II UZ 71/26

II UZ 71/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: SSN Dawid Miąsik (przewodniczący) SSN Bohdan Bieniek SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca) Dnia 1 lipca 2026 r. w sprawie z odwołania S.Z. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Częstochowie o wysokość emerytury, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 1 lipca 2026 r., zażalenia organu rentowego na wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 20 października 2025 r., sygn. akt III AUa 903/23, uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania zażaleniowego. Bohdan Bieniek Dawid Miąsik Jolanta Frańczak UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w Częstochowie wyrokiem z dnia 31 maja 2023 r. zmienił zaskarżoną przez ubezpieczonego S.Z. decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Częstochowie z dnia 10 sierpnia 2022 r., którą ustalono wysokość przysługującej ubezpieczonemu emerytury na kwotę 6.481,27 zł miesięcznie i podjęto jej wypłatę od dnia 1 lipca 2022 r. (tj. od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek) w ten sposób, że ustalił wysokość emerytury ubezpieczonego na kwotę 6.617,44 zł (pkt 1) i oddalił odwołanie w pozostałym zakresie (pkt 2). Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczonemu urodzonemu […] 1955 r., decyzją II UZ 71/26 2 z dnia 14 lipca 2021 r. przyznano prawo do emerytury od dnia 1 lipca 2021 r., której wysokość ustalono dzieląc sumę zwaloryzowanego kapitału początkowego (672.701,41 zł) i składki zewidencjonowanej na jego koncie z uwzględnieniem waloryzacji (365.638,93zł) przez średnie dalsze trwanie życia wynoszące 194,80 miesiąca, co dało emeryturę w kwocie 5.330,29 zł miesięcznie. Wypłata emerytury została zawieszona z uwagi na kontynuowanie zatrudnienia przez ubezpieczonego. Waloryzacja składek i kapitału uwzględniała oprócz waloryzacji rocznej także waloryzację kwartalną. Zaskarżoną decyzją z dnia 10 sierpnia 2022 r. organ rentowy ustalając wysokość świadczenia ubezpieczonego zsumował kwotę zwaloryzowanego kapitału początkowego (744.997,28 zł) i kwotę skorygowanej składki zewidencjonowanej na koncie z uwzględnieniem waloryzacji (415.798,37 zł,) a uzyskaną sumę podzielił przez średnie dalsze trwanie życia wynoszące 179,1 miesiąca, co dało emeryturę w kwocie 6.481,27 zł miesięcznie. Zdaniem Sądu Okręgowego z uwagi na nabycie przez ubezpieczonego prawa do emerytury od dnia 1 lipca 2022 r. całość składek zgromadzonych na jego koncie, według stanu na dzień 31 stycznia 2022 r. (po rocznej waloryzacji za 2021 r.) w kwocie 383.757,68 zł, winna zostać zwaloryzowana wskaźnikiem waloryzacji za I kwartał 2022 r. wynoszącym 114,10 %. Takim samym wskaźnikiem należało również zwaloryzować składki zgromadzone na koncie ubezpieczonego w I kwartale 2022 r. w kwocie 1.883,40 zł. Do sumy powyższych składek należało następnie doliczyć niewaloryzowane składki za II kwartał 2022 r. w kwocie 2.259,38 zł. Na dzień ustalania wysokości emerytury powszechnej przysługującej ubezpieczonemu (tj. 1 lipca 2022 r.) całość składek na ubezpieczenie emerytalne zewidencjonowanych na jego koncie wyniosła zatem kwotę 442.275,85 zł. To oznacza, że łączna suma zwaloryzowanych składek i kapitału początkowego na ten dzień wynosiła 1.167.273,11 zł, co po podzieleniu przez średnie dalsze trwanie życia wynoszące 179,1 miesiąca dało ubezpieczonemu emeryturę w kwocie 6.617,44 zł miesięcznie. Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy stwierdził, że odwołanie zasługuje na częściowe uwzględnienie, bowiem organ rentowy zastosował wadliwy sposób waloryzacji składek. Sąd Okręgowy przywołał treść art. 25 ust. 1, 3, 4, 5, art. 25a ust. 1 i 3 oraz art. 26 ust. 1 i 6 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2025 II UZ 71/26 3 r., poz. 1749 ze zm., dalej jako ustawa emerytalna) oraz przytoczył publikowane w kolejnych obwieszczeniach Ministra Pracy i Polityki Społecznej wskaźniki waloryzacji składek emerytalnych, podkreślając, że nigdy nie został opublikowany wskaźnik waloryzacji składek emerytalnych za 1999 r. Dodatkowy specjalny wskaźnik waloryzacji kapitału początkowego za ten rok (dokonywanej 1 czerwca 2000 r.), obliczony zgodnie z art. 173 ust. 4 ustawy emerytalnej wynosi 115,60%. Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na literalną treść kolejnych obwieszczeń Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie wskaźników waloryzacji składek emerytalnych, w których każdorazowo wskazywany jest wskaźnik waloryzacji składek za dany rok (lub kwartał), a nie wskaźnik waloryzacji tych składek w danym roku kalendarzowym lub kwartale. Stąd przykładowo składki emerytalne za 2000 r., których waloryzacja niespornie dokonywana jest w czerwcu 2001 r., według stanu na dzień 31 stycznia 2001 r., są waloryzowane wskaźnikiem waloryzacji składek za 2000 r., wynoszącym 112,72%. Jednocześnie z uwagi na brak wskaźnika waloryzacji składek za 1999 r., przy objęciu składek za ten rok reformą emerytalną, a tym samym koniecznością ich zwaloryzowania, Sąd Okręgowy uznał, że muszą być one waloryzowane po raz pierwszy w czerwcu 2001 r., wskaźnikiem waloryzacji składek za 2000 r., albowiem innego po prostu nie ma. Z tego względu uznał za błędną praktykę organu rentowego, który dokonuje przesunięcia wskaźników waloryzacji składek emerytalnych o jeden rok wstecz (tj. wskaźnik waloryzacji składek za 2000 r. stosuje do waloryzacji składek za 1999 r., wskaźnik waloryzacji składek za 2001 r. stosuje do waloryzacji składek za 2000 r. itd.) i w istocie na końcu waloryzacji każdorazowo „brakuje” mu jednego rocznego wskaźnika waloryzacji, przez co składki za ostatnie pełne lata waloryzuje przy użyciu wskaźników kwartalnych. Na poparcie swego stanowiska Sąd Okręgowy przywołał pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w postanowieniu z dnia 6 października 2015 r., III UZP 9/15 (LEX nr 1923849), a w zakresie matematycznego wyliczenia wartości składek zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego wyliczenia zawarte w opinii biegłej sądowej z zakresu rachunkowości. W konsekwencji zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił wysokość emerytury ubezpieczonego w odniesieniu do ustalonej wartości zwaloryzowanych składek, ustalając wysokość świadczenia na kwotę 6.617,44 zł. Natomiast odwołanie w części zarzucającej nieprawidłowe ustalenie II UZ 71/26 4 wartości kapitału początkowego zdaniem Sądu Okręgowego nie zasługiwało na uwzględnienie, ponieważ zarówno ustalenie kapitału początkowego, jak i jego waloryzacja dokonane w zaskarżonej decyzji są prawidłowe w świetle art. 173 ust. 1, 2, 3, 5a, 6 i 6a ustawy emerytalnej oraz wniosków opinii biegłej sądowej z zakresu rachunkowości. Organ rentowy w apelacji zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego w części, tj. co do pkt 1 w zakresie ustalenia wysokości emerytury odwołującego się w kwocie przewyższającej 6.481,27 zł, zarzucając wyrokowi naruszenie przepisów prawa materialnego, a to: 1) art. 25 ust. 3 i 4 