II CSKP 17/25

II CSKP 17/25 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 8 lipca 2026 r. SSN Tomasz Szanciło (przewodniczący) SSN Jacek Grela (sprawozdawca) SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 8 lipca 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej J.G. i A.P. od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 15 czerwca 2023 r., I ACa 132/23, w sprawie z powództwa J.G. i A.P. przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w G. o zapłatę, uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Jacek Grela Tomasz Szanciło Agnieszka Jurkowska-Chocyk [S.J.] UZASADNIENIE II CSKP 17/25 2 Wyrokiem z 24 listopada 2022 r. Sąd Okręgowy w Świdnicy zasądził od Banku spółki akcyjnej w G. na rzecz J.G. i A.P. po 75 212,24 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 5 marca 2021 r. do dnia zapłaty oraz ustalił nieistnienie stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu nr […] z 5 kwietnia 2007 r. Wyrokiem z 15 czerwca 2023 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu zmienił ww. wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo oraz oddalił powództwo ewentualne. Sąd drugiej instancji ustalił m.in., że 5 kwietnia 2007 r. powodowie zawarli z Bank spółką akcyjną w G. (dalej: „Bank”) umowę, na podstawie której bank udzielił im kredytu w wysokości 144,434,04 zł, indeksowanego kursem CHF. Kredyt przeznaczony był na pokrycie części kosztów budowy domu mieszkalnego. Spłata miała nastąpić w 240 równych miesięcznych ratach kapitałowo-odsetkowych wynikających z § 10 umowy. Załącznikiem do umowy była Tabela prowizji i opłat. W czasie zawierania umowy nie było możliwości negocjowania jej warunków. Przedstawiono powodom wzór umowy, ustalony odgórnie przez centralę banku. Nie przedstawiono im kalkulacji, żadnych symulacji czy tabel kursowych, nie wskazano, jak dotychczas kształtował się kurs waluty. Nie wskazano sposobu, jakim bank dokonuje przeliczeń raty kredytu. Nie tłumaczono im pojęć kursu kupna, sprzedaży franka, czy też marży. Zgodnie z § 17 ust. 1-5 umowy do rozliczania transakcji wypłat i spłat kredytów stosowane są odpowiednie kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez Bank walut zawartych w ofercie banku, obowiązujące w dniu dokonania transakcji. Kursy kupna określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP minus marża kupna. Kursy sprzedaży określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich Narodowego Banku Polskiego (dalej: „NBP”) minus marża sprzedaży. Do wyliczenia kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez bank stosuje się kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP w danym dniu roboczym skorygowane o marżę kupna/sprzedaży Bank. Obowiązujące w danym dniu roboczym kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez Bank walut zawartych w ofercie banku określane są II CSKP 17/25 3 przez bank po godz. 15.00 poprzedniego dnia roboczego i wywieszane są w siedzibie banku oraz publikowane na stronie internetowej Banku. Powodowie złożyli pozwanemu reklamację opatrzoną datą 10 marca 2020 r., która została załatwiona odmownie. Dochodzone 150 424,47 zł stanowi część spłaconej już przez powodów sumy i obejmuje okres od 25 lutego 2011 r. do 27 stycznia 2020 r. Kwota ta jest niesporna. Zdaniem Sądu Apelacyjnego należało uznać wiążącą strony umowę za ważną. Jej treść i odesłanie do kursu waluty ustalanego przez NBP pozwala na przyjęcie powyższego założenia (§ 17 umowy). Zawarte w powołanych postanowieniach umowy marże nie mogą przesądzać o nieważności umowy kredytu. Nie można również, co do zasady przyjąć, że wzrost kursu waluty prowadzi do nieważności umowy, i to uzależnionej od woli kredytobiorcy, w sytuacji gdy wzrost kursu waluty w stosunku do PLN, w ocenie powodów, czyni umowę dla nich nieopłacalną. Na chwilę zawierania umowy przyznany przez powodów zakres informacji o ryzyku kursowym był adekwatny do realiów rynku na przestrzeni ostatnich 10 lat i wiedzy kształtowanej danymi rynkowymi. Nie ma podstaw, by przyjąć, że na pozwanym ciążyły dalsze obowiązki informowania kredytobiorcy o możliwych nadzwyczajnych zmianach okoliczności odnoszących się do stabilności waluty poza tym, iż jak w przypadku każdej waluty, jej kurs podlega wahaniom. W ocenie Sądu drugiej instancji „pokrzywdzenie” kredytobiorców, na które wskazują w sprawie, pozostaje skutkiem