II CSKP 2/26

II CSKP 2/26 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 24 kwietnia 2026 r. SSN Beata Janiszewska (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Jacek Grela SSN Piotr Telusiewicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 24 kwietnia 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 12 grudnia 2022 r., I ACa 837/22, w sprawie z powództwa J.B., K.B., I.B. i W.B. przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W. o zapłatę, 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od Banku spółki akcyjnej w W. na rzecz J.B., K.B. i W.B. kwoty po 1800 (jeden tysiąc osiemset) złotych z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego orzeczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty, tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. Jacek Grela Beata Janiszewska Piotr Telusiewicz [J.T.] II CSKP 2/26 2 UZASADNIENIE Powodowie J.B., K.B., I.B. i W.B. wnieśli o zasądzenie od pozwanego Bank S.A. w W. (dalej: bank) na rzecz J.B. i K.B. po 17 139,47 zł oraz 84 081,38 zł łącznie i 15 259,05 CHF łącznie, a na rzecz I.B. i W.B. łącznie kwot 118 360,32 zł i 15 259,05 CHF – w każdym wypadku z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 19 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty. Sąd Okręgowy w Elblągu uwzględnił powództwo, a Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił apelację banku od wyroku Sądu pierwszej instancji. Ustalił przy tym, za Sądem Okręgowym, że 27 kwietnia 2007 r. powodowie zawarli z pozwanym umowę kredytu hipotecznego (na cele mieszkaniowe) denominowanego w walucie obcej – franku szwajcarskim – w kwocie stanowiącej równowartość 85 821,92 CHF, na okres 251 miesięcy. W sprawie poczyniono również szczegółowe ustalenia co do okoliczności zawarcia tej umowy oraz jej treści, w tym dotyczące przyjętego w kontrakcie mechanizmu powiązania (indeksacji) kredytu z walutą obcą – frankiem szwajcarskim. Kredyt miał być wypłacony w złotówkach – po przeliczeniu kwoty z waluty obcej. Saldo zadłużenia z tytułu kredytu wyrażone miało być w walucie obcej i obliczone według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu. W złotych polskich miały być także spłacane raty, które pobierano z konta prowadzonego w walucie polskiej – po przeliczeniu złotówek na franki szwajcarskie. W obu przypadkach uzgodniono dokonywanie przeliczeń według publikowanej przez bank tabeli kursowej, odpowiednio po kursie kupna oraz sprzedaży. Powodowie nie mieli możliwości zapoznania się z wzorcem umowy przed dniem jej podpisania; nie mogli również negocjować z bankiem treści umowy. Kredyt został wypłacony w jednej transzy, w kwocie 188 000 zł, stanowiącej równowartość 84 357,89 CHF (zgodnie z mechanizmem opisanym powyżej). Powodowie w okresie od zawarcia umowy uiścili na rzecz pozwanego objęte żądaniem pozwu kwoty 236 720,64 zł oraz 30 518,09 CHF. II CSKP 2/26 3 W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny ocenił, że postanowienia umowne kształtujące mechanizm indeksacji na podstawie jednostronnie ustalanego przez bank kursu wymiany walut były niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. i nie wiązały powodów jako konsumentów. W konsekwencji powyższego Sąd Apelacyjny uznał, że umowa stron okazała się nieważna. Jej wykonanie nie było bowiem możliwe bez postanowień niewiążących powodów. Tym samym żądane w sprawie kwoty podlegały zasądzeniu jako świadczenia nienależne (art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.). Jednocześnie przyjęty w sprawie sposób zasądzenia świadczenia podlegającego zwrotowi (z podziałem uwzględniającym podmiotowe ukształtowanie strony powodowej) uzasadniono treścią art. 379 § 1 k.c. oraz tym, że powodowie zgodnie wnieśli o taki właśnie podział dochodzonej kwoty. Zasądzenie na rzecz dwójki powodów kwot po 17 139,47 zł, bez zastrzeżenia o łącznym charakterze zasądzenia, wynikał natomiast z tego, że część spłaty kredytu nastąpiła przed zawarciem przez nich związku małżeńskiego. Nie uwzględniono przy tym podniesionego przez bank zarzutu zatrzymania. Pozwany wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji, zarzucając naruszenie: (1) art. 380 w zw. z art. 227 w