II CSKP 1020/23

II CSKP 1020/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 17 lipca 2026 r. SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący) SSN Władysław Pawlak SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 17 lipca 2026 r. w Warszawie skarg kasacyjnych D.G., J.G. i syndyka masy upadłości Bank spółki akcyjnej w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 30 maja 2022 r., VI ACa 614/21, w sprawie z powództwa D.G. i J.G. przeciwko syndykowi masy upadłości Bank spółce akcyjnej w W. o ustalenie i zapłatę, 1) uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 1 (pierwszym) litera a i b oraz w punkcie 3 (trzecim) i sprawę w tych granicach przekazuje Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego, 2) oddala skargę kasacyjną pozwanego. Władysław Pawlak Grzegorz Misiurek Agnieszka Piotrowska (A.D.) UZASADNIENIE II CSKP 1020/23 2 Wyrokiem z 28 maja 2021 r., Sąd Okręgowy w Warszawie uwzględnił częściowo powództwo D.G. i J.G. skierowane przeciwko Bankowi Spółce Akcyjnej w W. (dalej Bank) o ustalenie i zapłatę w ten sposób, że ustalił, iż umowa kredytu hipotecznego indeksowanego do waluty obcej zawarta przez powodów z pozwanym Bankiem w dniu 21 marca 2006 r. jest nieważna oraz zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 429 922,78 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od kwoty 394.692,78 zł od 13 lipca 2019 r. do dnia zapłaty i od kwoty 35.230 zł od 20 marca 2021 r. do dnia zapłaty. Oddalił powództwo główne w pozostałej części i orzekł o kosztach postępowania. Sąd ustalił, że w dniu 21 marca 2006 r. strony zawarły umowę, na podstawie której pozwany udzielił powodom kredytu hipotecznego w kwocie 253 469,39 zł waloryzowanego kursem franka szwajcarskiego (CHF), na warunkach określonych w umowie kredytowej oraz „Regulaminie do umowy kredytu hipotecznego”, stanowiącym integralną część umowy, opisanych szczegółowo przez Sąd w uzasadnieniu wyroku. Umowa kredytu została zawarta przez strony według standardowego wzorca umownego stosowanego przez Bank. Postanowienia umowy dotyczące mechanizmu indeksacji nie były przedmiotem negocjacji pomiędzy stronami. Strony zawarły także aneksy do umowy, opisane szczegółowo w uzasadnieniu wyroku. W okresie od 5 kwietnia 2006 r. do 30 grudnia 2020 r. powodowie wpłacili na rzecz Banku łącznie 450 147,86 zł z tytułu spłaty kredytu. W oparciu o te ustalenia faktyczne, Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że zakwestionowane przez powodów postanowienia umowne były niedozwolone w rozumieniu art. 3851 k.c. Wobec braku możliwości ich zastąpienia, umowa kredytu okazała się nieważna ze skutkiem ex tunc, co skutkowało zasądzeniem na rzecz powodów zwrotu świadczeń, spełnionych przez nich na rzecz pozwanego w wykonaniu nieważnej umowy, jako nienależnych w rozumieniu art. 405 i art. 410 § 2 k.c. II CSKP 1020/23 3 Po rozpoznaniu apelacji pozwanego Banku, Sąd Apelacyjny w Warszawie, wyrokiem z 30 maja 2022 r, zmienił powyższy wyrok w punkcie drugim częściowo w ten sposób, że oddalił powództwo o odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty 394.692,78 zł od 13 lipca 2019 r. do dnia zapłaty i od kwoty 35.230 zł od 20 marca 2021 r. do dnia zapłaty (punkt 1 litera a) ; uwzględnił podniesiony przez pozwanego zarzut zatrzymania i ustalił, że zapłata przez pozwanego na rzecz powodów zasądzonych w punkcie drugim zaskarżonego wyroku kwot nastąpi w wypadku zaoferowania lub zabezpieczenia zwrotu przez powodów otrzymanej od pozwanego kwoty 429 922,78 zł (punkt 1 litera b) . Sąd drugiej instancji oddalił apelację pozwanego w pozostałym zakresie (pkt 2) i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego (punkt 3). Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne i oceny prawne Sądu pierwszej instancji. Zmiana zaskarżonego orzeczenia wynikała z uwzględnienia podniesionego przez pozwany Bank, na etapie postępowania apelacyjnego, zarzutu zatrzymania świadczenia należnego powodom do czasu zwrotu przez nich na rzecz pozwanego uprzednio wypłaconej im kwoty kredytu. Sąd uznał zarzut zatrzymania za dopuszczalny i skuteczny ze względu na to, że umowa kredytu jest umową wzajemną. Podniósł dalej, że następstwem skutecznego podniesienia przez Bank zarzutu zatrzymania jest sytuacja, w której żadna ze stron nie popada w opóźnienie, jeśli strona, żądająca zwrotu nienależnego świadczenia, nie oferuje jednocześnie zwrotu świadczenia, które sama otrzymała na podstawie nieważnej umowy. Jednocześnie Sąd Apelacyjny podniósł, że odsetki ustawowe za opóźnienie, przysługują powodom nie od dat wskazanych przez Sąd Okręgowy w wyroku, lecz dopiero od 18 maja 2022 r., to jest od dnia złożenia przez nich, po udzieleniu im pouczenia, odrębnego oświadczenia, że podtrzymują swoje żądanie wobec Banku Powyższy wyrok zaskarżyły skargami kasacyjnymi obie strony sporu. Powodowie zarzucili naruszenie: - art. 481 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 455 k.c. poprzez błędne uznanie, że wobec uwzględnienia zarzutu zatrzymania podniesionego przez Bank, powodom nie należą się odsetki ustawowe od zasądzonych kwot głównych, II CSKP 1020/23 4 - art. 481 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 455 k.c. poprzez błędne uznanie, że gdyby pozwany nie podniósł zarzutu zatrzymania, to odsetki ustawowe za opóźnienie przysługiwałyby powodom dopiero od 18 maja 2022 r., to jest od dnia odebrania przez nich od Sądu, po pouczeniu, oświadczenia, że podtrzymują żądanie zapłaty, - art. 496 k.c. w związku z art. 497 k.c. w związku z art. 487 § 2 k.c. przez błędne uznanie, że umowa kredytu łącząca strony jest umową wzajemną, podczas gdy nie jest ona umową wzajemną, lecz dwustronnie zobowiązującą, - art. 496 k.c. przez zabezpieczenie roszczenia pozwanego prawem zatrzymania w sytuacji istnienia zabezpieczenia kredytu w postaci hipoteki, - art.481 § 1 i 2 k.c. w związku z art. art. 3851 § 1 k.c. i art. 7 ust 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE L.95 z 21 kwietnia 1993 r.- dalej dyrektywa 93/13) przez błędne uznanie, że konsument musi złożyć odrębne oświadczenie, iż chce skorzystać z ochrony i dopiero od tej daty czyli według Sądu Apelacyjnego, od 18 maja 2022 r., może żądać odsetek ustawowych od dochodzonych kwot głównych, a nie od dat wskazanych w wyroku Sądu Okręgowego, - art. 481 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 65 k.c. przez błędne uznanie, że odsetki ustawowe za opóźnienie mogą biec dopiero od 18 maja 2022 r., - art. 496 k.c. w zw. 497 k.c. przez uwzględnienie zarzutu zatrzymania pozwanego Banku mimo nieistnienia umowy kredytu, która nie jest umowa wzajemną, - art. 496 k.c. w zw. 497 k.c. i art.481 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 455 k.c. przez przyjęcie, w wyniku wadliwego uwzględnienia zarzutu zatrzymania pozwanego banku, że bieg odsetek ustawowych od dochodzonych kwot głównych nie rozpoczął się z dniem wezwania pozwanego do zapłaty. Formułując te podstawy kasacyjne, powodowie wnieśli o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji przez oddalenie jej powództwa oraz zastosowanie przez Sąd drugiej instancji prawa zatrzymania. Pozwany Bank zarzucił w skardze kasacyjnej naruszenie: II CSKP 1020/23 5 - art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, przez rozstrzyganie o skutkach abuzywności wyłącznie na podstawie przepisów materialnych aktualnych na dzień zawarcia umowy, podczas gdy należało