III CZ 114/26

III CZ 114/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Marcin Krajewski 10 sierpnia 2026 r. po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 10 sierpnia 2026 r. w Warszawie zażalenia A.M. na wyrok Sądu Okręgowego w Legnicy z 27 marca 2026 r., VI Ga 374/25, w sprawie z powództwa B.K. przeciwko A.M. o zapłatę, uchyla zaskarżony wyrok, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie UZASADNIENIE Wyrokiem z 27 marca 2026 r. Sąd Okręgowy w Legnicy, po rozpoznaniu apelacji powoda, uchylił wyrok Sądu Rejonowego w Legnicy z 2 września 2025 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy za zbyt pobieżną uznał dokonaną przez Sąd pierwszej instancji ocenę charakteru obowiązującego na terenie Niemiec podatku od usług budowlanych. Zdaniem Sądu drugiej instancji § 48 ust. 1 Einkommensteuergesetz (dalej: EStG) nakłada na usługobiorcę obowiązek potrącenia podatku z wynagrodzenia usługodawcy, istniejący obok obowiązku zapłaty wynagrodzenia III CZ 114/26 2 umownego na rzecz usługodawcy. Według Sądu Okręgowego Sąd a quo powinien był rozważyć, jakie skutki powstają na gruncie prawa cywilnego w przypadku, gdy odbiorca usługi zapłacił pełną cenę umowną bez zastosowania § 48 ust. 1 EStG, a następnie zapłacił ten podatek z własnych środków. Jak wskazał Sąd drugiej instancji, z opinii biegłego wynikało, że usługobiorcy przysługuje wówczas roszczenie względem usługodawcy o zwrot zapłaconej kwoty. Zdaniem Sądu ad quem Sąd Rejonowy powinien się zwrócić o wskazanie orzeczeń sądów niemieckich, które ukształtowały taki pogląd. Sąd Okręgowy uznał ponadto, że Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do opinii biegłego w tym zakresie i nie rozważył wpływu niemieckich regulacji podatkowych na stosunek umowny stron, co skutkowało zastosowaniem prawa polskiego zamiast prawa niemieckiego. Niedokonanie przez Sąd Rejonowy analizy regulacji EStG oraz opinii biegłego sądowego w zakresie charakteru podatku od usług budowlanych wynikającego z treści przepisów i praktyki sądowej skutkowało – zdaniem Sądu drugiej instancji – nierozpoznaniem istoty sprawy. Sąd zaniechał bowiem wyjaśnienia treści spornego stosunku prawnego. Pozwany wniósł zażalenie na wyrok Sądu Okręgowego, zarzucając mu naruszenie: 1. art. 386 § 4 k.p.c. przez błędne przyjęcie, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy; 2. § 48a-§ 48d EStG przez przyjęcie jako podstawy orzekania praktyki stosowania prawa zamiast obowiązków wynikających z literalnego brzmienia ustawy; 3. art. 378 § 1 k.p.c. przez wyjście poza zakres zarzutów apelacji przy równoczesnym wadliwym przyjęciu. W odpowiedzi na zażalenie powód wniósł o jego oddalenie oraz zasądzenie od pozwanego na jego rzecz kosztów postępowania zażaleniowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zażalenie zasługiwało na uwzględnienie. Na podstawie art. 386 § 2 i 4 k.p.c. sąd może uchylić wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji w razie stwierdzenia nieważności postępowania pierwszoinstancyjnego, nierozpoznania istoty sprawy III CZ 114/26 3 przez sąd pierwszej instancji oraz wtedy, gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Uregulowane w art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie do Sądu Najwyższego na orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji ma służyć skontrolowaniu, czy istniały formalne, procesowe podstawy do wydania przez sąd odwoławczy wyroku kasatoryjnego i zaniechania wydania wyroku reformatoryjnego lub oddalającego apelację. W sytuacji, o której mowa w art. 3941 § 11 k.p.c., Sąd Najwyższy dokonuje kontroli zaskarżonego wyroku w wąskich granicach, ograniczonych do badania ewentualnego błędu sądu odwoławczego przy kwalifikowaniu określonej sytuacji procesowej jako odpowiadającej powołanej podstawie orzeczenia kasatoryjnego. Sąd Najwyższy nie ocenia natomiast tego, czy stanowisko zajęte w zaskarżonym orzeczeniu było zasadne merytorycznie, w szczególności zaś nie dokonuje kontroli wyroku z punktu widzenia prawidłowości zastosowania prawa materialnego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wtedy, gdy wydane przez sąd pierwszej instancji orzeczenie nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź gdy sąd zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów stron z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (zob. wyroki SN z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22, i z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, oraz postanowienia SN: z 19 czerwca 2013 r., I CSK 156/13, OSNC-ZD 2014, nr C, poz. 57; z 25 czerwca 2015 r., V CZ 35/15; z 7 kwietnia 2016 r., II CZ 6/16, i z 28 lutego 2024 r., III CZ 7/24). Przykładem sytuacji tego rodzaju jest oddalenie powództwa z powodu błędnego uznania, że dochodzone roszczenie jest przedawnione, czy że zachodzi brak legitymacji procesowej którejś ze stron (postanowienie SN z 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12), jeżeli nie zostało to poprzedzone merytorycznym rozważeniem przesłanek dochodzonego roszczenia. Na tym tle należy wskazać, że nie stanowi podstawy do uchylenia orzeczenia Sądu pierwszej instancji z uwagi na nierozpoznanie istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. odmienna ocena materiału dowodowego, co w niniejszej sprawie odnosi się do opinii biegłego z zakresu prawa niemieckiego. Jeżeli Sąd drugiej instancji za istotne uznał twierdzenie biegłego o przysługującym usługobiorcy roszczeniu o zwrot uiszczonego podatku, Sąd ten powinien samodzielnie ocenić, jaki III CZ 114/26 4 wpływ ma to na stosunek prawny łączący strony, i – ewentualnie – na tej podstawie odpowiednio zmodyfikować wydane rozstrzygnięcie. Również, jeżeli Sąd drugiej instancji dostrzegał potrzebę zapoznania się z orzecznictwem sądów niemieckich, mógł samodzielnie zażądać uzupełnienia opinii biegłego albo pozyskać to orzecznictwo w inny sposób. Dodatkowo należy wskazać, że nie znajduje potwierdzenia formułowany przez Sąd Okręgowy zarzut niedokonania przez Sąd pierwszej instancji analizy regulacji EStG. Sąd Rejonowy uznał, że zgodnie z § 48 ust. 1 EStG zobowiązany do zapłaty podatku od usług budowlanych świadczonych na terenie Niemiec był usługobiorca, czyli powód. Wobec tego – jak stwierdził Sąd a quo – bezzasadne było oczekiwanie powoda, że to pozwany będzie regulował należności z tego tytułu. Sąd pierwszej instancji dokonał zatem analizy niemieckiej regulacji podatkowej. Nawet jeśli, zdaniem Sądu drugiej instancji, należało je wyłożyć inaczej, nie stanowiło to podstawy do wydania orzeczenia kasatoryjnego z uwagi na nierozpoznanie istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. Wydanie orzeczenia uchylającego wyrok i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania jest konieczne dopiero wtedy, gdy w danym postępowaniu w istocie to Sąd drugiej instancji pierwszy raz rozpoznawałby sprawę merytorycznie. W takiej sytuacji wydanie orzeczenia kasatoryjnego ma zapobiegać nierespektowaniu zasady dwuinstancyjności postępowania sądowego. Natomiast w przypadku, gdy Sąd pierwszej instancji dokonał merytorycznej analizy sprawy, a Sąd drugiej instancji inaczej ocenia materiał dowodowy oraz dokonuje odmiennej wykładni przepisów prawa stanowiących podstawę rozstrzygnięcia, nie ma podstaw do wydania orzeczenia kasatoryjnego. W systemie apelacji pełnej (cum beneficio novorum) postępowanie apelacyjne ma charakter rozpoznawczy (merytoryczny) i z samego założenia ma prowadzić do naprawienia błędów popełnionych przez sąd a quo (zob. postanowienie SN z 28 października 2024 r., III CZ 180/24). Mając to na względzie, za zasadny należało uznać pierwszy za zarzutów zażalenia. Drugi oraz trzeci z podniesionych przez żalącego zarzutów nie poddają się ocenie Sądu Najwyższego, gdyż nie dotyczą przesłanek uchylenia przez sąd odwoławczy orzeczenia sądu pierwszej instancji, a wymagałyby merytorycznej analizy sprawy (zarzut nr 2) albo oceny prawidłowości zastosowania przez Sąd drugiej instancji przepisów prawa procesowego niezwiązanych z podstawami III CZ 114/26 5 wydania orzeczenia kasatoryjnego (zarzut nr 3). Jak wyżej wskazano, dokonane takiej oceny nie jest możliwe w postępowaniu zażaleniowym przed Sądem Najwyższym. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815 § 1 zd. 1 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego, na podstawie art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c., pozostawiono sądowi, który wyda orzeczenie kończące postępowanie w sprawie. (E.M.) [r.g.]