wzrostu wartości waluty, a nie jest konsekwencją zawarcia w umowie, zgodnych z prawem, postanowień o waloryzowaniu kredytu. Sąd Apelacyjny uznał, że nie było również podstaw do tego, by ustalić nieważność całej umowy kredytu z powodu abuzywności części jej postanowień, tj. dotyczących klauzul waloryzacyjnych. Kwestionowana klauzula przeliczeniowa, po wyeliminowaniu marży, nie zmienia treści warunku zawartego w umowie. W dalszym ciągu jasne pozostają zasady przeliczania wartości kredytu waloryzowanego walutą CHF. Kwestionowane w sprawie klauzule waloryzacyjne mogą zostać uznane za element umowy zawierający odrębne postanowienia podlegające badaniu i odrębnej eliminacji bez wpływu na istotę zobowiązania i możliwość realizacji umowy. II CSKP 17/25 4 Zakwestionowane postanowienia umowy jedynie w marginalny sposób wpływają na sposób jej wykonania i zwiększenie obciążeń konsumentów. Powyższe orzeczenie zaskarżyli skargą kasacyjną powodowie, zarzucając naruszenie prawa materialnego, tj.: 1. art. 3851 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) przez jego niezastosowanie sprowadzające się do niewyeliminowania całego abuzywnego postanowienia umowy – na skutek podziału klauzuli indeksacyjnej na części odnoszące się do kursu NBP i marży banku, a w konsekwencji tego podziału przyjęcie, że niedozwolony charakter ma jedynie część postanowienia, która dotyczy zastosowania marży banku, podczas gdy cała klauzula indeksacyjna stanowi jeden, niepodzielny warunek umowy, stąd też powinna ulec eliminacji w całości; 2. art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 w zw. z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez ich niezastosowanie do całości kwestionowanego postanowienia, odnoszącego się do marży kursowej (marży kupna i sprzedaży) wraz z kursem średnim NBP, co doprowadziło do niedopuszczalnej zmiany kwestionowanego postanowienia umownego; 3. art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 w zw. z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do usunięcia fragmentu postanowienia klauzuli abuzywnej, podczas gdy art. 3851 § 1 k.c. stanowi, że „postanowienie” nie wiąże konsumenta, a zatem wyeliminowaniu powinno podlegać postanowienie w całości, a nie jedynie jego fragment; 4. art. 65 § 2 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że na gruncie przedmiotowej umowy postanowienie dotyczące marży ma odrębny charakter, zaś jego wykreślenie nie spowoduje zmiany treści całego postanowienia zawierającego element abuzywny w sposób zmieniający jego istotę, podczas gdy stanowi on wraz z kursem średnim NBP jeden niepodzielny warunek umowy; 5. art. 58 § 1 i 2 w zw. z art. 3531 k.c. przez ich niezastosowanie, podczas gdy przedmiotowa umowa kredytu była niezgodna z jej naturą, zasadami swobody umów oraz współżycia społecznego, co w konsekwencji spowodowało niesłuszne uwzględnienie apelacji pozwanego i oddalenie powództwa w całości; II CSKP 17/25 5 6. art. 405 w zw. z art. 410 k.c. przez ich niezastosowanie i oddalenie powództwa całości. We wnioskach skarżący domagali się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie. Podstawowe zagadnienie, które pojawiło się w zaskarżonym orzeczeniu i jednocześnie stało się przedmiotem zarzutów skargi kasacyjnej, ogniskowało się wokół problematyki związanej z istotą mechanizmu wyznaczania kursów waluty dla potrzeb określenia salda zadłużenia i wysokości świadczeń kredytobiorcy, w szczególności, czy mechanizm ten może podlegać podziałowi na poszczególne elementy, które byłyby odrębnie oceniane pod względem abuzywności. Niewątpliwie, zagadnienie to od dawna wywoływało kontrowersje zarówno w judykaturze, jak i nauce prawa. Tymczasem, pojawiające się wątpliwości zostały usunięte w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 24 czerwca 2026 r., III CZP 8/26, w której wskazano, że postanowienie umowy lub wzorca umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej albo denominowanego w walucie obcej, określające sposób wyznaczania kursu waluty na podstawie średniego kursu tej waluty ustalanego przez NBP korygowanego o marżę banku, podlega ocenie co do abuzywności (art. 3851 § 1 k.c.) wyłącznie jako całość. Wskazana okoliczności stanowiła wystarczającą podstawę do uwzględniania skargi kasacyjnej. Tym niemniej należy przypomnieć pewne ukształtowane już zasady w tzw. procesach frankowych. W judykaturze Sądu