zastosować art. 358 § 2 k.c. w brzmieniu aktualnym na dzień zamknięcia rozprawy; - art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez stwierdzenie abuzywności spornych klauzul i upadku umowy, pomimo wyeliminowania z umowy, zgodną wolą stron, rzekomo abuzywnych postanowień, przez zawarcie aneksu, nr 2 z 11 marca 2010 r. - art. 3851 § 1 w zw. z art. 3852 k.c. przez ograniczenie się przy analizie abuzywności spornych postanowień do oceny literalnej treści kwestionowanych postanowień umownych, a jednocześnie niewzięcie pod uwagę argumentów przedstawianych przez pozwanego; - art. 3851 § 1 i 2 w zw. z art. 3852 k.c. przez niewzięcie pod uwagę przy ocenie prawnej, w toku kontroli incydentalnej postanowień umowy pod kątem występowania przesłanek abuzywności w postaci zgodności z dobrymi obyczajami oraz rażącego naruszenia interesu konsumenta, jak również przy ustalaniu skutków ewentualnej abuzywności, indywidualnych okoliczności sprawy, w szczególności prawidłowo ustalonej w toku postępowania dowodowego alternatywy dla kredytobiorcy na dzień zawarcia umowy; - art. 3851 § 1 w zw. z § 3 i 4 k.c. przez stwierdzenie, że sporne klauzule nie były indywidualnie uzgodnione w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.; - art. 3851 § 1 oraz § 3 k.c. przez przyjęcie, że sporne postanowienia spełniają przesłanki abuzywności, w szczególności że są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interes konsumenta, a także przyjęcie, że treść umowy nie była indywidualnie uzgodniona; - art. 3851 § 1 i 2 w zw. z art. 3852 k.c. przez niewzięcie pod uwagę przy ocenie, w toku kontroli incydentalnej, postanowień umowy pod kątem abuzywności, jak również pod kątem skutków ewentualnej abuzywności, indywidualnych okoliczności sprawy, w szczególności wiedzy i doświadczenia kredytobiorcy na dzień zawarcia umowy oraz świadomości w zakresie możliwych ryzyk oraz faktycznej alternatywy dla kredytobiorcy na dzień zawarcia umowy; II CSKP 1020/23 6 - art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 1 i art. 3 ust. 3 dyrektywy 93/13 w zw. z przepisami załącznika do dyrektywy 93/13: ust. 1 lit. j oraz lit. I, oraz ust. 2 lit. c, tiret pierwsze i drugie, oraz ust. 3 załącznika do dyrektywy 93/13 przez stwierdzenie, że sporne postanowienia indeksacyjne umowy są abuzywne; - art. 58 § 3 oraz art. 3851 § 2 k.c. przez uznanie, że dopuszczalne jest stwierdzenie nieważności całej umowy, w związku z abuzywnością części jej postanowień; - art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i art. 8b ust. 1 dyrektywy 93/13 i art. 3531 k.c. w zw. z art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji przez stwierdzenie, że rzekoma abuzywność spornych postanowień umowy skutkuje upadkiem całej umowy; - art. 65 § 1 i 2 w zw. z art. 56 k.c. przez ocenę oświadczeń woli złożonych przez strony umowy wyłącznie na podstawie literalnego brzmienia postanowień umowy, bez wzięcia pod uwagę okoliczności, w których zostały złożone, zasad współżycia społecznego oraz ustalonych zwyczajów; - art. 65 § 1 i 2 w zw. z art. 354 § 1 k.c. przez przyjęcie, że, po ewentualnym stwierdzeniu rzekomej abuzywności spornych klauzul, cała umowa jest nieważna; - art. 56 k.c. przez przyjęcie, że, po ewentualnym stwierdzeniu rzekomej abuzywności spornych klauzul, cała umowa jest nieważna, podczas gdy art. 56 k.c. stanowi właściwy przepis dyspozytywny, przewidując, że czynność prawna wywołuje skutki w niej wyrażony oraz wynikające z ustawy, z zasad współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów; - art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: „pr.bank.”) w zw. z art. 4 ustawy z 29 lipca 2011 r. zmieniająca ustawę Prawo bankowe (ustawy antyspreadowej) przez przyjęcie, że, po ewentualnym stwierdzeniu rzekomej abuzywności spornych klauzul, cała umowa jest nieważna; - art. 358 § 2 w zw. z art. 3851 § 2 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie art. 3851 § 2 k.c. i w konsekwencji niezastosowanie art. 358 § 2 k.c., stanowiącego przepis dyspozytywny, który umożliwia dokonanie wykładni umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do waluty obcej, pozwalającej na jej wykonanie, po stwierdzeniu niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie kredytu indeksowanego II CSKP 1020/23 7 (waloryzowanego) do kursu waluty obcej, regulującą odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (tzw. klauzula spreadu); - naruszenie art. 41 ustawy z 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe w zw. z art. 3851 § 2 k.c., przez niewłaściwe zastosowanie art. 3851 § 2 k.c. i w konsekwencji niezastosowanie art. 41 Prawa wekslowego przy rozstrzyganiu o skutkach rzekomej nieważności lub abuzywności spornych klauzul; - art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 24 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim zw. z art. 3851 § 2 k.c. przez niezastosowanie art. 24 ust. 3 ustawy o NBP przy rozstrzyganiu o skutkach abuzywności. - art. 189 k.p.c. przez przyjęcie, że kredytobiorcy posiadają interes prawny w ustaleniu nieważności umowy, - art. 405 w zw. z art. 410 § 2 k.c. przez odstąpienie od zbadania poziomu rzeczywistego wzbogacenia pozwanego kosztem powodów (teoria salda) na rzecz zastosowania teorii dwóch kondykcji. Formułując te podstawy kasacyjne, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przed przystąpieniem do oceny skargi kasacyjnej powoda należy podnieść, że postanowieniem z 20 lipca 2023 r. Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie ogłosił upadłość powoda Bank S.A. z siedzibą w W. Postanowieniem z 22 sierpnia 2023 r. Sąd Najwyższy zawiesił postępowanie kasacyjne w tej sprawie, wezwał do udziału w sprawie syndyka masy upadłości Bank S.A. z siedzibą w W. i podjął postępowanie kasacyjne z jego udziałem (art. 174 § 3 k.p.c. i art. 180 § 1 pkt 5 k.p.c.). Co do skargi kasacyjnej pozwanego Banku. II CSKP 1020/23 8 Nie jest trafny procesowy zarzut naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez przyjęcie przez Sąd Apelacyjny niemożności zastosowania w tej sprawie art. 358 § 2 k.c. w brzmieniu obowiązującym od 24 września 2009 r., a zatem obowiązującym w dacie zamknięcia rozprawy i wyrokowania. Art. 316 k.p.c. stanowi, że po zamknięciu rozprawy sąd wydaje wyrok, biorąc za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy; w szczególności zasądzeniu roszczenia nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że stało się ono wymagalne w toku sprawy. Przepis ten wyraża jedną z podstawowych zasad orzekania, nakazującą sądowi uwzględnienie stanu faktycznego i prawnego (stanu rzeczy) istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy, przez co należy rozumieć stan faktyczny ustalony przez sąd na podstawie dowodów przeprowadzonych zgodnie z regułami postępowania dowodowego. oraz obowiązujący stan prawny (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 7 marca 1997 r., II CKN 70/96, OSNC 1997, Nr 8, poz. 113 i z 22 stycznia 2015 r., III CSK 108/14 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 26 czerwca 2002 r., III CKN 537/00, IC 2003, nr 3, s. 52). Zarzucając naruszenie tego przepisu, skarżący powinien zatem wykazać, że sąd błędnie oparł rozstrzygnięcie na faktach aktualnych w innym czasie - poprzedzającym lub następującym po zamknięciu rozprawy, względnie na nieobowiązujących w chwili zamknięcia rozprawy normach prawnych. Ustanowiona w art. 316 § 1 k.p.c. zasada