II CSKP 300/24

II CSKP 300/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 25 czerwca 2026 r. SSN Adam Doliwa (przewodniczący) SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk SSN Krzysztof Wesołowski (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 25 czerwca 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej S.M. i A.M. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 14 stycznia 2022 r., VI ACa 812/18, w sprawie z powództwa S.M. i A.M. przeciwko Bank spółce akcyjnej w W. o zapłatę, uchyla zaskarżony wyrok w zakresie punktu 1 tiret 1. co do uwzględnionego zarzutu zatrzymania oraz w zakresie punktu 2 i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. M.L. Agnieszka Jurkowska-Chocyk Adam Doliwa Krzysztof Wesołowski UZASADNIENIE II CSKP 300/24 2 Wyrokiem z 27 lipca 2018 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo S.M. i A.M. przeciwko Bank S.A. w W. i orzekł o kosztach postępowania. Wyrokiem z 14 stycznia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie po rozpoznaniu apelacji powodów zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powodów 29 787,90 euro, z tym zastrzeżeniem, że zapłata powyższej kwoty ma nastąpić za jednoczesnym zaoferowaniem przez powodów na rzecz pozwanego 880 641,52 zł lub zabezpieczenia roszczenia o zwrot tej kwoty, a także w zakresie kosztów postępowania, oddalił apelację w pozostałej części i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny uznał za niedopuszczalną zmianę powództwa na etapie postępowania apelacyjnego, polegającą na jego rozszerzeniu o żądanie ustalenia nieważności zawartej między stronami umowy kredytu z 9 czerwca 2011 r. Powodowie w postępowaniu przez Sądem pierwszej instancji ograniczyli się do żądania zasądzenia na ich rzecz wskazanego w pozwie i w piśmie modyfikującym żądanie pozwu z 11 grudnia 2017 r. świadczenia pieniężnego, a żądanie ustalenia nieważności umowy kredytu, a zatem nowe roszczenie w stosunku do wywiedzionego roszczenia o zapłatę, zgłosili dopiero w instancji odwoławczej. Wobec treści art. 383 k.p.c. takie rozszerzenie powództwa na etapie postępowania apelacyjnego nie mogło odnieść skutków procesowych. Sąd Apelacyjny stwierdził, że kwestionowane przez powodów postanowienia umowne określające sposób ustalenia kursu po jakim nastąpić miało przeliczenie kwoty kredytu z PLN na euro zawarte w ustępie 3.2 załącznika nr […] do zawartej przez strony umowy kredytu, ma charakter abuzywny w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. Postanowienia te nie zostały uzgodnione indywidualnie z powodami, są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interes powodów. Sąd drugiej instancji uznał także, że postanowienia przeliczeniowe dotyczą głównych świadczeń stron. Jednocześnie postanowienia te nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Zdaniem Sądu drugiej instancji, pozwany nie wykonał także w sposób należyty obowiązku informacyjnego. Skutkiem uznania postanowień za abuzywne jest, w ocenie Sądu Apelacyjnego, ich bezskuteczność, a analizowana umowa po wyłączeniu z niej II CSKP 300/24 3 klauzuli dotyczącej ustalenia kursu waluty dla potrzeb dokonania indeksacji kredytu do euro z mocy art. 3851 k.c. nie wiąże stron i nie może być wykonana. To nakazuje uznać, że umowa kredytu jest nieważna w całości, nie może ona bowiem istnieć po usunięciu z niej ww. niedozwolonych postanowień umownych. Zdaniem Sądu drugiej instancji skuteczny natomiast okazał się podniesiony przez pozwanego zarzut zatrzymania. Sąd ten powołał w tym zakresie stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w uzasadnieniu uchwały z 16 lutego 2021 r., III CZP 6/20. Pozwany skonkretyzował przysługującą mu wobec powodów