ustawy emerytalnej, przez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że waloryzację składek za 1999 r. należy przeprowadzić łącznie z waloryzacją składek za 2000 r., podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów prowadzi do odmiennej oceny, 2) art. 25a ust. 1 i ust. 2 w związku z art. 25 ust. 4 ustawy emerytalnej i przyjęcie, że waloryzacja kwartalna dotyczy kwoty składek zewidencjonowanych po 31 stycznia roku, za który przeprowadzono ostatnią waloryzację roczną, którą Sąd pierwszej instancji błędnie ustalił przyjmując, że dotyczy ona składek zewidencjonowanych do 31 stycznia roku uzyskania prawa do emerytury, podczas gdy zastosowanie powinna znaleźć wyłącznie waloryzacja kwartalna. Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 20 października 2025 r. uchylił zaskarżony wyrok w punkcie 1 oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego z dnia 10 sierpnia 2022 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Częstochowie. Sąd Apelacyjny przypomniał, że wniosek ubezpieczonego z dnia 29 lipca 2022 r., w wyniku którego wydano zaskarżoną decyzję z dnia 10 sierpnia 2022 r., dotyczył podjęcia wypłaty zawieszonego świadczenia oraz ponownego obliczenia jego wysokości z uwzględnieniem składek zapisanych na koncie ubezpieczonego po przyznaniu mu świadczenia. Wcześniej, prawomocną decyzją z dnia 14 lipca 2021 r. przyznano ubezpieczonemu emeryturę od dnia 1 lipca 2021 r., obliczając jej wysokość zgodnie z art. 25 i art. 26 ustawy emerytalnej na kwotę 5.330,29 zł, przy uwzględnieniu kwoty składek zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłata emerytury z uwzględnieniem waloryzacji - 365.638,93 zł; kwoty zwaloryzowanego kapitału II UZ 71/26 5 początkowego – 672.701,41 zł oraz średniego dalszego trwanie życia - 194,80 miesięcy. Wypłata świadczenia została zawieszona z uwagi na kontynuowanie zatrudnienia przez ubezpieczonego. Wobec ustania zatrudnienia z dniem 28 lipca 2022 r. ubezpieczony złożył przedmiotowy wniosek o podjęcie wypłaty emerytury i ponowne obliczenie jej wysokości. Zatem rozpoznając ten wniosek i podejmując wypłatę emerytury organ rentowy winien był dokonać obliczenia wysokości świadczenia w trybie art. 108 ustawy emerytalnej. Kwotę emerytury w systemie zdefiniowanej składki ustala się tylko raz albo w dniu nabycia prawa, albo w dniu realizacji ryzyka. Tak ustalona emerytura może być już tylko powiększona w przypadku dalszego opłacania składek w sposób podany w art. 108 tej ustawy. W odniesieniu do emerytury nabytej na podstawie art. 24 ustawy emerytalnej nie ma bowiem odpowiednika art. 110 tej ustawy, pozwalającego na ponowne ustalenie świadczenia w sytuacji zawieszenia prawa ze względu na nierozwiązanie stosunku pracy. W swoim wniosku dnia 29 lipca 2022 r. ubezpieczony nie wnosił o ponowne ustalenie podstawy obliczenia świadczenia emerytalnego. Wobec tego organ rentowy błędnie rozpoznał ten wniosek, gdyż nie dokonał obliczenia wysokości świadczenia zgodnie z art. 108 ustawy emerytalnej, lecz ponownie obliczył podstawę wymiaru emerytury w oparciu o art. 25 i art. 26 tej ustawy, co było niedopuszczalne z uwagi na treść decyzji o przyznaniu emerytury z dnia 14 lipca 2021 r. Tym samym organ rentowy nie rozpoznał istoty wniosku ubezpieczonego z dnia 29 lipca 2022 r. Ma to istotne znaczenie, albowiem rozpoznanie przez sąd odwoławczy sprawy dopuszczalne jest tylko wówczas, gdy sąd pierwszej instancji, a wcześniej organ rentowy, odniosły się do istoty sprawy (art. 386 § 4 w związku