II CSKP 166/24

II CSKP 166/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 10 czerwca 2026 r. SSN Adam Doliwa (przewodniczący) SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk (sprawozdawca) SSN Krzysztof Wesołowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 10 czerwca 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej syndyka masy upadłości Bank spółki akcyjnej w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 31 maja 2022 r., I ACa 975/21, w sprawie z powództwa A.G. i W.G. przeciwko syndykowi masy upadłości Bank spółce akcyjnej w W. o ustalenie i zapłatę, I. oddala skargę kasacyjną; II. zasądza od syndyka masy upadłości Bank spółki akcyjnej w W. na rzecz A.G. i W.G. po 2 700 zł (dwa tysiące siedemset złotych) kosztów postępowania kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego orzeczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty. Agnieszka Jurkowska-Chocyk Adam Doliwa Krzysztof Wesołowski II CSKP 166/24 2 A.G. UZASADNIENIE Wyrokiem z 27 października 2021 r. Sąd Okręgowy w Szczecinie ustalił, że umowa kredytu hipotecznego zawarta pomiędzy A.G. i W.G a Bank1 spółką akcyjną w K. jest nieważna (pkt I), zasądził od pozwanego na rzecz powodów 336 633,63 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 19 782,11 zł od 5 maja 2020 r., od 316 851,52 zł od 25 sierpnia 2021 r. (pkt II), oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt III) i ustalił, że koszty postępowania ponosi w całości pozwany, pozostawiając ich wyliczenie referendarzowi sądowemu (pkt IV). Wyrokiem z 31 maja 2022 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie uchylił zaskarżony wyrok w punkcie II, w części zasądzającej 272 431,76 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 4 kwietnia 2022 i w tym zakresie umorzył postępowanie w sprawie (pkt I), oddalił apelację pozwanego w pozostałym zakresie (pkt II), zasądził od pozwanego na rzecz powodów koszty procesu za drugą instancję (pkt III). Z ustaleń Sądów meriti wynika, że 20 kwietnia 2007 r. powodowie zawarli z pozwanym umowę kredytu hipotecznego w kwocie 272 431,76 zł indeksowanego do CHF. Okres kredytowania ustalono na 348 miesięcy. Rzeczywista równowartość kredytu miała zostać określona po wypłacie ostatniej transzy (§ 1 ust. 1 i 2). Powodowie zobowiązali się spłacać kredyt w równych miesięcznych ratach kapitałowo-odsetkowych. Rzeczywista wysokość rat odsetkowych miała zostać określona w harmonogramie spłat stanowiącego załącznik do umowy. (§ 1 ust. 2 i 4). W dniu wypłaty kredytu lub transzy kredytu kwota wypłaconych środków miała być przeliczona do CHF według kursu kupna walut określonego w Tabeli Kursów - obowiązującego w dniu uruchomienia środków (§ 9 ust 2). Wysokość zobowiązania została ustalona jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF - po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut określonego w „Bankowej tabeli kursów walut dla kredytów […] indeksowanych kursem walut obcych” do CHF obowiązującego w dniu spłaty (§10 ust. 3). Bank z tytułu udzielonego kredytu wypłacił II CSKP 166/24 3 powodom 272 431.77 zł stanowiącą równowartość kwoty 122.827,67 CHF. Umowa była aneksowana. Łączna wartość uiszczonych przez powodów na rzecz banku kwot z tytułu umowy kredytu w okresie od 20 kwietnia 2007 r. do 10 sierpnia 2021 r. wyniosła 336 633,63 zł. Pismem z 23 grudnia 2019 r. powodowie zwrócili się do pozwanego z wnioskiem o przedstawienia polubownego rozwiązania zawartej przez strony umowy w terminie do 20 stycznia 2020 r. powołując się m.in. na jej sprzeczność z powszechnie obwiązującym prawem. Pismem z 23 stycznia 2020 roku pozwany stwierdził, że przedmiotowa umowa nie zawiera klauzul niedozwolonych, a nadto, że żadne z postanowień zwartej umowy nie zostało wpisane do rejestru klauzul niedozwolonych. Na rozprawie apelacyjnej 26 maja 2022 r. pełnomocnik powodów oświadczył, że cofa pozew i zrzeka się roszczenia w zakresie obejmującym roszczenie o zapłatę 272 431,76 zł z odsetkami od dnia, w którym nastąpił skutek oświadczenia o potrąceniu złożonego w toku postępowania apelacyjnego przez stronę przeciwną. Wskazał, że wobec złożenia przez pozwanego poza postępowaniem oświadczenia o potrąceniu jego wymagalnej wierzytelności o wartości objętej oświadczeniem z dochodzoną tytułem należność głównej wierzytelnością powodów, doszło (w zakresie objętym oświadczeniem o potrąceniu) do umorzenia dochodzonej wierzytelności i cofniecie pozwu stało się niezbędne. Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd Okręgowy w sposób prawidłowy przeprowadził postępowanie dowodowe, a poczynione ustalenia faktyczne (zawarte w wyodrębnionej redakcyjnie części uzasadnienia zaskarżonego wyroku) nie są wadliwe i znajdują odzwierciedlenie w treści przedstawionych w sprawie dowodów. Uwzględniają one opisany wyżej wymóg dotyczący podstawy faktycznej kontroli poszczególnych postanowień umowy z perspektywy art. 3851 k.c. W konsekwencji – Sąd drugiej instancji podzielił te ustalenia i przyjął za własne, akceptując również przytoczoną w uzasadnieniu wyroku Sądu pierwszej instancji podstawę prawną rozstrzygnięcia. Pozwany wniósł skargę kasacyjną zaskarżając wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie w części − co do oddalenia jego apelację oraz co do rozstrzygnięć z pkt II CSKP 166/24 4 III i IV. Pozwany zarzucił naruszenie: I. przepisów postępowania: art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 i art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 72 § 1 pkt 1 i 72 § 2 k.p.c.; II. przepisów prawa materialnego: art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 i art. 3852 k.c., art. 3851 § 1 i § 3, art. 58 § 3 k.c., art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i art. 8b ust. 1 Dyrektywy 93/13 i art. 3531 k.c. w zw. z art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji, art. 65 § 1 i 2 w zw. z art. 56 k.c., art. 65 § 1 i 2 w zw. z art. 354 § 1 k.c., art. 56 k.c., art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 Prawa bankowego w zw. z art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. zmieniającej ustawę Prawo bankowe, art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe, art. 24 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim, art. 189 k.p.c., art. 405 k.c. i art. 410 § 2 k.c., art. 481 w zw. z art. 455 k.c. W oparciu o te zarzuty pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu pierwszej instancji w części zaskarżonej apelacją i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania ewentualnie o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania ewentualnie o uchylenie wyroku i wydanie przez Sąd Najwyższy wyroku reformatoryjnego. Powodowie wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie od pozwanego kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne. Koncentrują się one przede wszystkim na tezie, że postanowienia umowne uznane przez Sąd Apelacyjny za abuzywne nie naruszają w sposób rażący interesów powodów i nie mogą być uznane ze sprzeczne z dobrymi obyczajami. Kwestia abuzywności postanowień umów kredytu indeksowanych kursem CHF stanowiła przedmiot licznych wypowiedzi tak orzecznictwa krajowego, w tym Sądu Najwyższego, jak i unijnego. W ostatnich latach wypracowano w tym przedmiocie − co do zasady − jednolitą i utrwaloną linię orzeczniczą. Zgodnie z nią II CSKP 166/24 5 Sądy meriti słusznie przyjęły, że klauzula indeksacyjna w umowie kredytu określa wysokość głównego świadczenia kredytobiorcy. Odnosi się ona bowiem bezpośrednio do elementów przedmiotowo istotnych umowy kredytu, a zatem do oddania i zwrotu sumy kredytu, której wysokość wprost kształtuje (zob. m.in. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22). Postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych; kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku; obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Są one niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów (wyrok Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2026 r., II CSKP 624/24). Sąd Apelacyjny trafnie zatem uznał, że postanowienia umowne, regulujące mechanizm indeksacji są niedozwolone, ze względu na ich sprzeczność z dobrymi obyczajami. Naruszają rażąco interesy powodów (kredytobiorców) i w konsekwencji równowagę stron oraz pozostawiają kredytodawcy pole do arbitralnego działania w zakresie ustalania kursu walut, a ponadto obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem. II CSKP 166/24 6 Prawidłowo Sądy meriti oceniły