II UZ 68/26

II UZ 68/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 17 czerwca 2026 r. SSN Renata Żywicka w sprawie z odwołania T.P. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Krakowie o podleganie ubezpieczeniom społecznym przez W.D., po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 17 czerwca 2026 r., zażalenia organu rentowego na wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 3 grudnia 2025 r., sygn. akt III AUa 909/23, 1. oddala zażalenie; 2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Krakowie na rzecz T.P. kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) wraz z odsetkami wynikającymi z art. 98 § 11 kpc tytułem zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego. [it] UZASADNIENIE Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z 3 grudnia 2025 r., w sprawie o sygn. III AUa 909/23, uchylił wyrok Sądu Okręgowego w Krakowie z 30 maja 2023 r., sygn. VII U 3888/19 oraz poprzedzającą go decyzję, przekazując sprawę do ponownego rozpoznania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Oddziałowi w Krakowie (pkt I), rozstrzygając o kosztach postępowania (pkt. II i III). II UZ 68/26 2 Decyzją z 29 marca 2019 r., skierowaną do T.P. (dalej odwołujący się), Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Krakowie stwierdził, iż W.D. (żona odwołującego się) jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlega od 1 października 2018 r. obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu oraz dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu od 1 października 2018 r. Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z 30 maja 2023 r. oddalił odwołanie odwołującego się od tej decyzji. Sąd ustalił, że W.D. z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej zgłosiła się do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego, rentowego, wypadkowego i zdrowotnego oraz dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego do 1 października 2018 r. W.D. zmarła 5 lutego 2019 r., o czym odwołujący się poinformował ZUS w dniu 7 lutego 2019 r. W sprawie ustalono, że decyzją z dnia 11 marca 2019 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, w związku z wnioskiem z 7 lutego 2019 r. w sprawie o zasiłek chorobowy za okres od 2 stycznia 2019 r. do 31 stycznia 2019 r. jako niezrealizowanego świadczenia po zmarłej żonie, odmówił T.P. prawa do zasiłku chorobowego jako świadczenia niezrealizowanego za wskazany wyżej okres. W ocenie Sądu Okręgowego odwołujący się nie wykazał, że W.D. faktycznie wykonywała działalność gospodarczą w sposób zorganizowany i ciągły, a także w celu zarobkowym. W konsekwencji oddalił odwołanie. Sąd Apelacyjny, na skutek rozpoznania apelacji odwołującego się, stwierdził, że kontrolowana w niniejszej sprawie decyzja została wydana przez organ rentowy z urzędu i odnosi się do kwestii podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej przez W.D., zmarłą w toku postępowania administracyjnego przed wydaniem decyzji kończącej to postępowanie. W przedmiotowym postępowaniu W.D. nie posiadała statusu przynależnego ubezpieczonemu w rozumieniu art. 476 § 5 k.p.c.; posiadała przymiot osoby, której praw i obowiązków dotyczyło postępowanie wyjaśniające wszczęte przez organ rentowy z urzędu celem weryfikacji tytułu podlegania przez nią ubezpieczeniu społecznemu, co stanowiło przejaw uprawnień kontrolnych organu rentowego w sprawach o ustalenie ubezpieczenia i jego zakresu. II UZ 68/26 3 Zaskarżona decyzja zapadła po śmierci osoby, której uprawnień (prawa do podlegania ubezpieczeniu społecznemu) dotyczy. Uprawnienia te są o charakterze ściśle osobistym, które nie wchodzą w skład spadku. W ocenie Sądu Apelacyjnego w rozpatrywanej sprawie doszło do śmierci osoby ubezpieczonej i równocześnie płatnika składek, co czyniło bezprzedmiotowym prowadzone przez organ rentowy „z urzędu” postępowanie administracyjne. Stanowisko to Sąd Apelacyjny uargumentował odwołaniem do poglądu Sądu Najwyższego wyrażonym w postanowieniu z 28 czerwca 2016 r. (II UZ 18/16, LEX nr 2111410), zgodnie z którym w razie zajścia konieczności umorzenia postępowania (zwłaszcza, gdy przedmiotem sporu są prawa i obowiązki niedziedziczne) umorzeniu podlega całe postępowanie, co w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych w sytuacji śmierci osoby, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja, odnosi się także do postępowania przed organem rentowym, odwołanie, od decyzji którego inicjuje spór sądowy. Sąd Apelacyjny ustosunkował się jednocześnie do stanowiska Sądu Najwyższego, że w przypadku śmierci ubezpieczonego w