zw. art. 2352 § 1 pkt 2 i 5 oraz art. 278 § 1 w zw. z art. 391 §1 k.p.c., (2) art. 410 § 2 w zw. z art. 6 k.c., (3) art. 379 § 1 w zw. z art. 410 § 2 k.c., (4) art. 3851 § 1 k.c. oraz art. 3852 k.c., (5) art. 3851 § 1 oraz art. 385 k.c., (6) art. 3851 § 1 oraz art. 385 k.c. (w innym aspekcie), (7) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 pr.bank, (8) art. 3851 § 1 i 2 w zw. z art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 pr.bank., (9) 354 § 1 i art. 453 zd. 1 k.c., (10) art. 3851 § 2 k.c. i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 65 k.c., (11) art. 481 § 1 w zw. z art. 455 k.c., a także (12) art. 496 w zw. z art. 497 k.c. W pierwszym zarzucie zakwestionowano nieprzeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na fakty związane ze sposobem określania przez bank kursów walut (tj. czy pozwany miał w tym zakresie swobodę) oraz tego, „czy zakwestionowane postanowienia mogły naruszać interes konsumentów w sposób rażący”. W zarzutach drugim i trzecim zakwestionowano sposób zasądzenia należności; bank wskazywał II CSKP 2/26 4 bowiem, że w sprawie nie ustalono, kto (który z kredytobiorców) dokonywał spłat kredytu. Podstawy kasacyjne oznaczone numerami od czwartego do szóstego związane były z uznaniem, że postanowienia dotyczące denominacji kredytu były niedozwolone. Bank zarzucił Sądowi Apelacyjnemu przyjęcie, że „dla stwierdzenia abuzywności poszczególnych postanowień umowy wystarczające jest ogólne stwierdzenie ich nieuczciwości”, a ponadto połączenie przesłanek rażącego naruszenia interesów konsumentów i sprzeczności postanowienia z dobrymi obyczajami oraz nieustalenie, jakie konkretnie dobre obyczaje zostały naruszone, i brak oceny, „jak wyglądałaby sytuacja prawna konsumenta w dacie zawierania Umowy Kredytu, gdyby kwestionowane postanowienia nie zostały w umowie zastrzeżone, a w ich miejsce miałyby zastosowanie dyspozytywne przepisy prawa”. Zdaniem skarżącego błędne było również – widoczne na etapie badania przesłanki sprzeczności postanowień umownych z dobrymi obyczajami – „uznanie, iż informacje przekazane przy zawieraniu umowy podlegają ocenie ex post, tj. przy uwzględnieniu wiedzy z chwili obecnej, względnie wiedzy dostępnej już po zawarciu umowy”. Zarzuty od siódmego do dziesiątego włącznie nakierowane były na zwalczanie oceny, że skutkiem uznania spornych postanowień za niedozwolone jest brak związania stron umową także w pozostałej części. Wskazując na naruszenie art. 481 § 1 w zw. z art. 455 k.c., bank nawiązywał do koncepcji, zgodnie z którą roszczenie powodów mogło stać się wymagalne „najwcześniej wówczas, kiedy konsument, należycie poinformowany przez sąd o skutkach prawnych związanych z nieważnością umowy, złoży oświadczenie w zakresie korzystania z ochrony wynikającej z art. 3851 § 1 i 2 k.c.” Ostatni, dwunasty zarzut skargi dotyczył oceny, że skarżącemu nie przysługiwało prawo zatrzymania (art. 496 w zw. z art. 497 k.c.). Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu. W sprawie nie doszło do naruszenia przepisów postępowania przez pominięcie dowodu z opinii biegłego, gdyż dowód ten nie był przydatny dla sprawy. Dla oceny, czy umowa kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny II CSKP 2/26 5 z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, znaczenie ma bowiem treść praw i obowiązków wynikających z umowy, a nie faktyczna (uwzględniająca także czynniki zewnętrzne) pozycja przedsiębiorcy. Przedmiotem kontroli jest w takim przypadku nienegocjowane indywidualnie postanowienie umowne, a nie: całościowo ujęta, faktyczna sytuacja stron umowy. Oczywiście niedopuszczalne byłoby również pozostawienie biegłemu – a nie sądowi – stricte prawnej oceny tego, czy określone postanowienie umowy spełnia przesłanki opisane w art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. Sąd Apelacyjny trafnie zastosował także prawo materialne. W tej mierze należy najpierw odnieść się do zarzutów zmierzających do zakwestionowania poglądu o niedozwolonym charakterze spornych postanowień, następnie poddać ocenie stanowisko Sądu o niezwiązaniu stron umową w całości, a finalnie – rozważyć kwestię zasądzenia należnych powodom odsetek oraz