z art. 47714a k.p.c.). Wniosek taki wynika z unormowania zawartego w art. 47714a k.p.c., który upoważnia sąd drugiej instancji także do uchylenia decyzji organu rentowego, co oznacza, że również na etapie postępowania administracyjnego może dojść do nierozpoznania istoty sprawy. Uwzględniając, że decyzja jest wydawana na skutek wniosku ubezpieczonego, można stwierdzić, że do nierozpoznania istoty sprawy przez organ rentowy dochodzi wówczas, gdy organ ten wydał decyzję mijającą się z roszczeniem ubezpieczonego. Wówczas sąd drugiej instancji ma prawo naprawić tę wadę i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu. W konsekwencji Sąd II UZ 71/26 6 Apelacyjny uznał, że organ rentowy nie rozpoznał istoty sprawy, ponieważ wydając zaskarżoną decyzję - formalnie w wyniku rozpoznania wniosku ubezpieczonego z dnia 29 lipca 2022 r. - nie zastosował podstawy przeliczenia świadczenia określonej art. 108 ustawy emerytalnej. Także na etapie postępowania przed Sądem pierwszej instancji, wobec powielenia przez ten Sąd przy ferowaniu wyroku algorytmu ustalenia podstawy obliczenia emerytury z art. 25 i art. 26 ustawy emerytalnej nie doszło do rozpoznania istoty sporu, wyznaczonej treścią tego wniosku. Możliwość przekazania sprawy organowi rentowemu w trybie art. 47714a k.p.c., adresowanego do sądu odwoławczego, powinna być ograniczona do sytuacji wyjątkowych, gdy oprócz przesłanek z art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. wystąpiły takie wady decyzji organu rentowego, że nie było możliwie ich naprawienie w postępowaniu sądowym. Zaskarżona decyzja jest dotknięta właśnie takimi wadami, gdyż nie odnosi się do żądania ubezpieczonego zawartego w złożonym przez niego wniosku. Zażalenie na wyrok Sądu Apelacyjnego wniósł organ rentowy, zaskarżając wyrok ten w całości i domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie zażaleniowe. Żalący się zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, a to: 1) art. 47714a k.p.c., przez niewłaściwe zastosowanie, polegające na nieuzasadnionym przyjęciu, że organ rentowy, rozpoznając wniosek ubezpieczonego o podjęcie wypłaty emerytury, nie rozpoznał istoty sporu, ponieważ nie zastosował art. 108 ustawy emerytalnej, podczas gdy organ rentowy dokonał ponownego ustalenia wysokości emerytury i podjęcia wypłaty świadczenia należnego ubezpieczonemu, rozpoznając jego wniosek z dnia 29 lipca 2022 r. zgodnie z intencją ubezpieczonego; 2) art. 384 k.p.c., przez jego niezastosowanie i bezzasadne podjęcie rozstrzygnięcia kasatoryjnego w postaci uchylenia zaskarżonej decyzji przez Sąd Apelacyjny i orzeczenie na niekorzyść wnoszącego apelację. Zdaniem wnoszącego zażalenie, nie można mówić o nierozpoznaniu istoty sprawy, skoro organ rentowy dokonał przeliczenia wysokości emerytury i podjął jej wypłatę, zgodnie z wnioskiem ubezpieczonego. Tym samym rozstrzygnął o wypłacie II UZ 71/26 7 emerytury, a więc o tym, co stanowiło zasadniczy przedmiot żądania ubezpieczonego. Sąd Apelacyjny uznał, że zachodzi podstawa do zastosowania art. 47714a k.p.c. i konieczność przekazania sprawy organowi rentowemu do ponownego rozpoznania w celu rozpoznania i rozstrzygnięcia jej istoty w relacji do rzeczywistej i pełnej podstawy faktycznej wniosku ubezpieczonego z dnia 29 lipca 2022 r. Jednak pod pozorem „nierozpoznania istoty sprawy” Sąd Apelacyjny próbuje w istocie skłonić organ rentowy do wydania decyzji odpowiadającej treści zaskarżonej decyzji z dnia 10 sierpnia 2022 r. Ponadto, rozpoznając apelację