II CSKP 513/24

II CSKP 513/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 8 lipca 2026 r. SSN Adam Doliwa (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Maciej Kowalski SSN Krzysztof Wesołowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 8 lipca 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Banku w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 14 września 2022 r., V ACa 44/22, w sprawie z powództwa L.O. przeciwko Bankowi w W. o zapłatę i ustalenie ewentualnie o ustalenie i zapłatę, 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od pozwanej Banku w W. na rzecz powódki L.O. 5400 (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Maciej Kowalski (P.H.) Adam Doliwa Krzysztof Wesołowski UZASADNIENIE II CSKP 513/24 2 L.O. wniosła o ustalenie nieważności umowy kredytu hipotecznego oraz zasądzenie od strony pozwanej – Banku w W. - na jej rzecz kwot: 134 043,74 zł i 26 134,41 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty. Ewentualnie powódka wniosła o ustalenie, że wybrane postanowienia umowy kredytu nie obowiązują, zasądzenie od pozwanego banku na jej rzecz kwoty 98 308 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty, oraz ustalenie, że na dzień 28 listopada 2019 r. saldo kredytu stanowi kwota 154 188,75 zł. Wyrokiem z 1 września 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa o kredyt hipoteczny nr (…) z (…) zawarta przez L.O. z Bankiem spółkę akcyjną w W., którego następcą prawnym jest Bank w W., jest nieważna (pkt 1); zasądził od pozwanego banku na rzecz powódki kwotę 134 043,74 zł i 26 134,41 CHF przy czym wykonanie tego świadczenia uzależnił od jednoczesnej zapłaty przez powódkę na rzecz strony pozwanej kwoty 250 000 zł lub zabezpieczenia roszczenia strony pozwanej o zwrot tej kwoty (pkt 2); oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 3) i rozstrzygnął o kosztach procesu (pkt 4). Wyrokiem z 14 września 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację pozwanej (pkt 1) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania odwoławczego (pkt 2). Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy i przyjął je za własne. Zgodnie z tymi ustaleniami, istotnymi z punktu widzenia rozpoznania skargi kasacyjnej, (…) Bank spółka akcyjna w W. (poprzednik prawny pozwanej) oraz L.O. (kredytobiorca) zawarli umowę o kredyt hipoteczny nr (…). Na mocy tej umowy bank udzielił kredytobiorcy kredytu na zakup lokalu mieszkalnego na rynku pierwotnym. Bank oddał do dyspozycji kredytobiorcy kwotę w wysokości 250 000 zł, przy czym w umowie postanowiono, że kredyt jest indeksowany do waluty obcej (CHF). Okres kredytowania wynosił 312 miesięcy. Oprocentowanie kredytu zostało określone według zmiennej stopy procentowej, która na dzień sporządzenia umowy wynosiła 4,08833 % w stosunku rocznym. Bank wypłacił środki w czterech transzach. Powódka w okresie od dnia zawarcia umowy i spłaty pierwszej raty kredytu, tj. od 28 maja 2008 r. do 28 stycznia 2015 r., uiszczała raty w złotówkach. Na skutek II CSKP 513/24 3 zawarcia Aneksu nr 2, począwszy od 2 lutego 2015 r., raty były płacone bezpośrednio w CHF. W okresie od 28 maja 2008 r. do 28 stycznia 2015 r. powódka uiściła na rzecz pozwanego banku kwotę 134 043,74 zł, zaś w okresie od 2 lutego 2015 r. do 28 listopada 2019 r. – 26 134,41 CHF. Następcą prawnym Banku jest obecnie Bank w W. Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, zgodnie z którym powódka nie znała ryzyka walutowego, odnoszącego się do kredytu udzielonego w złotych polskich a denominowanego w CHF, zważywszy, że oświadczenie o ryzyku kursowym i ryzyku zmiany stopy procentowej zawarte w załączniku do umowy stron miało charakter ogólnikowy, przez co nie pozwało na ustalenie dokładnego zakresu przekazanych informacji, w tym co do skali ryzyka ponoszonego w związku z zaciągnięciem kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej. Nie budziło wątpliwości, że umowa pomiędzy stronami została zawarta z zastosowaniem wzorca umownego, a co do zasady wzorce te stanowią zbiór praw i obowiązków stron opracowany przed zawarciem umowy i wprowadzany do stosunku prawnego przez jedną z nich w ten sposób, że druga strona nie ma wpływu na ich treść. Od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie skargę kasacyjną wywiodła strona pozwana, zaskarżając go w całości, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: art. 3531 w zw. z art. 58 § 1 k.c.; art. 3852 k.c.; art. 65 § 2 k.c. w zw. z art. 69 ust. 2 pkt 4a pr. bank.; art. 358 § 1 i 2 k.c.; art. 384 § 1 w zw. z art. 3851 § 1 i 3 k.c.; art. 3851 k.c. Skarżący bank wniósł