aktualności orzekania nie odnosi się natomiast do wyboru normy prawa materialnego, na podstawie której należy ocenić ustalony stan faktyczny, o czym będzie mowa niżej przy rozpoznaniu zarzutu naruszenia art. 358 § 2 k.c. Skarga kasacyjna pozwanego Banku nie zasługuje na uwzględnienie także w pozostałej części. Skarżący sformułował w niej zarzuty naruszenia prawa materialnego szczegółowo rozważone już i rozstrzygnięte w orzecznictwie Sądu Najwyższego i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE). W licznych orzeczeniach tych sądów zostało przesądzone, że klauzule kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej, ale także w umowie kredytu denominowanego II CSKP 1020/23 9 w walucie obcej, określają główne świadczenia stron (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 4 kwietnia 2019 r., I CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22). Jeśli zostały one wyrażone w sposób niejednoznaczny, podlegają kontroli pod kątem ich abuzywności. W orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE wyjaśniono także, że wymaganie wyrażenia postanowienia umownego w sposób jednoznaczny, prostym i zrozumiałym językiem jest spełnione, gdy umowa przedstawia konsumentowi w sposób przejrzysty działanie mechanizmu waloryzacyjnego tak, aby konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne, związane z zaciągnięciem wieloletniego zobowiązania kredytowego, waloryzowanego kursem waluty obcej. Konsument powinien być jasno poinformowany przez bank, że, podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej lub kredytu denominowanego ,ale wypłaconego kredytobiorcy w walucie krajowej i w tej walucie spłacanego, ponosi przez cały okres obowiązywania umowy nieograniczone niczym ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji waluty krajowej (zob. wyroki TSUE z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19; z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13 oraz z 20 września 2017 r., C-186/16, a także wyrok Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). W wyroku z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19 TSUE wyjaśnił, że wykładni art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że warunki umowny kredytu, które powodują skutek w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę, mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do konsumenta, że ten konsument zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków. W uzasadnieniu wyroku z 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18, Sąd Najwyższy podniósł, że nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko związane z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego II CSKP 1020/23 10 ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat mechanizmu działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej staranności kredytodawcy w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy. W takim stanie rzeczy przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne. Ochrona konsumenta może zostać zapewniona jedynie wtedy, gdy uwzględnione zostaną jego rzeczywiste i tym samym bieżące interesy, a nie interesy, jakie miał w okolicznościach istniejących w chwili zawarcia danej umowy. Abuzywność opisanych klauzul została już także przesądzona w orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE, w którym wyjaśniono, że postanowienia umowy (regulaminu), określające zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu i spłacanych rat z waluty obcej na krajową i odwrotnie w każdym typie umowy (kredytu waloryzowanego kursem waluty i obcej oraz kredytu denominowanego), pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych, gdyż kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku; obarczają przy tym kredytobiorcę nieprzewidywalnym i nieograniczonym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Są one niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda banku w ustaleniu kursu waluty obcej jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego II CSKP 1020/23 11 z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów, kursu ustalanego przez Narodowy Bank Polsk, i itp.(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18 oraz z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20). Nie ulega wątpliwości, że abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich skuteczność z mocą wsteczną, czego powodowie w tej sprawie nie uczynili, domagając się konsekwentnie ustalenia nieważności umowy (ściślej nieistnienia stosunku prawnego kredytu wykreowanego przez tę umowę) oraz zwrotu tego, co świadczyli na rzecz pozwanego w wykonaniu tej nieważnej umowy. W ugruntowanym już orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień umownych rodzi konieczność dokonania oceny, po pierwsze czy jest dopuszczalne uzupełnienie przez Sąd powstałych w ten sposób luk przez zastosowanie przepisów dyspozytywnych lub dokonanie zabiegów interpretacyjnych, pozwalających na utrzymanie umowy w mocy (czego domaga się skarżący), a po drugie przeprowadzenia oceny, czy w przypadku niedopuszczalności tego rodzaju zabiegów, umowa jest możliwa do utrzymania w pozostałym zakresie. Co do pierwszego zagadnienia, w orzecznictwie Sądu Najwyższego, ukształtował się już ustabilizowany pogląd, że nie można dokonać wykładni umów kredytowych na podstawie art. 65 k.c. lub art. 56 k.c., po usunięciu z nich postanowień abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia kursu CHF. Sprowadzałoby się to bowiem do modyfikacji treści klauzuli indeksacyjnej, prowadząc do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie odesłania do wartości rynkowej CHF. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy w mocy nieadekwatne jest odwoływanie się do hipotetycznej woli stron, groziłoby to bowiem ryzykiem dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że nie zawarłaby umowy z jego pominięciem. Zgodnie z orzecznictwem TSUE, art. 5 i 6 II CSKP 1020/23 12 dyrektywy 93/13 należy bowiem interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter postanowienia umowy, dokonał wykładni tego postanowienia w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest przepis prawa krajowego, dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez zmianę treści tego postanowienia. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby stwierdzenie nieważności niedozwolonego postanowienia umowy zobowiązywało sąd do unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje (zob. wyroki TSUE z 18 listopada 2021 r. C - 212/20 oraz z 29 kwietnia 2021 r., C - 19/20). Nie jest także dopuszczalne użycie przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć zastosowanie do umowy, tylko odpowiednio lub przez analogię i które odzwierciedlają regułę obowiązującą w krajowym prawie zobowiązań (zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22.). Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności z celami prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia przedsiębiorców do wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 24 października 2018 r., II CSK 632/17 i z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; postanowienia Sądu Najwyższego z 12 września 2023 r., I CSK 5858/22 i I CSK 5941/22, zob. także wyrok TSUE z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21, C-82/21). W tym ostatnim orzeczeniu Trybunał stwierdził, że z przedłożonych mu materiałów sprawy nie wynika, by istniały przepisy prawa polskiego o charakterze dyspozytywnym, mogące zastąpić niedozwolone postanowienia umowne, podkreślając niedopuszczalność sądowej modyfikacji treści postanowienia nieuczciwego w drodze wykładni sądowej. W orzecznictwie szeroko wypowiedziano się również o niemożności uzupełnienia luk wynikających z eliminacji niedozwolonych postanowień umownych przy wykorzystaniu art. 358 § 2 k.c., art. 41 pr. weksl. lub art. 24 ust. 3 ustawy o NBP w zw. z art. 3851 § 2 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 19 maja 2022 r., II CSKP 797/22; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22; 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22). II CSKP 1020/23 13 W orzecznictwie Sądu Najwyższego zdecydowanie przeważa także pogląd, że niedopuszczalne jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie bowiem ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego z walutą obcą, byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy, że umowę taką należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co prowadzi do wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe co przemawia za jej całkowitą nieważnością (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC - ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22.; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22 i II CSKP 293/22.; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22 i z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22).W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje także pogląd, że nie jest możliwe - wbrew woli konsumenta - zastąpienie niedozwolonego postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty wynikającego z tabeli bankowej kredytodawcy, odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez NBP lub kursu rynkowego waluty (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22.; wyroki Sądu Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22; z 19 maja 2022 r., II CSKP 985/22; i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22.).Tego rodzaju zabiegi zagrażałyby realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy 93/13, prowadząc do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich warunków wobec konsumentów. Byliby oni w ten sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co pozostałoby bez wpływu na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów (zob. wyroki TSUE z 14 czerwca 2012 r., C-618/10; z 30 kwietnia 2014 r., C 26-13; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, oraz wyrok Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18). Zarzut naruszenia art.56 k.c. w zw. z art. 111 ust. 1 prawa bankowego w zw. z art. 65 § 2 k.c. jest zatem niezasadny. II CSKP 1020/23 14 Przechodząc do oceny skutków wyeliminowania z umowy klauzul abuzywnych i niemożności ich zastąpienia w sposób wskazany wyżej, należy podnieść, że w ustalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że jeżeli bez niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może obowiązywać i nie zaszły przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument - tak jak ma to miejsce w okolicznościach sprawy - postanowień abuzywnych nie potwierdził, nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną, (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, Nr 6, poz. 40; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18 i z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD, 2021, Nr 2, poz. 20; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21 i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22), umowa jest trwale bezskuteczna (nieważna) (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23; z 9 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono także znaczenie nowelizacji prawa bankowego wprowadzonej ustawą antyspreadową. W wyroku z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, Sąd Najwyższy podniósł, że zgodnie z art. 1 ust. 2 Dyrektywy 93/13, jej przepisom nie podlegają m.in. postanowienia umowy „odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze", przy czym z orzecznictwa TSUE wynika, że dotyczy to także przepisów, które weszły w życie już po zawarciu umowy kredytu, zawierającej niedozwolone postanowienia i miały w założeniu charakter sanacyjny, tj. zastępowały te postanowienia ex tunc i utrzymywały ważność umowy (por. wyroki TSUE z 20 września 2018 r., C-51/17, pkt 62-64, 70 i z 14 marca 2019 r., C-118/17 pkt 37, 40) pod warunkiem, iż zachowana została możliwość odwrócenia niekorzystnych skutków niedozwolonego postanowienia (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z 14 marca 2019 r., C-118/17 pkt 45). Skutkiem sanowania klauzul abuzywnych jest wówczas także wyłączenie możliwości uznania umowy za nieważną z powodu tej (i tylko tej) abuzywności. Takie jednak znaczenie nie może być przypisywane ustawie antyspreadowej, albowiem przedmiotem regulacji nie były, II CSKP 1020/23 15 zawarte w umowach zawartych przed wejściem w życie tej ustawy, klauzule abuzywne ani umowy z ich powodu nieważne. Celem ustawy nie było sanowanie tych wadliwości, albowiem przepisy ustawy nie wspominają o tych wadliwościach ani też nie regulują związanych z nimi rozliczeń. W założeniu ustawodawcy chodziło o doprecyzowanie na przyszłość reguł ustalania kursu wymiany walut oraz o nieodpłatne umożliwienie dokonywania spłat kredytu bezpośrednio w walucie obcej. Ustawodawca miał na względzie - przynajmniej explicite - umowy ważne oraz klauzule dozwolone, choć podlegające doprecyzowaniu. Nawet jeżeli było inaczej, założony (implicite) skutek sanujący nie mógł zostać w ten sposób osiągnięty. Omawiana ustawa w zasadzie nie przewidywała gotowych do zastosowania (choćby tylko dyspozytywnych) przepisów, które zastępowałyby ewentualne klauzule abuzywne, a jedynie nakładała na banki ciężar dokonania ogólnie określonych, wymagających skonkretyzowania in casu zmian umowy, co nie wystarcza dla przyjęcia domniemania, że te konkretne rozwiązania są wynikiem należytego wyważenia ogółu praw i obowiązków stron przez ustawodawcę (zob. motyw 13 Dyrektywy 93/13 oraz wyrok TSUE z 21 marca 2013 r., C-92/11, pkt 26 i n.) i nie czyni zadość przesłankom przewidzianym w art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13, zwłaszcza że, jak wynika z orzecznictwa TSUE, wyjątek przewidziany w tym przepisie podlega ścisłej wykładni (zob. wyroki TSUE z 20 września 2017 r., C-186/16 pkt 31 i z 20 września 2018 r., C-51/17, pkt 54, 66). Przewidziana w art. 4 zd. 2 ustawy antyspreadowej zmiana umowy kredytu mogłaby wywoływać skutek sanujący tylko wtedy, gdyby stanowiła wyraz następczej świadomej, wyraźnej i wolnej rezygnacji kredytobiorcy-konsumenta z powoływania się na abuzywność postanowienia (ewentualnie także nieważność umowy) i zgody na jego zastąpienie postanowieniem dozwolonym. W braku takich czynności sanujących, wejście w życie ustawy antyspreadowej w żaden sposób nie podważa abuzywności spornych klauzul i nieważności umowy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18). Zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 189 k.p.c. był niezasadny, albowiem w sprawach, w których podłożem były kredyty zawierane przez konsumentów i zawierające postanowienia abuzywnie dotyczące mechanizmu waloryzacji świadczeń umownych z wykorzystaniem kursu waluty obcej, Sąd II CSKP 1020/23 16 Najwyższy wielokrotnie wyraził