tego, czy bankowi służyło prawo zatrzymania. Wbrew twierdzeniom skarżącego w sprawie nie przyjęto, że „dla stwierdzenia abuzywności poszczególnych postanowień umowy wystarczające jest ogólne stwierdzenie ich nieuczciwości”. Nie może być zatem mowy o błędnej, w tym aspekcie, wykładni art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. Sąd Apelacyjny nie utożsamił również obu wskazanych w ww. przepisie kryteriów kwalifikacji postanowień umownych jako abuzywnych. Wbrew założeniom banku nie jest przy tym konieczne zidentyfikowanie jakiegoś konkretnego „dobrego obyczaju”, który został naruszony; wspomniana przesłanka stanowi tzw. klauzulę generalną, czyli ocenny zwrot niedookreślony, pozwalający na zbadanie, czy dane postanowienie narusza wartości o charakterze moralnym. Innymi słowy postanowienie umowy, aby zostało uznane za abuzywne, musi być bardzo niekorzystne dla konsumenta (rażąco naruszać jego interesy), a przy tym czynić to w sposób nieuzasadniony w świetle przyjętych reguł postępowania (sprzecznie z dobrymi obyczajami). Nieuprawnione jest również założenie skarżącego, że przesłankę rażącego naruszenia interesów konsumenta należy rozpatrywać przez porównanie jego sytuacji z hipotetycznym stanem, w którym zawarłby on z tym samym przedsiębiorcą jakąś inną umowę. Badaniu podlega bowiem faktycznie zawarty przez strony kontrakt, a ściślej: jego konkretna jednostka normatywna (postanowienie umowy). II CSKP 2/26 6 W świetle powyższego dodać należy jedynie, że postanowienia umowy, takie jak będące przedmiotem oceny w niniejszej sprawie, były analizowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych w wielu sprawach – również toczących się z udziałem pozwanego. Ocena o ich sprzeczności z dobrymi obyczajami oraz naruszaniu przez nie w sposób rażący interesów konsumentów wynika z tego, że pozwalają one bankowi na nieprzejrzyste, swobodne sterowanie wysokością kwoty podlegającej wypłacie oraz spłacie – w efekcie stwarzając między stronami stan nierównowagi kontraktowej. Bez znaczenia pozostaje przy tym to, czy i jakie informacje odnośnie do ryzyka kursowego przekazywano powodom przed zawarciem umowy. Źródłem abuzywności spornych postanowień, wystarczającym do stwierdzenia niezwiązania stron umową w całości (o czym dalej), jest bowiem już dokonywanie przeliczeń kwot podlegających wypłacie i spłacie na podstawie tabeli kursowej banku kształtowanej bez wskazania obiektywnego, zewnętrznego względem banku, sposobu ustalania wartości waluty. W konsekwencji powyższego sporne postanowienia umowne trafnie oceniono jako niedozwolone. Jednocześnie w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118, stwierdzono, iż w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów (pkt 1), oraz że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2). Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie znajduje podstaw do podjęcia działań unormowanych w art. 88 § 1 u.S.N., wobec czego pozostaje związany stanowiskiem wyrażonym w uchwale (zob. wyroki SN z 21 listopada 2024 r., II CSKP 1088/24, oraz z 27 lutego 2025 r., II CSKP 1815/22). Tym samym za prawidłowe należy także uznać stanowisko, że strony nie są związane umową w całości, a środki wpłacane przez powodów na rzecz banku tytułem rat podlegają zwrotowi jako świadczenia nienależne (art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.). II CSKP 2/26 7 Wątpliwości nie budzi również dokonany przez Sąd Okręgowy i zaaprobowany przez Sąd Apelacyjny sposób zasądzenia żądanych w sprawie kwot, choć, jak słusznie wskazuje skarżący, sam w sobie art. 379 § 1 k.c. istotnie nie tłumaczy, dlaczego powodowie powinni byli uzyskać tożsame kwoty. W celu zastosowania tego przepisu konieczne jest bowiem uprzednie rozstrzygnięcie, że każdy z podmiotów był wierzycielem banku – i dopiero w takim wypadku możliwe jest rozpatrywanie zasad podziału wspólnej wierzytelności. Rzecz jednak w tym, że w sprawie poczyniono stosowne ku temu ustalenie. Sąd Okręgowy stwierdził bowiem, że „[p]owodowie w okresie od zawarcia umowy do dnia 25 kwietnia 2019 r. uiścili na rzecz strony pozwanej, objętą żądaniem pozwu, kwotę 236.720,64 zł i kwotę 30.518,09 CHF, w wyniku czego