wierzytelność o zwrot równowartości wypłaconego kapitału kredytu, tj. 880 641,52 zł. Zdaniem Sądu odwoławczego nie można przyjąć, że roszczenie pozwanego, ze względu na które zgłosił zarzut zatrzymania, jest przedawnione. Sąd ten powołał uchwałę Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21. Sąd Apelacyjny wskazał przy tym, że w realiach sprawy powodowie wystąpili nie tylko z żądaniem zapłaty opartym na założeniu, że umowa kredytu jest nieważna, ale z żądaniem ewentualnym wywodzonymi z obowiązywania umowy przy przyjęciu istnienia nadpłaty świadczenia kredytobiorców. W takim kształcie roszczenie było nadal popierane przed Sądem drugiej instancji. Świadczy to, zdaniem Sądu drugiej instancji, o braku dostatecznego ich rozeznania co do skutków abuzywności postanowień o indeksacji kredytu do waluty obcej, jak również nieudzielenia im uprzedniego pouczenia w tej kwestii przez Sąd pierwszej instancji. Dlatego też wytoczenie powództwa czy skierowanie do pozwanego pisma z dnia 22 lutego 2017 r. nie może być, zdaniem Sądu Apelacyjnego, uznane za równoznaczne z zakończeniem stanu bezskuteczności zawieszonej umowy, w sytuacji gdy dopiero w toku postępowania apelacyjnego powodowie w sposób uświadomiony podjęli decyzję, że chcą skorzystać z ochrony konsumenckiej. Z tych przyczyn roszczenie pozwanego o zwrot kwoty stanowiącej równowartość kapitału kredytu nie uległo przedawnieniu (art. 120 §1 k.c. i art. 455 k.c.). Jednocześnie z tych samych przyczyn Sąd drugiej instancji ocenił jako nieuzasadnione powiązanie opóźnienia banku ze spełnieniem dochodzonych przez stronę powodową roszczeń z upływem zakreślonego w piśmie powodów z 22 lutego 2017 r. terminu w zakresie należności głównej pierwotnie objętej żądaniem pozwu II CSKP 300/24 4 oraz doręczeniem pozwanemu pisma powodów z 11 grudnia 2017 r. z rozszerzeniem powództwa w zakresie, o jaki żądanie pozwu zostało rozszerzone. Powodowie wprawdzie od początku domagali się zwrotu spełnionego świadczenia, ale jednocześnie przyjęta konstrukcja roszczeń zakładała także utrzymanie umowy, o czym świadczy treść wywiedzionego przez powodów żądania ewentualnego dotyczącego zasądzenia określonej przez powodów kwoty w złotych. Dopiero w oświadczeniu z 1 grudnia 2021 r. doręczonym pozwanemu 22 grudnia 2021 r., powodowie dali wyraz swej świadomości skutków występowania w umowie postanowień abuzywnych związanych z upadkiem umowy. Od tego zatem czasu pozwany nie powinien już mieć żadnych wątpliwości co do tego, że powodowie nie sanują postanowień abuzywnych, a ich z odmowa była w pełni świadoma i obejmowała konsekwencje upadku umowy. Jednocześnie Sąd Apelacyjny powołując się na stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyrokach z 31 stycznia 2002 r., IV CKN 651/00 i 7 stycznia 2005 r., IV CK 204/04, stwierdził, że wymagalność zobowiązania nie zachodzi, gdy dłużnik dysponuje zarzutem hamującym roszczenie wierzyciela, a takim zarzutem jest zarzut zatrzymania. Skuteczne skorzystanie przez stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia. Z tego względu Sąd Apelacyjny oddalił apelację w zakresie, w jakim powodowie domagali się zasądzenia odsetek. Skargi kasacyjne w sprawie wywiodły obie strony, przy czym skarga kasacyjna pozwanego nie została przyjęta do rozpoznania. Powodowie w swojej skardze kasacyjnej zarzucili naruszenie przepisów postępowania i prawa materialnego, a to: - art. 383 k.p.c. samodzielnie oraz w zw. z art. 6 ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13, polegające na uznaniu, że wniesione na etapie postępowania apelacyjnego żądanie ustalenia nieważności umowy kredytu w sentencji orzeczenia jest sprzeczne z art. 383 k.p.c.; - art. 120 § 1w zw. z art. 455 w