pogląd, że interes prawny na tle art. 189 k.p.c. należy ujmować szeroko i w sposób elastyczny, z uwzględnieniem potrzeby zapewnienia wszechstronnej ochrony sądowej. O jego braku - w zestawieniu z powództwem o zasądzenie świadczenia - można zatem mówić tylko wtedy, gdy wytaczając powództwo o zasądzenie świadczenia powód może uzyskać to wszystko, do czego zmierza powództwo o ustalenie prawa lub stosunku prawnego, z uwzględnieniem charakteru prawnego wyroku uwzględniającego powództwo o ustalenie i jego procesowych skutków. Interes prawny może w szczególności polegać na dążeniu do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia o istnieniu lub nieistnieniu stosunku prawnego, z którego może wynikać wiele roszczeń, czego nie zapewnia wyrok uwzględniający powództwo o zasądzenie świadczenia. Nie można więc uznać, że konsumentowi nie przysługuje interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieważności umowy kredytu wyłącznie z tego względu, że przysługuje mu możliwość dochodzenia świadczenia w ramach odrębnego powództwa lub podniesienia zarzutu nieważności w toku obrony procesowej (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 25 lutego 2022 r., II CSKP 87/22, OSNC-ZD 2023, nr 2, poz. 21 i powołane tam orzecznictwo, a także wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22 oraz z 24 września 2025 r., II CSKP 2155/22 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 23 kwietnia 2021 r., II CSK 9/21, z 13 lipca 2023 r., I CSK 3622/22, z 21 grudnia 2023 r., I CSK 5177/22 oraz z 19 września 2024 r., I CSK 80/24). Dodatkowo należy przypomnieć, że w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 23 listopada 2023 r., C-321/22, ZL, KU, KM, ECLI:EU:C:2023:911 stwierdzono, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez konsumenta powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu na istnienie interesu prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje, jeżeli konsumentowi przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub gdy może on powołać się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed powództwem wzajemnym II CSKP 1020/23 17 w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania wytoczonym przeciwko niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego warunku. W świetle przedstawionych wyżej rozważań nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 405 w zw. z art. 410 § 2 k.c., albowiem konsekwencją nieważności umowy kredytu waloryzowanego kursem CHF, jest, stosownie do stanowiska ugruntowanego w orzecznictwie Sądu Najwyższego powstanie dwóch odrębnych roszczeń kredytobiorców o zwrot świadczeń uiszczonych w wykonaniu nieważnej umowy i Banku o zwrot wypłaconego kapitału kredytu (teoria dwóch kondykcji). Z podanych przyczyn skarga kasacyjna Banku podlegała oddaleniu jako niezasadna (art.39814 k.p.c.). Co do skargi kasacyjnej powodów Uzasadniony jest zarzut skargi kasacyjnej powodów kwestionujący przyjęty przez Sąd drugiej instancji pogląd o konieczności złożenia przez nich odrębnego, jednoznacznego oświadczenia, w którym, po ich stosownym pouczeniu, nie wyrazili zgody na dalsze związanie umową oraz pogląd o powiązaniu początku biegu odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie dochodzonych pozwem kwot głównych ze złożeniem tego oświadczenia. Sąd Apelacyjny powołał się w tej części uzasadnienia zaskarżonego kasacyjnie wyroku na pogląd wyrażony w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r, III CZP 6/21, mającej moc zasady prawnej (OSNC 2021, Nr 9, poz. 56). Sąd Najwyższy podniósł w uzasadnieniu tej uchwały, że do konsumenta należy wybór między zakwestionowaniem klauzuli abuzywnej a wyrażeniem zgody na dalsze jej obowiązywanie. Sąd Najwyższy, powołując się na wyroki TSUE, przytoczone w uzasadnieniu tej uchwały, wskazał także, że aby konsument mógł udzielić wolnej i świadomej zgody na obowiązywanie abuzywnej klauzuli, sąd krajowy powinien, w ramach krajowych norm proceduralnych i w świetle zasady słuszności w postępowaniu cywilnym, wskazać stronom w sposób obiektywny i wyczerpujący, konsekwencje prawne, jakie może pociągnąć za sobą usunięcie nieuczciwego warunku. Jest to szczególnie istotne wtedy, gdy jego II CSKP 1020/23 18 niezastosowanie może prowadzić do unieważnienia całej umowy, narażając ewentualnie konsumenta na roszczenia restytucyjne ze strony banku - i to niezależnie od tego, czy strony są reprezentowane przez pełnomocnika zawodowego (zob. wyrok TSUE z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, pkt 97). Konsument może też zrezygnować z powoływania się na abuzywny charakter klauzuli w ramach umowy odnowienia zobowiązania (czyli pozasądowo), w której odstępuje od dochodzenia roszczeń, będących konsekwencją stwierdzenia abuzywności klauzuli, z zastrzeżeniem, że odstąpienie to jest oparte na dobrowolnej i świadomej zgodzie, a więc w chwili tego odstąpienia, konsument był świadomy niewiążącego charakteru klauzuli i wynikających z niego konsekwencji (zob. wyrok TSUE z 9 lipca 2020 r., C- 452/18, pkt 28-29). Strony umowy mogą także zmienić klauzulę, eliminując jej abuzywny charakter, jeżeli odstąpienie przez konsumenta od powołania się na abuzywność klauzuli wynika z jego wolnej i świadomej zgody tj. przy uzgadnianiu tej zmiany był świadomy niewiążącego charakteru tego warunku i wynikających z niego konsekwencji, zaś nowa klauzula nie jest abuzywna (zob. wyrok TSUE z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, pkt 49, 59). W uzasadnieniu omawianej uchwały Sąd Najwyższy podniósł dalej, że z przedstawionych reguł wynika, iż w braku następczej zgody konsumenta na stosowanie klauzuli abuzywnej nie może ona wywrzeć wobec niego żadnego skutku. Nieskuteczność ta nie wpływa na pozostałą część umowy, jeżeli tylko bez klauzuli abuzywnej umowa może obowiązywać. Jednakże okoliczność, że jest to niemożliwe - co należy oceniać w świetle prawa krajowego z zastosowaniem obiektywnego podejścia (zob. wyroki TSUE z 15 marca 2012 r., C-453/10, pkt 33-34, z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 40, 51, z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179 pkt 57, z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 39-41 oraz z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20 pkt 83, 89) - nie jest jeszcze równoznaczna z upadkiem całej umowy. Zgodnie bowiem z dotychczasowym orzecznictwem TSUE, należy w takiej sytuacji ocenić, czy ów upadek narażałby konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje", co trzeba rozważać w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia „w chwili zaistnienia sporu" (a nie w chwili zawarcia umowy), uwzględniając rzeczywiste i bieżące interesy konsumenta, z zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie" (zob. wyrok TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 51, 55-56 i pkt 2 sentencji). II CSKP 1020/23 19 W szczególności TSUE zwrócił uwagę - w odniesieniu do umów kredytu - że unieważnienie umowy „wywiera co do zasady takie same następstwa, jak postawienie pozostałej do spłaty kwoty kredytu w stan natychmiastowej wymagalności, co może przekraczać możliwości finansowe konsumenta i z tego względu penalizuje raczej tego ostatniego, a nie kredytodawcę" (zob. wyroki TSUE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13,pkt 80-84, z 21 stycznia 2015 r., C-482/13, C-484/13, C-485/13 i C-487/13, pkt 33, z 20 września 2018 r., C-51/17 pkt 