organu rentowego, Sąd Apelacyjny naruszył normę procesową zabezpieczającą interesy podmiotu skarżącego, tj. wynikający z art. 384 k.p.c. zakaz reformationis in peius. Do naruszenia tego zakazu może dojść nie tylko przez orzekanie co do istoty sprawy, ale również przez uchylenie wyroku na niekorzyść wnoszącego apelację, jeżeli strona przeciwna nie wniosła apelacji. Oznacza to, że jeśli apelację wniósł pozwany od wyroku uwzględniającego powództwo w części, to sąd apelacyjny nie może - poza zakresem zaskarżenia - ani uchylić, ani zmienić wyroku w części oddalającej w pewnym zakresie powództwo. Rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego uchylające wyrok Sądu pierwszej instancji w punkcie I dotyczącym „ustalenia wysokości emerytury odwołującego na kwotę 6.617,44 zł” narusza więc nie tylko art. 47714a k.p.c., ale także art. 384 k.p.c., gdyż działa na niekorzyść strony wnoszącej apelację co do tej części rozstrzygnięcia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zażalenie organu rentowego ostatecznie przemawia za uchyleniem wyroku Sądu drugiej instancji. W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że wyrok sądu odwoławczego, uchylający wyrok sądu pierwszej instancji i poprzedzającą go decyzję organu rentowego, z przekazaniem sprawy do rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu, jest również zaskarżalny zażaleniem przewidzianym w art. 3941 § 11 k.p.c. Przepis art. 47714a k.p.c. nie ma bowiem bytu samodzielnego i jego zastosowanie wymaga w pierwszej kolejności spełnienia warunków z art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c., czyli zaistnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie apelacji przez uchylenie wyroku sądu pierwszej II UZ 71/26 8 instancji (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 17 października 2011 r., I UZ 33/11, OSNP 2012 nr 21-22, poz. 274; z dnia 30 października 2012 r., II UZ 50/12, OSNP 2013 nr 23-24, poz. 289; z dnia 19 listopada 2013 r., I UZ 40/13, LEX nr 1555391). Wyrok wydany na podstawie art. 47714a k.p.c. jest przy tym rozstrzygnięciem dalej idącym, jednakże bez wątpienia obejmuje również (niejako w pierwszej kolejności) orzeczenie o uchyleniu wyroku sądu pierwszej instancji. Przewidziana w art. 47714a k.p.c. możliwość przekazania sprawy bezpośrednio organowi rentowemu powinna być jednak ograniczona do sytuacji wyjątkowych, gdy oprócz przesłanek z art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. wystąpiły takie wady decyzji organu rentowego, których naprawienie w postępowaniu sądowym nie jest możliwie. W uzasadnieniu postanowienia z dnia 20 października 2016 r., I UZ 22/16 (LEX nr 2159129) Sąd Najwyższy stwierdził, że art. 47714a k.p.c. służy rozwiązywaniu sytuacji, w których - ze względu na zakres kompetencji sądu ubezpieczeń społecznych - przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji nie może doprowadzić do usunięcia uchybień popełnionych przez organ rentowy. Stosowany jest wówczas, gdy konieczne jest skasowanie decyzji organu rentowego i wydanie nowej, po przekazaniu sprawy organowi rentowemu do ponownego rozpoznania, w tym przeprowadzenia prawidłowego postępowania przed tym organem - uwzględniającego wszelkie wymagania wynikające z prawa materialnego. Nie chodzi przy tym o braki decyzji usuwalne przy wstępnym rozpoznaniu odwołania od niej (por. art. 476 § 4 in fine k.p.c.) ani wady wynikające z naruszenia przepisów postępowania regulujących postępowanie przed organem rentowym (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2011 r., OSNP 2012 nr 19-20, poz. 252). Warto przy tym zauważyć, że przy rozpoznaniu zażalenia, o którym mowa w art. 3941 § 11 k.p.c., Sąd Najwyższy bada wyłącznie prawidłowość zastosowania art. 386 § 2 lub 4 k.p.c. i nie rozpoznaje żadnych innych zarzutów (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 25 października 2012 r., I CZ 143/12, LEX nr 1265545; z dnia 25 października 2012 r., I CZ 144/12, LEX nr 1265546; z dnia 21 maja 2015 r., IV CZ 10/15, LEX nr 1730602; z dnia 20 maja 2015 r., I CZ 44/15, LEX nr 1747843; z dnia 29 kwietnia 2015 r., IV CZ 3/15, LEX nr 1678970). W szczególności ocena Sądu Najwyższego nie dotyczy prawidłowości zastosowania w sprawie przepisów II UZ 71/26 9 prawa materialnego. Dlatego też kontroli wynikającej z art. 3941 § 11 k.p.c. podlega wyłącznie to, czy w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie rozpoznano istoty sprawy albo czy wydanie wyroku kończącego spór wymagałoby przeprowadzenia przez sąd odwoławczy postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.), względnie czy nie doszło w tym postępowaniu do nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.). W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny jako podstawę wyroku kasatoryjnego wskazał nierozpoznanie istoty sprawy już na etapie postępowania przed organem rentowym (art. 47714a w związku z art. 386 § 4 k.p.c.). Przyczyną uchylenia wyroku Sądu Okręgowego oraz poprzedzającej go decyzji organu rentowego i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu było bowiem - według Sądu Apelacyjnego – niezastosowanie do rozpoznania wniosku ubezpieczonego normy z art. 108 ustawy emerytalnej. W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że „nierozpoznanie istoty sprawy" w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. polega na poprzestaniu na błędnym przyjęciu przez sąd pierwszej instancji przesłanki niweczącej lub hamującej roszczenie (prekluzja, przedawnienie, potrącenie, brak legitymacji, prawo zatrzymania itp.) albo na zaniechaniu zbadania (w ogóle) materialnej podstawy żądania, niezbadaniu podstawy merytorycznej dochodzonego roszczenia albo całkowitym pominięciu merytorycznych zarzutów pozwanego (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 6 grudnia 2001 r., I PKN 714/00, OSNP 2003 nr 22, poz. 544; z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36, z glosą E. Rott-Pietrzyk; z dnia 12 września 2002 r., IV CKN 1298/00, LEX nr 80271; z dnia 2 października 2002 r., I PKN 482/01, LEX nr 577445; z dnia 25 listopada 2003 r., II CK 293/02, LEX nr 151622; z dnia 21 października 2005 r., III CK 161/05, LEX nr 178635; z dnia 17 kwietnia 2008 r., II PK 291/07, LEX nr 837059; z dnia 11 sierpnia 2010 r., I CSK 661/09, LEX nr 737251). Oznacza to, że „rozpoznanie istoty sprawy" jest pojęciem węższym niż rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy w ogóle. Ponadto w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych nierozpoznanie istoty sprawy (art. 386 § 4 k.p.c.) polega na nierozpoznaniu przez sąd pierwszej instancji sprawy w zakresie objętym decyzją organu rentowego oraz wniesionym odwołaniem (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2007 r., III UK 20/07, OSNP 2008 nr 17-18, poz. 264). Nie stanowi natomiast nierozpoznania istoty sprawy II UZ 71/26 10 krytyka materialnoprawnej warstwy zaskarżonego wyroku. Błędna wykładnia prawa materialnego, choćby miała charakter rażący, nie stanowi nierozpoznania istoty sprawy