zw. z art. 405 i art. 410 k.c. jak również art. 385¹ § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13 przez ich błędną wykładnię i zastosowanie co doprowadziło Sąd Apelacyjny do uznania, iż termin przedawnienia roszczenia pozwanego banku względem powodów rozpoczął bieg dopiero 22 II CSKP 300/24 5 grudnia 2021 r. czyli z datą otrzymania przez pozwanego oświadczenia powodów z 1 grudnia 2021 r., złożonego w wykonaniu zobowiązania Sądu co do okoliczności, że powodowie nie chcą być związani sporną umową kredytu; - art. 496 w zw. z art. 497 k.c. przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że w sprawie w której świadczenia obu stron umowy są jednorodne podniesienie przez pozwanego zarzutu zatrzymania jest dopuszczalne, oraz polegające na uznaniu, że oświadczenie pozwanego polegające na zatrzymaniu własnego, spełnionego już świadczenia do czasu spełnienia przez powodów bliżej nieokreślonego świadczenia spełnia wymogi art. 496 w zw. z art. 497 k.c.; - art. 481 k.c. przez błędną wykładnię i jego niezastosowanie, polegające na uznaniu, że powodom w świetle podniesionego przez pozwanego zarzutu zatrzymania nie należą się odsetki za opóźnienie w spełnieniu świadczenia, zaś roszczenie powodów stało się wymagalne dopiero po złożeniu przez nich oświadczenia z dnia 1 grudnia 2021 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna powodów okazała się skuteczna, choć nie wszystkie zarzuty są zasadne. Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 383 k.p.c. samodzielnie jak również w związku z art. 6 ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13. Sąd Apelacyjny słusznie uznał zgłoszone przez powodów na etapie postępowania apelacyjnego żądanie ustalenia nieważności umowy kredytu za nowe żądanie w rozumieniu art. 383 k.p.c., odmienne od roszczenia o zapłatę. Nie nastąpiła także żadna zmiana okoliczności wskutek której skarżący przedstawili zamiast pierwotnego przedmiotu sporu jego wartość lub inny przedmiot. Powodowie zgłosili na etapie postępowania apelacyjnego, obok dotychczasowego roszczenia o zapłatę, dodatkowo żądanie ustalenia nieważności umowy. Nie ma wątpliwości co do odmienności takich żądań, zarówno co do istoty, jak i podstawy prawnej. Okoliczność, że Sąd odwoławczy rozpatrując pierwotne żądanie o zwrot nienależnego świadczenia przesłankowo dokonał oceny zawartej przez strony umowy jako nieważnej, nie jest tożsama z zaistnieniem przesłanki ustalenia istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego wynikającego z takiej umowy, w postaci wystąpienia w konkretnej sprawie interesu prawnego po II CSKP 300/24 6 stronie powodów (art. 186 k.p.c.). Badanie tej przesłanki na etapie postępowania apelacyjnego prowadziłoby do naruszenia zasady dwuinstancyjności procesu (art. 176 ust. 1 Konstytucji) i ograniczenia do jednej instancji możliwości obrony swoich interesów przez pozwanego. W tym kontekście bez znaczenia pozostaje okoliczność, że kwestia abuzywności postanowień umownych i skutków tej abuzywności rozpatrywana winna być w procesach konsumenckich z urzędu, jak również ukształtowanie się linii orzeczniczej dopuszczającej równoczesne żądanie zwrotu nienależnego świadczenia spełnionego w ramach nieważnej umowy i ustalenia istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego wynikającego z takiej umowy. Badanie określonego problemu przez sąd z urzędu odbywa się zawsze w ramach prawidłowo zgłoszonego żądania. W żadnym razie nie może być usprawiedliwieniem dla naruszenia przepisów postępowania, umożliwiających kontrolę instancyjną wyników takiego badania. Z kolei możliwość równoczesnego zgłoszenia powództwa o zapłatę i powództwa o ustalenie w trybie art. 189 k.p.c. nie zwalnia sądu