60-61, z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179, pkt 56- 58, z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 48 i n., z 3 marca 2020 r., C-125/18, pkt 61-63, z 25 listopada 2020 r., C-269/19, , pkt 34, z 27 stycznia 2021 r., C- 229/19 i C-289/19, pkt 61-67). Opierając się na istniejącym, co należy zaakcentować, w dniu podjęcia przytoczonej uchwały, czyli 7 maja 2021 r., orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE, Sąd Najwyższy rozważył w uzasadnieniu omawianej uchwały skutki prawne zamieszczenia, w umowach kredytów waloryzowanych kursem waluty obcej, niedozwolonych postanowień umownych w kontekście przewidzianych w prawie polskim (jako właściwym do oceny tej kwestii) następstw (sankcji) wadliwych czynności prawnych. Sąd Najwyższy uznał, że ze względu na przyznaną konsumentowi możliwość wyrażenia wiążącej zgody na obowiązywanie abuzywnej klauzuli lub sprzeciwienia się jej obowiązywaniu po uzyskaniu wyczerpującej informacji o konsekwencjach obu tych decyzji, najbliższa sankcji ,,niewiązania” konsumenta abuzywnymi postanowieniami umownymi jest sankcja bezskuteczności zawieszonej. Sąd Najwyższy podniósł dalej, że do chwili, w której należycie poinformowany konsument wyrazi zgodę na związanie niedozwolonym postanowieniem umownym albo zgody tej odmówi (ewentualnie upłynie rozsądny czas do wyrażenia przez konsumenta jego stanowiska w tej kwestii), umowa kredytu, która bez tego postanowienia nie może wiązać, znajduje się w stanie bezskuteczności zawieszonej, tj. nie wywołuje skutków prawnych, choć skutki te może nadal wywołać w razie wyrażenia przez konsumenta zgody na postanowienie albo - jeżeli są spełnione stosowne przesłanki - w razie jego zastąpienia regulacją zastępczą. Sąd Najwyższy wywiódł dalej, że jest jasne, że tak długo, jak trwa stan zawieszenia, kredytodawca nie może domagać się spełnienia uzgodnionych w tej umowie świadczeń. Jednakże zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem II CSKP 1020/23 20 dotyczącym stanu bezskuteczności zawieszonej (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 7 października 2010 r., IV CSK 95/10; z 3 lutego 2017 r., II CSK 159/16; z 25 kwietnia 1995 r., I CRN 48/95 oraz z 7 listopada 1997 r., II CKN 431/97, OSNC 1998 Nr 6, poz. 94) bank nie może również żądać zwrotu spełnionego świadczenia nienależnego, ponieważ decyzja co do związania postanowieniem i umową leży co do zasady w rękach konsumenta. Skoro zaś kredytodawca nie może wystąpić z takim żądaniem i w ten sposób postawić swych roszczeń restytucyjnych w stan wymagalności zgodnie z art. 455 k.c., rozpoczęcie biegu ich przedawnienia nie wchodzi w rachubę. Sytuacja ulega zmianie dopiero w razie potwierdzenia klauzuli abuzywnej przez konsumenta, kiedy to klauzula oraz umowa stają się skuteczne z mocą wsteczną, albo odmowy jej potwierdzenia przez konsumenta (upływu rozsądnego czasu do potwierdzenia), kiedy to dochodzi do utrzymania umowy z regulacją zastępczą (jeżeli są spełnione stosowne przesłanki) albo do całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy. Owa trwała bezskuteczność (nieważność) jest równoznaczna ze stanem, w którym „czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia" w rozumieniu art. 410 § 2 in fine k.c. (condictio sine causa) oraz „nieważnością czynności prawnej" w rozumieniu art. 411 pkt 1 k.c. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy wyraził także pogląd, że należy uznać, iż wystąpienie przez konsumenta z żądaniem restytucyjnym, opartym na twierdzeniu o całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu, nie może być uznane za równoznaczne z zakończeniem stanu bezskuteczności zawieszonej tej umowy, jeżeli nie towarzyszy mu wyraźne oświadczenie konsumenta, potwierdzające otrzymanie wyczerpującej informacji. Oczywiście w toku postępowania sądowego brak takiego oświadczenia może być substytuowany przez uczynienie zadość obowiązkowi informacyjnemu przez sąd, a podtrzymanie żądania restytucyjnego przez konsumenta - po uzyskaniu stosownej informacji - będzie równoznaczne z odmową potwierdzenia klauzuli i (ewentualnie) ze sprzeciwem co do udzielenia mu ochrony przed konsekwencjami całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy. Niezależnie od tego, kierując się dotychczasowym orzecznictwem TSUE, Sąd Najwyższy podniósł, że bieg terminu przedawnienia roszczeń restytucyjnych konsumenta nie może się rozpocząć, zanim dowiedział się on lub, rozsądnie rzecz II CSKP 1020/23 21 ujmując, powinien dowiedzieć się o niedozwolonym charakterze postanowienia. Należy bowiem uznać, że dopiero wówczas mógł wezwać przedsiębiorcę do zwrotu świadczenia (por. art. 455 k.c.), tj. podjąć czynność, o której mowa w art. 120 § 1 k.c. Po wydaniu opisanej wyżej uchwały, w odniesieniu do przedstawionej problematyki wypowiedział się TSUE, który w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22 orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że w kontekście uznania nieważności w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej obowiązywać- stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy, a z drugiej - konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną. W kolejnym wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, TSUE orzekł zaś, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w następstwie uznania za nieważną umowy kredytu hipotecznego zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem z uwagi na zawarte w tej umowie nieuczciwe warunki, termin przedawnienia roszczeń tego przedsiębiorcy wynikających z nieważności rzeczonej umowy rozpoczyna bieg dopiero od dnia, w którym staje się ona trwale bezskuteczna, podczas gdy termin przedawnienia roszczeń tego konsumenta wynikających z nieważności tej umowy rozpoczyna bieg w chwili, w której dowiedział się on lub powinien dowiedzieć się o nieuczciwym charakterze warunku powodującego tę nieważność. Orzekł także, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą, w sytuacji gdy II CSKP 1020/23 22 umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie przez tego samego przedsiębiorcę tego prawa zatrzymania powoduje utratę przez rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania zobowiązania umownego po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych jemu w wykonaniu tej umowy. Pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w zreferowanej wyżej uchwale III CZP 6/21 wymaga zatem stosownego zrewidowania w wyniku uwzględnienia wykładni Dyrektywy 93/13 dokonanej przez TSUE w przytoczonych judykatach. Wyrok TSUE wydany na podstawie art. 267 TFUE ujednolica wykładnię norm prawa Unii i rzutuje na ich stosowanie nie tylko w sprawie, w której został wydany, lecz we wszystkich sprawach, w których te normy mogą znaleźć zastosowanie. Jednocześnie, zgodnie z zasadą skuteczności, na sądach krajowych spoczywa powinność wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z postanowieniami dyrektyw unijnych, tak dalece, jak to możliwe (zob. wyroki TSUE z 13 listopada 1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r., C-545/17. Powinność ta może implikować konieczność zmiany dotychczasowej wykładni prawa krajowego, jeżeli okazałaby się niezgodna z prawem Unii w interpretacji przyjętej przez Trybunał w wyroku wydanym na podstawie art. 267 TFUE (zob. wyroki TSUE z 8 maja 2019 r., C-566/17 i z 5 marca 2020 r., C- 679/18). Możliwość żądania przez powodów odsetek