliwości wypełnienia luk w umowie przez odwołanie się do innych mechanizmów ustalania kursu walutowego, a co za tym idzie – utrzymania umowy w mocy. Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał już, że klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu przeliczeniowego i wynikającego z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji klauzule te, składające się na przyjęty w umowach kredytowych mechanizm przeliczeniowy, są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest zabiegiem sztucznym. Stanowisko to potwierdzone zostało w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, która zgodnie z art. 87 § 1 ustawy o SN ma moc zasady prawnej i wiąże Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie. Trzeba zaznaczyć, że podobne sprawy były już wielokrotnie przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, który analogiczne skargi kasacyjne oddalał. Ponadto zarzuty kasacyjne skarżącego, w świetle stanowiska Izby Cywilnej SN wyrażonego w uchwale z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, nie mogły odnieść skutku. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 k.p.c. w związku z § 2 pkt 7 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Adam Doliwa Jacek Grela Ewa Stefańska (M.T.) [SOP]