od badania w każdym indywidualnym przypadku wystąpienia interesu prawnego po stronie powodowej. Nie można bowiem wykluczyć sytuacji, w której żądanie zwrotu nienależnego świadczenia spełnionego w wykonaniu nieważnej umowy jest zasadne, natomiast strona nie ma interesu prawnego w ustaleniu nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z takiej umowy, gdyż zwrot nienależnego świadczenia kończy istniejący spór i w pełni zaspokaja interes powoda. Zasadne natomiast okazały się zarzuty związane z prawem zatrzymania i odmową zasądzenia odsetek. Kwestie te zostały w ostatnim czasie rozstrzygnięte w orzecznictwie Sądu Najwyższego odmiennie, niż to uczynił Sąd Apelacyjny. Odnośnie do możliwości skorzystania przez bank z prawa zatrzymania, w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23, wskazano, że prawo zatrzymania nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony. Podobne stanowisko Sąd Najwyższy zajął w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, w której przyjęto, że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. II CSKP 300/24 7 z art. 497 k.c. Podstawowym argumentem na rzecz tej tezy jest to, że umowa kredytu nie jest umową wzajemną, a prawo zatrzymania na podstawie art. 497 w zw. z art. 496 k.c. przysługuje wyłącznie w razie nieważności lub rozwiązania umowy wzajemnej. Pogląd o niemożliwości podniesienia przez pozwany bank zarzutu zatrzymania jest m.in. pochodną stanowiska Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który w postanowieniu z 8 maja 2024 r., C-424/22, wskazał, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie powołaniu się przez instytucję bankową na prawo zatrzymania w sporze z konsumentem żądającym stwierdzenia nieważności umowy kredytu hipotecznego. Mając na względzie, że pozwany nie mógł skutecznie skorzystać z prawa zatrzymania, nie można uznać, iż od dnia doręczenia powodom oświadczenia pozwanego o skorzystaniu z zarzutu zatrzymania, doszło do ustania stanu opóźnienia w zwrocie przez pozwanego nienależnego świadczenia i do zahamowania naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie. Sąd Apelacyjny w sposób niezgodny z najnowszym orzecznictwem Sądu Najwyższego określił także moment wymagalności roszczenia restytucyjnego, a w konsekwencji – rozpoczęcia stanu opóźnienia przez pozwanego w zapłacie dochodzonej należności. Faktem jest, że w uchwale składu siedmiu sędziów z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, Sąd Najwyższy uzależnił rozpoczęcie biegu przedawnienia roszczeń banku od wyraźnego oświadczenia konsumenta, że odmawia on zgody na związanie postanowieniami abuzywnymi, przy czym, składając to oświadczenie konsument powinien być wyczerpująco poinformowany o skutkach swojej decyzji. Samo wystąpienie przez konsumenta z żądaniem restytucyjnym opartym na twierdzeniu o całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu nie zostało we wskazanej uchwale uznane za równoznaczne z zakończeniem stanu bezskuteczności zawieszonej umowy kredytu, jeżeli nie towarzyszyło mu wyraźne oświadczenie konsumenta, potwierdzające otrzymanie wyczerpującej informacji. Mimo że wspomniana uchwała nie odnosiła się wprost do wymagalności roszczenia restytucyjnego kredytobiorcy, w praktyce często była ona rozumiana w ten sposób, że złożenie wspomnianego oświadczenia konsumenta warunkowało nie tylko początek biegu przedawnienia roszczenia banku o zwrot świadczeń spełnionych na II CSKP 300/24 8 podstawie bezskutecznej umowy, ale również wymagalność roszczeń konsumenta o zwrot takich świadczeń, a tym samym możliwość żądania przez niego odsetek za opóźnienie. Stanowisko to zostało jednak zakwestionowane przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, TL, WE