i nie uprawnia do wydania wyroku kasatoryjnego, a jej korekta - bez względu na zakres zarzutów naruszenia prawa materialnego podniesionych w apelacji - stanowi esencję funkcji sądu drugiej instancji w ustawowym modelu apelacji pełnej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2026 r., III CZ 237/25, LEX nr 4006827). Zasadne wniesienie apelacji powinno zatem prowadzić przede wszystkim do wydania orzeczenia reformatoryjnego, a wyjątkowo tylko orzeczenia kasatoryjnego. Ponadto, skoro decyzja jest wydawana przez organ rentowy na skutek wniosku ubezpieczonego, to do nierozpoznania istoty sprawy przez ten organ rentowy dochodzi wówczas, gdy organ rentowy wydał decyzję mijającą się z roszczeniem ubezpieczonego. Wówczas sąd drugiej instancji ma prawo naprawić tę wadę i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu (por. w postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 marca 2018 r., I UZ 70/17 (LEX nr 2508659). Nie budzi też uwag w orzecznictwie, iż prawidłowość merytorycznego poglądu prawnego sądu drugiej instancji, odnoszącego się do materii będącej przedmiotem sporu w sprawie pozostaje zasadniczo poza zakresem kontroli zażaleniowej (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2024 r., II UZ 12/24 (LEX nr 3790579). Istotne w ocenie zasadności zażalenia organu rentowego jest jednak zarzucane Sądowi Apelacyjnemu naruszenie art. 384 k.p.c. zgodnie z którym sąd nie może uchylić lub zmienić wyroku na niekorzyść strony wnoszącej apelację, chyba że strona przeciwna również wniosła apelację. Unormowanie to stanowi - obok zasady orzekania w granicach zaskarżenia - ograniczenie kontroli sądu apelacyjnego. Zakaz reformationis in peius ma doniosłe znaczenie dla skarżącego, gdyż stwarza mu gwarancję procesową, iż wywiedziona przez niego apelacja od błędnego wyroku nie pociągnie za sobą niekorzystnego, z jego punktu widzenia, rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji. Gwarancja ta jest istotą instytucji zakazu reformationis in peius, umożliwiającą mu w sposób swobodny na korzystanie ze środków odwoławczych. Do naruszenia zakazu reformationis in peius może dojść nie tylko przez orzekanie co do istoty sprawy, ale również przez uchylenie wyroku na niekorzyść strony II UZ 71/26 11 wnoszącej apelację, jeżeli strona przeciwna nie wniosła apelacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2017 r., I UZ 66/ 16, LEX nr 2284205 czy z dnia 9 czerwca 2016 r., I PZ 2/16, LEX nr 2087817). W postanowieniu z dnia 2 kwietnia 2026 r., II UZ 52/26 (niepubl.) Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że „niedopuszczalne jest uchylanie zaskarżonego wyroku w celu badania „istoty sprawy”, która wychodzi poza „zawężenie” zawarte w zaskarżonym wyroku. Staje się to zrozumiałe, jeśli uwzględni się art. 384 k.p.c., który nakłada na sąd zakaz uchylania wyroku na niekorzyść strony wnoszącej apelację. Tymczasem, mimo iż organ rentowy zaskarżył wyrok Sądu pierwszej instancji apelacją tylko co do ustalenia wysokości emerytury ubezpieczonego w kwocie przewyższającej 6.481,27 zł, a ubezpieczony nie wnosił apelacji, zaskarżony wyrok został uchylony w całości w punkcie 1 wraz z poprzedzającą go decyzją organu rentowego. Z tych przyczyn, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c., orzeczono jak w sentencji. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego wydano na podstawie art. 108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c. (J.C.) [a.ł] Bohdan Bieniek Dawid Miąsik Jolanta Frańczak