o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji w całości i orzeczenie co do istoty sprawy. Powódka w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna pozwanego banku, jako bezzasadna, podlegała oddaleniu. Odnosząc się do zarzutów naruszenia licznych przepisów prawa materialnego należy wskazać, że są to zarzuty na ogół w ostatnich latach przedstawiane przez pozywane banki w tzw. sprawach frankowych, a bezzasadność zdecydowanej II CSKP 513/24 4 większości z nich została już przesądzona w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Zasadniczy zarzut podnoszony przez pozwany bank sprowadza się do zakwestionowania interesu prawnego powodów, który uzasadniałby dochodzenie przez nich ustalenia nieważności umowy kredytu, oraz do zakwestionowania zaistnienia podstaw upoważniających Sąd drugiej instancji do stwierdzenia nieważności spornej umowy. Jak wynika ze stanu faktycznego ustalonego w sprawie, P.K. i P.K. zawarli z pozwanym bankiem umowę kredytu indeksowanego kursem CHF. Według Sądu Apelacyjnego postanowienia dotyczące przeliczenia kwoty kredytu i spłacanych rat na CHF są abuzywne, bez nich umowa nie może funkcjonować, co prowadzi do wniosku o jej nieważności. Skarżący bank podważał to stanowisko, formułując zarzuty, które, jak wyżej wspomniano, wielokrotnie były już przedmiotem orzeczniczej analizy. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną podziela poglądy judykatury, według których określenie wysokości należności obciążającej kredytobiorcę z odwołaniem do tabel kursowych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów oznaczania kursu waluty, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i obciąża kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron umowy kredytu (zob. np. wyroki SN: z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 48; z 13 października 2022 r., II CSKP 864/22, OSNC 2023, nr 5, poz. 50). Takie postanowienia umowne, kształtując prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszają jego interesy, są niedozwolone, i nie wiążą konsumenta; art. 3851 k.c. (zob. wyroki SN: z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22; z 28 października 2022 r., II CSKP 902/22). Postanowienia te należy uznać za niedozwolone, niezależnie od tego, czy swoboda banku w ustaleniu kursu waluty jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów. II CSKP 513/24 5 Sądy meriti prawidłowo oceniły, jako niedozwolone, klauzule przeliczeniowe zawarte w umowie stron, gdyż pozwalały one pozwanemu bankowi na arbitralne (dowolne) ustalanie kursu walutowego stanowiącego podstawę do określenia wysokości udostępnionej powodom kwoty kredytu i wysokości poszczególnych rat. Umowa łącząca strony nie limitowała swobody strony pozwanej w ustalaniu kursu waluty, zatem nie tworzyła realnego instrumentu chroniącego powodów przed ryzykiem arbitralności i nadużyć ze strony banku. Odwołanie się w umowie do kursu ustalanego jednostronnie przez bank – bez wskazania zasad jego obliczania – umożliwiało mu oddziaływanie na wysokość zadłużenia kredytobiorców. Należy też zauważyć, że wykładnia art. 3851 § 1 k.c. w kontekście pojęcia „głównych świadczeń stron” w aktualnej judykaturze Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości. Klauzule przeliczeniowe zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego do waluty obcej określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob. m.in. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22). W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej podkreśla się również, że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu głównego przedmiotu umowy w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę (zob. wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Árpád Kásler i Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Bogdan Matei i Ioana Ofelia Matei przeciwko SC Volksbank România SA, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Jean-Claude Van Hove przeciwko CNP Assurances SA, pkt 33, i z 20 września 2017 r., C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA, pkt 35). Za takie uznawane są klauzule waloryzacyjne (indeksacyjne albo denominacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy (konsumenta) ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem II CSKP 513/24 6 zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44). Wobec powyższego zarzuty naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 58 k.c., art. 3851 § 1 k.c. okazały się bezzasadne. Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter niedozwolony w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą w art. 3851 § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. m.in. uchwałę SN z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87, oraz uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56, a także m.in. wyroki SN: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 8 lutego 2023 r., II CSKP 978/22). Uznanie bowiem, że postanowienia dotyczące przeliczania kwoty kredytu i uiszczanych spłat na walutę obcą są niedozwolonymi postanowieniami umownymi oznacza, że zgodnie z art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. nie wiążą one kredytobiorców. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak, by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci „przywrócenia” sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on bez tego warunku (zob. wyrok TSUE z 21 grudnia 2016 r., C-154/15, C-307/15 i C-308/15, Francisco Gutiérrez Naranjo i Ana María Palacios Martínez przeciwko Cajasur Banco i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria SA (BBVA), pkt 61-62). Przede wszystkim jednak Sąd Najwyższy w uchwale całego składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), ugruntował dotychczasową linię orzeczniczą i przyjął w szczególności, co ma znaczenie w materii objętej sporem w niniejszej sprawie, że: II CSKP 513/24 7 1. W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. 2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. 3. Jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron. Należy wskazać, że odstąpienie od zasady prawnej, a taki status ma uchwała całego skład Izby Sądu Najwyższego, jest możliwe tylko przez wydanie kolejnej uchwały w analogicznym składzie (art. 88 ustawy o SN). W związku z powyższym nie był również uzasadniony zarzut skargi wskazujący na możliwość wypełnienia luki w umowie, powstałej na skutek usunięcia z niej klauzuli przeliczeniowej (art. 3851 § 1 k.c.), przez odwołanie się do mechanizmu ustalania kursu walutowego przewidzianego w art. 358 § 2 k.c., tj. przyjęcia na potrzeby wyliczeń średniego kursu franka szwajcarskiego w NBP. W kwestii ewentualnego stosowania przepisów prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym, w celu zastąpienia wyeliminowanych z umowy postanowień abuzywnych, należy odwołać się do zacytowanego powyżej punktu 1 uchwały z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22. W tym kontekście zasadne jest również wskazanie na wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2019 r., C-70/17, Abanca Corporación Bancaria SA przeciwko Albertowi Garcíi Salamance Santosowi i Bankia SA przeciwko Alfonsowi Antoniowi Lau Mendozie i Verónice Yulianie Rodríguez Ramírez, w którym wykluczono, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach (pkt 54). Oznacza to, że nieuprawnione jest zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych innymi, gdyż prowadziłoby to w istocie do zmiany treści łączącej strony umowy. Możliwość II CSKP 513/24 8 takiej zmiany umowy przez sąd stoi w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż przedsiębiorcy wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej umowa zostanie skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej odpowiadający ich woli, a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych (zob. też wyrok TSUE z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. i R.W. przeciwko Bankowi B. S.A., pkt 68). W związku z tym należy stwierdzić, że nie jest dopuszczalne zastosowanie przepisów o charakterze dyspozytywnym w celu zastąpienia wyeliminowanych z umowy postanowień abuzywnych. Warto podkreślić, że wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy umowy kredytu indeksowanego kursem CHF, jako kredytu złotowego, oprocentowanego według stawki LIBOR (zob. np. wyroki SN: z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22; z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 694/22; z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 875/22; z 30 maja 2023 r., II CSKP 1536/22; z 22 czerwca 2023 r., II CSKP 1484/22; por. jednak odmiennie wyroki SN: z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22; z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22; z 18 sierpnia 2022 r., II CSKP 387/22; z 28 września 2022 r., II CSKP 412/22; z 23 listopada 2022 r., II CSKP 923/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 272/22). Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c., skargę kasacyjną oddalił. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z § 2 pkt 7, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Maciej Kowalski Adam Doliwa Krzysztof Wesołowski (P.H.) [a.ł]