przeciwko syndykowi masy upadłości Getin Noble Bank S.A. Trybunał stwierdził m.in., że przyjęta przez Sąd Najwyższy w uchwale z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, wykładnia oznacza, iż termin przedawnienia roszczeń przedsiębiorcy rozpoczyna bieg dopiero od dnia uprawomocnienia się wyroku stwierdzającego nieważność umowy, co skutkuje tym, że przedsiębiorca narusza obowiązki umowne dopiero od tej daty. W związku z tym konsument nie mógłby uzyskać odsetek za opóźnienie od dnia zażądania zwrotu kwot zapłaconych na podstawie nieuczciwych warunków, co zachęcałoby wspomnianego przedsiębiorcę, z naruszeniem dyrektywy 93/13, do odrzucania takich żądań. Mając to na względzie, w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, Sąd Najwyższy uznał, że stanowisko przyjęte w uchwale z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, wymaga korekty. Sąd ten przyjął, że oświadczenie w przedmiocie braku woli związania niedozwolonym postanowieniem nie wymaga żadnej formy szczególnej, a konsument może wyrazić wolę przez każde zachowanie, które ujawnia ją w sposób dostateczny (art. 60 k.c.). W praktyce wola konsumenta co do tego, że nie chce być związany postanowieniem niedozwolonym, jest wyrażana przede wszystkim w sposób dorozumiany w okolicznościach, w których konsument dąży do realizacji swoich uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli i – ewentualnie – z nieważności umowy, jeżeli nieważność taka jest skutkiem abuzywności klauzuli. Może to nastąpić np. przez wystosowanie do banku wezwania do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu, ale także w każdy inny sposób, z którego będzie wynikała wola konsumenta powołania się na niedozwolony charakter postanowień. Dla powstania po stronie konsumenta roszczenia o zwrot spełnionych świadczeń i skuteczności wezwania do zaspokojenia tego roszczenia nie jest natomiast konieczne złożenie przez niego oświadczenia o odmowie potwierdzenia klauzuli abuzywnej. Wszelkie świadczenia, które konsument spełnił na podstawie klauzuli abuzywnej (umowy, która okazała się niewiążąca wskutek zawarcia w niej takiej klauzuli), są świadczeniami nienależnymi już od samego początku. Skoro zaś roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia II CSKP 300/24 9 mają charakter bezterminowy, to konsument może wezwać do ich spełnienia i postawić w stan wymagalności na podstawie art. 455 k.c. Oświadczenie konsumenta, wyrażające jednoznacznie brak woli związania postanowieniem niedozwolonym, np. przez wezwanie do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu, wystarcza do postawienia przysługującego mu roszczenia restytucyjnego w stan wymagalności. Wobec stwierdzenia niemożliwości skorzystania przez pozwanego z prawa zatrzymania z przyczyn, o których mowa wyżej, bezprzedmiotowe jest odnoszenie się do zarzutu naruszenia art. 120 § 1w zw. z art. 455 w zw. z art. 405 i art. 410 k.c. jak również art. 385¹ § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13. Kwestia ewentualnego przedawnienia roszczenia banku pozostaje bowiem bez wpływu na rozstrzygnięcie w sprawie. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 398¹⁵ § 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok w zakresie określonym w sentencji i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania w tej części Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie, pozostawiając mu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. M.L. Agnieszka Jurkowska-Chocyk Na mocy art. 330 § 1 k.p.c. stwierdzam niemożność podpisania uzasadnienia wyroku przez sędziego SN A. Jurkowską-Chocyk z powodu długotrwałej nieobecności Adam Doliwa Adam Doliwa [SOP] Krzysztof Wesołowski