całkowicie spłacili kredyt” (s. 4 uzasadnienia wyroku SO), a Sąd Apelacyjny zaakceptował to ustalenie (s. 5 uzasadnienia wyroku SA). Ze stwierdzenia tego wynika, że spłat – w braku odmiennego wskazania – dokonywano wspólnie. Na marginesie należy zauważyć, że powołanie się przez bank na naruszenie art. 6 k.c. nie mogłoby okazać się skuteczne także z tej przyczyny, że sygnalizowane przez skarżącego wątpliwości nie mają związku z unormowaną w tym przepisie zasadą rozkładu ciężaru dowodu faktów (w rozumieniu materialnym). Skarżący pominął także (nieeksponowany również przez Sądy obu instancji) fakt, że raty pobierane były z prowadzonego dla powodów rachunku bankowego przeznaczonego do obsługi kredytu. W sprawie nie ustalono, by co innego wynikało z treści umowy rachunku bankowego, a zatem przyjąć należy, że roszczenia z tego rachunku były dla skarżących wspólne. Nie bez znaczenia dla sprawy pozostaje również to, że wyraźnie wyrażoną wolą wszystkich powodów był taki właśnie podział wierzytelności. Nawet gdyby ustalono, że spłat w całości lub w części dokonywała tylko jedna osoba (co w sprawie nie miało miejsca), to wspólny zamiar wszystkich zainteresowanych powinien być uwzględniony, gdyż wierzyciel może zasadniczo swobodnie dysponować wierzytelnością przysługującą mu względem dłużnika. Bank nie zdołał także podważyć oceny Sądu Apelacyjnego w przedmiocie tego, kiedy wierzytelność powodów stała się wymagalna, a w konsekwencji: od kiedy należne są im odsetki ustawowe za opóźnienie. Roszczenie o zwrot świadczenia II CSKP 2/26 8 nienależnego ma bowiem charakter bezterminowy, wobec czego termin spełnienia tego świadczenia jest określany stosownie do art. 455 k.c. W orzecznictwie wyjaśniono już, że w sporach takich jak niniejszy umowa, która okazała się nieważna, nie wiąże stron już w chwili wezwania pozwanego do zapłaty (a ściślej: od chwili jej zawarcia, co jest jednak bez znaczenia dla kwestii odsetek). To, czy bank mógł mieć pewność, że pozostanie ona nieważna, czy też liczył na sanowanie jej decyzją konsumentów (powodów), pozostaje natomiast bez znaczenia w tym sensie, że na skutek wezwania do zapłaty obiektywnie doszło do określenia terminu spełnienia świadczenia w postaci zwrotu wpłaconych wcześniej kwot, a brak zapłaty w tym terminie skutkował powstaniem stanu opóźnienia, uzasadniającego zasądzenie od pozwanego stosownych odsetek (zob. wyrok SN z 27 marca 2025 r., II CSKP 612/23). Powyższe stanowisko wprost wynika z art. 455 w zw. z art. 481 § 1 k.c., a prawo Unii Europejskiej nie wymaga dokonania odmiennej wykładni tych przepisów w takim zakresie, w jakim odnoszą się one do roszczeń związanych z ochroną zapewnianą konsumentom na podstawie prawa unijnego. Przeciwnie, w wyroku TSUE z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, SM i KM przeciwko mBank S.A., orzeczono, że art. 6 ust. 1 oraz art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w kontekście uznania w całości nieważności umowy kredytu hipotecznego zawartej przez instytucję bankową z konsumentem ze względu na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy, a z drugiej – konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną. Znaczenie tego orzeczenia dla prawa polskiego wyjaśniono m.in. w wyroku SN z 6 grudnia 2024 r., II CSKP 827/23 (zob. także wyrok SN z 27 marca 2025 r., II CSKP 612/23). II CSKP 2/26 9 Prawidłowa była również ocena, że skarżącemu nie przysługiwało prawo zatrzymania. Problem dopuszczalności skorzystania z zarzutu zatrzymania w sprawach takich jak niniejsza rozwiązała uchwała – 7 – SN z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23, a niezależnie od tego także orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. wyrok TSUE z 4 grudnia 2023 r., C-28/22, oraz postanowienie TSUE z 8 maja 2024 r., C-424/22). Tym samym skarga kasacyjna pozwanego podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c. O kosztach orzeczono zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sprawy, ich wysokość ustalając na podstawie § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Z uwagi na powyższe orzeczono jak w sentencji wyroku. Jacek Grela [J.T.] [r.g.] Beata Janiszewska Piotr Telusiewicz