Najwyższego dominuje zapatrywanie, że klauzule kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob. np. wyroki SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20, i z 24 czerwca 2025 r., II CSKP 941/24). Pogląd ten uwzględnia stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w orzecznictwie którego podkreśla się, że za postanowienia umowne II CSKP 17/25 6 mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę (zob. wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 35). Za takie uznawane są zarówno klauzule indeksacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń, które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44). Sąd Najwyższy wyjaśnił już, że klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron w celu ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu przeliczeniowego i wynikającego z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji klauzule te, składające się na przyjęty w umowach kredytu mechanizm przeliczeniowy, są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest zabiegiem sztucznym (zob. wyroki SN: z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22; z 28 października 2022 r., II CSKP 902/22; z 28 października 2022 r., II CSKP 910/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22; z 8 marca 2023 r., II CSKP 1095/22; z 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22; z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22; z 8 listopada 2023 r., II CSKP 2099/22). Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie kredytu w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek z art. 3851 § 1 k.c. Wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem nakazuje, by umowa przedstawiała w przejrzysty sposób II CSKP 17/25 7 konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (zob. uzasadnienie postanowienia SN z 3 października 2024 r., I CSK 2639/24). Sąd Najwyższy wyjaśnił też (zob. m.in. wyrok z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134), że postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych; kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku; obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Są one niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów. Istotne jest przy tym, że chodzi o całą klauzulę przeliczeniową, a nie jej poszczególne części, co zostało wyjaśniowe w uchwale z 24 czerwca 2026 r., III CZP 8/26. Uznanie abuzywności postanowień kształtujących głównych świadczenia stron pociąga za sobą dalsze konsekwencje. Problemy te zostały w znakomitej większości rozwiązane w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), w której wskazano, że w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub II CSKP 17/25 8 denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia następującego po dniu, w którym kredytobiorca zakwestionował względem banku związanie postanowieniami umowy. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, nie ma podstawy prawnej do żądania przez którąkolwiek ze stron odsetek lub innego wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków pieniężnych w okresie od spełnienia nienależnego świadczenia do chwili popadnięcia w opóźnienie co do zwrotu tego świadczenia. Z uzasadnienia ww. uchwały wynika m.in., że w praktyce wola konsumenta co do tego, że nie chce być związany niedozwolonym postanowieniem umowy, jest wyrażana przede wszystkim w sposób dorozumiany, w okolicznościach, w których konsument dąży do realizacji swoich uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli oraz, ewentualnie, z niezwiązania umową w całości. Może to nastąpić np. przez wystosowanie do banku wezwania do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu, ale także w każdy inny sposób, z którego będzie wynikała wola konsumenta powołania się na niedozwolony charakter postanowień. Jednoznaczna intencja realizacji uprawnień konsumenta wynikających z abuzywności klauzuli objawia zarazem brak woli potwierdzenia jej obowiązywania. Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., uchylił zaskarżony wyrok w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c.). II CSKP 17/25 9 Jacek Grela [S.J.] [SOP] Tomasz Szanciło Agnieszka Jurkowska-Chocyk Na mocy art. 330 § 1 k.p.c. stwierdzam niemożność podpisania uzasadnienia wyroku przez sędziego SN Agnieszkę Jurkowską-Chocyk z powodu długotrwałej nieobecności Tomasz Szanciło