także kwestię skutków, jakie dla losów łączącej strony umowy niesie eliminacja z niej niedozwolonych postanowień umownych. W sytuacji, gdy usunięcie niedozwolonego postanowienia umownego prowadzi do takiej deformacji regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści praw i obowiązków stron, nie można przyjąć, iż strony pozostają związane pozostałą częścią umowy (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 27 listopada 2025 r., I CSK 281/25). Podzielając w pełni pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w uchwale składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024/12/118), należy stwierdzić, że po usunięciu abuzywnych postanowień umowa nie może obowiązywać według sposobów proponowanych przez powoda. W obecnym stanie prawnym brak jest również możliwości zastąpienia takich postanowień przepisami o charakterze dyspozytywnym. W powołanej uchwale przyjęto, że w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego, odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Ponadto Sąd Najwyższy przesądził, że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu denominowanego lub indeksowanego umowa nie wiąże w pozostałym zakresie. Bez znaczenia jest też to, czy bank określał dowolnie kurs waluty, czy też odnosił się do rynkowych parametrów. Ocena abuzywności postanowień umowy dokonywana jest bowiem na podstawie jej treści, a nie zachowania przedsiębiorcy w relacji z konsumentem w trakcie wykonywania umowy (art. 3582 k.c.). Sąd Najwyższy konsekwentnie przyjmuje, że oceny czy postanowienie umowne jest niedozwolone, dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwałę SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, Nr 1, poz. 2) i od tego momentu klauzule abuzywne nie są wiążące dla konsumenta, chyba że konsument wyrazi świadomą wolę na objęcie go takimi postanowieniami umownymi. Skutek niezwiązania klauzulą abuzywną ex tunc oznacza też, że zdarzenia II CSKP 166/24 7 o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej taką klauzulę, pozostają bez znaczenia dla niewiążącego charakteru niedozwolonych postanowień umownych (zob. wyrok SN z 18 grudnia 2025 r., II CSKP 1130/23). Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje trafny pogląd, że dopuszczalne jest wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku kredytu ze względu na nieważność umowy kredytu, nawet jeżeli stronie przysługuje roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie tej umowy (zob. np. wyroki: z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22; z 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22 i z 6 czerwca 2024 r., II CSKP 1166/22). Zobowiązanie wynikające z umowy kredytu tworzy wieloletni stosunek prawny między stronami. Skuteczne powołanie się na interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. wymaga wykazania przez powoda, że wyrok wydany w tego rodzaju sprawie wywoła takie konsekwencje prawne w stosunkach między stronami, w wyniku których ich sytuacja prawna zostanie określona jednoznacznie, nie będzie budziła wątpliwości, co spowoduje, iż zostanie usunięta niepewność co do istnienia określonych praw i obowiązków stron oraz ryzyko ich naruszenia w przyszłości (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 grudnia 2025 r., I CSK 414/25). Rozstrzygnięcie czy zobowiązanie kredytowe istnieje – tak jak wynika to z ustaleń Sądów meriti − usuwa wątpliwość czy na stronach ciążą dalej obowiązki wynikające z umowy kredytu np. spłata rat. Chybione są również zarzuty naruszenia art. 455 w zw. z art. 481 k.c. Roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia mają charakter bezterminowy. W tej sytuacji termin spełnienia świadczenia wyznacza się na podstawie art. 455 k.c. Powinno ono być spełnione niezwłocznie po wezwaniu skierowanym przez zubożonego. Prawidłowe jest więc stanowisko Sądu Apelacyjnego co do zasądzenia odsetek od ustalonej daty wymagalności tego świadczenia, a nie od daty wyrokowania. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, jak sentencji. II CSKP 166/24 8 O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z § 2 pkt 6, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Agnieszka Jurkowska-Chocyk Adam Doliwa Krzysztof Wesołowski (M.M.) [SOP]