ustawowych za opóźnienie, nie może być zatem uzależniona, jak przyjął Sąd Apelacyjny, od złożenia pozwanemu przez konsumentów wskazanego wyżej odrębnego oświadczenia. Domaganie się przez konsumentów odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie należnych im kwot jest możliwe po otrzymaniu przez Bank ich żądania, aby Bank dokonał zwrotu spłaconych przez nich, w oparciu o nieważną umowę kredytu, należności i jest skuteczne z upływem wyznaczonego przez konsumentów terminu do spełnienia tego II CSKP 1020/23 23 świadczenia przez kredytodawcę (zob. także wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r. C- 28/22). Powodowie zakwestionowali także uwzględnienie przez Sąd odwoławczy podniesionego przez pozwany Bank zarzutu zatrzymania, co doprowadziło do wstrzymania biegu odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie zasądzonych ostatecznie kwot głównych od momentu podniesienia tego zarzutu. Powodowie zarzucili w tym zakresie naruszenie art. 496 w zw. z art. 497 k.c., podnosząc, że w ich ocenie umowa kredytu nie jest umową wzajemną, co czyni nieuzasadnionym stosowanie przepisów kodeksu cywilnego regulujących prawo zatrzymania. Zarzut ten nie jest trafny co do charakteru prawnego umowy kredytu. W uchwale składu siedmiu sędziów z 28 lutego 2025 r., III CZP 126/22, (OSNC 2025/11/97) Sąd Najwyższy orzekł bowiem, że umowa o kredyt bankowy, określona w art. 69 ust. 1 pr. bank., jest umową wzajemną. Stanowisko to, jak wynika z motywów uchwały, dotyczy również kredytów powiązanych z walutą obcą, bez względu na ich indeksowany lub denominowany charakter. Z poglądem tym należy się zgodzić, odsyłając w tym miejscu do uzasadnienia przywołanej uchwały bez potrzeby jego przytaczania i powielania w tym miejscu. O ile zatem umowa kredytu jest umową wzajemną, to jednak już kwestia dopuszczalności i skuteczności zarzutu zatrzymania podniesionego przez bank w tak zwanej sprawie frankowej, oraz jego wpływu na bieg odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu przez pozwany Bank zasądzonego na rzecz powodów świadczenia nienależnego, jest już dużo bardziej złożona zarówno w świetle orzecznictwa TSUE, jak i Sądu Najwyższego. Prawo zatrzymania w sytuacji określonej w art. 496 k.c. w związku z art. 497 k.c. ma służyć zabezpieczeniu przysługującego retencjoniście roszczenia o zwrot świadczenia wynikającego z nieważności lub rozwiązania umowy, a jego skuteczne wykonanie obezwładnia wymagalne roszczenie wzajemne dopóki, dopóty wierzyciel wzajemny nie zaoferuje zwrotu spełnionego na jego rzecz świadczenia lub go nie zabezpieczy. Wynika z tego, że roszczenie, którego zabezpieczeniu służyć ma zatrzymanie, musi nie tylko istnieć, lecz także być zdatne do przymusowego zaspokojenia, co zakłada jego zaskarżalność. W przeciwnym razie dłużnik mógłby skutecznie obezwładnić wymagalne i zaskarżalne roszczenie wierzyciela, powołując II CSKP 1020/23 24 się na przysługujące mu wobec niego roszczenie wzajemne, do którego spełnienia nie mógłby jednak wierzyciela przymusić (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 15 maja 2026 r., II CSKP 241/24). W wyroku Sądu Najwyższego z 24 lipca 2026 r. (II CSKP 1112/24) podniesiono, że art. 496 w związku z art. 497 k.c. – inaczej niż art. 498 § 1 k.c. w odniesieniu do potrącenia – nie statuuje wprost wymagania, aby roszczenie zabezpieczane prawem zatrzymania było wymagalne. Możliwość zaś uczynienia zadość interesom retencjonisty także przez zabezpieczenie jego roszczenia restytucyjnego sugeruje, że może tu chodzić także o zabezpieczenie roszczenia, które stanie się wymagalne dopiero w przyszłości (zob. też art. 490 § 1 k.c.). Sąd Najwyższy podniósł dalej w przytoczonym wyżej judykacie, że nie przesądzając tej kwestii w sposób ogólny, należy zauważyć, że w rozpatrywanym kontekście za dopuszczeniem możliwości skorzystania z zarzutu zatrzymania przez kredytodawcę, który nie wezwał wcześniej konsumenta do zwrotu świadczenia z tytułu zwrotu kapitału kredytu (por. art. 455 k.c.), przemawia okoliczność, że może to uczynić w każdej chwili, a kredytobiorca - żądając zwrotu spełnionych przez siebie świadczeń ze względu na nieważność umowy kredytu, a tym samym rezygnując z zaspokojenia w drodze potrącenia - musi się od razu liczyć z obowiązkiem zwrotu kapitału (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 2 marca 2026 r., II CSKP 1128/23). Zważywszy ponadto, że korzystając z zarzutu zatrzymania, kredytodawca wyraża wystarczająco wolę zaspokojenia jego roszczenia zwrotnego względem kredytobiorcy (brak woli rezygnacji z tego roszczenia) jednocześnie z zaspokojeniem roszczenia zwrotnego kredytobiorcy, trudno dostrzec jakikolwiek, godny ochrony interes kredytobiorcy, który miałby przemawiać za stawianiem dodatkowego wymagania w postaci wcześniejszego wezwania kredytobiorcy do zapłaty. W tym zakresie należy także odnotować, że w wyroku z 8 marca 2024 r.(II CSKP 183/23) Sąd Najwyższy wskazał z kolei, że jakkolwiek art. 497 w zw. z art. 496 k.c. explicite nie statuuje wymogu, aby związana z prawem zatrzymania wierzytelność zwrotna zgłaszającego ten zarzut była wymagalna, tak jak w przepadku zarzutu potrącenia (art. 498 § 1 k.c.), to jednakże taki wniosek nasuwa się implicite, gdyż zaoferowanie zwrotu świadczenia przez dłużnika może odnosić się do świadczenia, które jest już w jakiś sensie wymagalne. Oczywiście wymagalność świadczenia dla celów związanych z zarzutem zatrzymania ma inny skutek aniżeli w przypadku zarzutu potrącenia. II CSKP 1020/23 25 Wiąże się to bowiem z różnicami w zakresie skutków prawnych między zarzutem potrącenia i zarzutem zatrzymania, a także z faktem, że w przeciwieństwie do zarzutu potrącenia, zarzut zatrzymania działa ex nunc, a nie także ex tunc (art. 499 zd. 2 k.c.). W związku z tym, zdaniem Sądu Najwyższego, z chwilą zgłoszenia stronie przeciwnej zarzutu zatrzymania (z uwzględnieniem treści art. 61 k.c.) powstaje stan wymagalności roszczenia o zwrot wzajemnego świadczenia na użytek skuteczności tego zarzutu. Zgłoszenie zarzutu zatrzymania nie stanowi natomiast wezwania do zapłaty, implikującego możliwość żądania zapłaty odsetek za opóźnienie (art. 455 k.c. w zw. z art. 481 k.c.), ani też nie skutkuje powstaniem stanu, który w razie późniejszego podniesienia zarzutu potrącenia uzasadniałaby zastosowanie skutków z art. 499 zd. 2 k.c., chyba że wynika to z treści oświadczenia zawierającego zarzut zatrzymania. W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego można także zauważyć istotne zastrzeżenia dotyczące dopuszczalności skorzystania przez bank z prawa zatrzymania w sytuacji, w której w związku z nieważnością umowy wzajemnej, do których, należy umowa kredytu, obie strony mają i powinny dokonać zwrotu świadczeń pieniężnych. Wynikają one częściowo z ewolucji orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dotyczącej tej kwestii. W sprawach objętych zakresem zastosowania dyrektywy 93/13, przy ocenie zasadności zarzutu zatrzymania podniesionego przez kredytodawcę, należy zawsze brać pod uwagę konieczność dokonywania przez sąd krajowy, zgodnie z zasadą efektywności prawa Unii, wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z przepisami dyrektywy unijnej, tak dalece, jak to jest tylko możliwe (zob. wyroki TSUE z 13 listopada 1990 r., C-106/89 oraz z 27 marca 2019 r., C-545/17). W wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, TSUE orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą, w sytuacji gdy umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo II CSKP 1020/23 26 zatrzymania umożliwiające mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie przez tego samego przedsiębiorcę tego prawa zatrzymania powoduje utratę przez rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania zobowiązania umownego po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych jemu w wykonaniu tej umowy. W wyroku tym TSUE nie wypowiedział się o niemożności, co do zasady, skorzystania przez bank w sporze z konsumentem z instytucji zatrzymania, lecz ograniczył zakres tego uprawnienia. Stwierdził bowiem, że zgłoszenie przez bank zarzutu zatrzymania nie może pozbawić konsumenta uprawnienia do odsetek od kwoty głównej roszczenia o zwrot spełnionych przez niego świadczeń na rzecz banku w wykonaniu nieważnej umowy kredytowej. Inaczej rzecz ujmując, podniesienie przez bank zarzutu zatrzymania nie ma wpływu na bieg roszczenia odsetkowego konsumenta po zgłoszeniu tego zarzutu, tak jak to ma miejsce w przypadku zarzutu potrącenia (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 8 marca 2024 r., II CSKP 183/23). Natomiast w postanowieniu z 8 maja 2024 r., C-424/22, TSUE orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez instytucję bankową z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na nieuczciwy charakter niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji ze względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez rzeczonego konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego od tej samej instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy, niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej umowy. To orzeczenie jest interpretowane jako ewentualnie dopuszczające skorzystanie przez bank z zarzutu zatrzymania co najwyżej w celu zabezpieczenia tej części roszczenia restytucyjnego o zwrot II CSKP 1020/23 27 wypłaconego kapitału, która odpowiada różnicy między (wyższą) kwotą kredytu oddaną do dyspozycji kredytobiorcy oraz (niższą) łączną kwotą dokonanych przez niego spłat (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 15 maja 2026 r., II CSKP 241/24). W części orzeczeń Sądu Najwyższego podnosi się także, że w zasadzie potrzebie ochrony interesu restytucyjnego banku czyni zadość możliwość skorzystania przez bank z prawa potrącenia, która sprawia, że odwołanie do prawa zatrzymania jest zbędne albo – według bardziej rygorystycznego stanowiska – niedopuszczalne. Wprawdzie zasadniczo istnieje zgoda, że nie można wykluczyć sytuacji, w której bank ma uzasadniony interes w skorzystaniu z prawa zatrzymania, jednakże można zauważyć różnice akcentów co do konieczności każdorazowego wykazywania tej okoliczności, w pewnym stopniu wynikające z odmiennych zapatrywań co do potrzeby moderowania skutków ewolucji poglądów judykatury w tej kwestii od ujęcia bardziej liberalnego do bardziej restryktywnego (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2025 r., II CSKP 545/23; z 12 grudnia 2025 r., II CSKP 646/23 i z 10 października 2025 r., II CSKP 2209/22). W przytoczonych orzeczeniach wskazano, że uprawnienie do potrącenia (art. 498 i n. k.c.) należy postrzegać jako dalej idące w zestawieniu z prawem zatrzymania, którego istota polega na zabezpieczeniu wierzytelności przysługującej retencjoniście przed niekorzystnymi skutkami ewentualnej niewypłacalności dłużnika (wierzyciela wzajemnego) przez uzależnienie spełnienia własnego świadczenia od zaoferowania świadczenia przez wierzyciela wzajemnego. Potrącenie realizuje między innymi, funkcję egzekucyjną, prowadząc – w drodze jednostronnej decyzji potrącającego i bez konieczności zaangażowania organów państwa – do przymusowego zaspokojenia należności przysługującej potrącającemu. W takim przypadku odpada potrzeba oddziaływania na dłużnika (wierzyciela wzajemnego) w celu skłonienia go do zapłaty, a także ryzyko jego niewypłacalności. Przeciwnie, uwzględniając możliwość skorzystania z potrącenia, wierzytelność przysługująca potencjalnemu retencjoniście pozostaje, do wysokości wierzytelności pasywnej, w pełni zabezpieczona na wypadek niewypłacalności dłużnika, bez potrzeby sięgania do prawa zatrzymania. Co więcej – wierzyciel aktywny ma w istocie pewność, że przysługujące mu świadczenie pieniężne, w zakresie, w jakim nie przewyższa wierzytelności pasywnej, zostanie spełnione, przy czym decyzja o tym, czy z opcji tej skorzystać, leży w sferze jego II CSKP 1020/23 28 uznania, co czyni zbędnym korzystanie z dodatkowego zabezpieczenia wierzytelności. Trudno w tym przypadku twierdzić, aby mogła istnieć prawnie uzasadniona potrzeba dodatkowego „zabezpieczenia” lub „zaofiarowania” wierzytelności wzajemnej, o czym stanowi art. 496 k.c. Dostrzec trzeba przy tym, że czym innym jest ustanawianie zabezpieczeń wierzytelności, których podłożem jest autonomia woli (konsens) obu stron zobowiązania, czym innym zaś żądanie zabezpieczenia własnej wierzytelności, powiązane z odmową spełnienia świadczenia, którego podstawą miałoby stać się uprawnienie kształtujące przysługujące jednej ze stron stosunku prawnego. W braku zatem szczególnych okoliczności, których wykazanie obciąża stronę podnoszącą zarzut zatrzymania, podważa to legitymowany prawnie interes strony, która dysponując możnością wymuszenia spełnienia świadczenia wzajemnego, z możliwości tej nie korzysta, lecz – powołując się na potrzebę „zabezpieczenia” wierzytelności, którą może swobodnie wyegzekwować – odmawia spełnienia świadczenia należnego kontrahentowi ze skutkiem w postaci dalszego utrzymywania stanu niepewności między stronami. Kwestia ta rysuje się szczególnie wyraźnie w razie nierównowagi majątkowej stron stosunku prawnego, gdy dalsze pozostawanie w impasie mogłoby w istocie służyć szykanowaniu strony słabszej, z uwagi na trudność w zaoferowaniu przez nią świadczenia wzajemnego (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2025 r., II CSKP 545/23; z 12 grudnia 2025 r., II CSKP 646/23 i z 10 października 2025 r., II CSKP 2209/22). W wyroku z 2 marca 2026 r., II CSKP 1128/23, Sąd Najwyższy natomiast wskazał, że użyteczności skorzystania przez bank z zarzutu zatrzymania nie niweczy w pełni sama tylko potencjalna możliwość skorzystania przez bank z zarzutu potrącenia, nawet jeżeli rzeczywiście może być ona postrzegana jako funkcjonalny odpowiednik zaofiarowania przez kontrahenta zwrotu otrzymanego świadczenia albo zabezpieczenia roszczenia o zwrot (skoro bank może zaspokoić sam swoją wierzytelność przez potrącenie), przeważnie wyłączający potrzebę korzystania z zarzutu zatrzymania. W świetle przedstawionych wyżej wywodów, skarga kasacyjna powodów okazałą się uzasadniona w zakresie kwestionującym rozstrzygniecie oddalające roszczenie o odsetki ustawowe za opóźnienie w zapalcie dochodzonych kwot. II CSKP 1020/23 29 Podniesiony przez pozwanego zarzut zatrzymania wymaga natomiast ponownego rozważenia w świetle przytoczonych wyżej rozważań opartych na analizie aktualnego orzecznictwa Sądu Najwyższego i TSUE w powiazaniu z okolicznościami faktycznymi tej sprawy. W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c.) Władysław Pawlak Grzegorz Misiurek Agnieszka Piotrowska Na mocy art. 330 § 1 k.p.c. stwierdzam niemożność podpisania uzasadnienia wyroku przez sędziego SN Grzegorza Misiurka z powodu długotrwałej nieobecności Agnieszka Piotrowska. (A.D.) [SOP]