postępowaniu sądowym nie stosuje się art.47714a k.p.c. (postanowienie Sądu Najwyższego z 19 kwietnia 2018 r., II UZ 8/18, LEK nr 2541873), zaś małżonek zmarłego ubezpieczonego lub innej osoby, której praw i obowiązków dotyczy decyzja organu rentowego, ma status zainteresowanego w postępowaniu o podlegania ubezpieczeniom społecznym i podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, które może być kontynuowane z jego udziałem oraz z udziałem płatnika składek (postanowienie Sądu Najwyższego z 8 czerwca 2017 r., II UZ 22/17, LEK nr 2336011). Sąd podkreślił, że judykaty te odnoszą się do innej sytuacji procesowej niż występująca w niniejszym postępowaniu. W tej sprawie brak jest podmiotu, na który w sposób bezpośredni oddziałuje kontrolowana decyzja. Osoba zgłoszona do ubezpieczenia społecznego, będąca jednocześnie płatnikiem składek na własne ubezpieczenie społeczne, zmarła na etapie postępowania administracyjnego, natomiast odwołujący się (małżonek zmarłej) nie wnosił o wydanie względem niego decyzji w przedmiocie ubezpieczenia społecznego zmarłej żony. Wyrok Sądu Apelacyjnego, na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., organ rentowy zaskarżył w całości. II UZ 68/26 4 Zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na rozpoznanie sprawy: 1) art. 47714a k.p.c. przez uznanie, że postępowanie stało się bezprzedmiotowe wskutek śmierci ubezpieczonej, podczas gdy istniał podmiot uprawniony do niezrealizowanych świadczeń, a rozstrzygnięcie sprawy było konieczne dla ochrony praw majątkowych odwołującego się; 2) art. 47711 § 1 k.p.c., przez jego błędną wykładnię polegającą na odmowie uznania odwołującego się za stronę postępowania w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych, pomimo że dochodził on praw wynikających z ubezpieczenia zmarłej, przedmiot sporu nie miał charakteru wyłącznie osobistego i dotyczył praw majątkowych możliwych do realizacji przez następcę prawnego w tym prawa do niezrealizowanych świadczeń; 3) art. 233 § 1 k.p.c. przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału procesowego, prowadzącej do błędnego wniosku, że odwołujący się nie zgłosił wniosku o wydanie rozstrzygnięcia w przedmiocie ubezpieczenia społecznego zmarłej żony, podczas gdy w aktach sprawy znajduje się wniosek o wypłatę niezrealizowanych świadczeń, który w sposób dorozumiany i konieczny zawiera w sobie żądanie ustalenia istnienia tytułu ubezpieczenia zmarłej, jako przesłanki niezbędnej do wypłaty tych środków. Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi, który wydał orzeczenie, oraz zasądzenie na rzecz organu rentowego kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Odwołujący się, reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, w odpowiedzi na zażalenie, wniósł o jego oddalenie w całości jako oczywiście bezzasadnego, oraz zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego od organu rentowego według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty, ewentualnie pełnomocnik odwołującego się wniósł o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej odwołującemu się z urzędu, według norm przepisanych, oświadczając, że koszty te nie zostały uiszczone w całości ani w części. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: II UZ 68/26 5 Na wstępie należy przypomnieć, że w judykaturze Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że zaskarżalny zażaleniem przewidzianym w art. 3941 § 11 k.p.c. jest też wyrok sądu odwoławczego uchylający, na podstawie art. 47714a k.p.c., wyrok sądu pierwszej instancji i poprzedzającą go decyzję organu rentowego, z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2016 r., I UZ 42/15, OSNP 2017 Nr 10 poz. 139 i powołane tam orzecznictwo). W judykaturze podkreśla się, że zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. nie jest środkiem prawnym służącym kontroli materialnoprawnej podstawy orzeczenia, zarezerwowanej wyłącznie do przeprowadzenia w postępowaniu kasacyjnym. W postępowaniu zażaleniowym, o którym mowa w 3941 § 11 k.p.c. znaczenie ma zatem tylko to, czy orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji mieściło się z granicach wyznaczonych w art. 47714a k.p.c., a w rezultacie, czy wystąpiły okoliczności wymienione w art. 386 § 2 lub 4 k.p.c. (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 2005 r., II PZP 4/05, OSNP 2005 Nr 23, poz. 367 oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 5 grudnia 1996 r., I PKN 34/96, OSNAPiUS 1997 Nr 13, poz. 237; z dnia 28 września 2001 r., I PZ 58/01, OSNP 2003 Nr 19, poz. 466; z dnia 30 października 2012 r., II UZ 49/12, LEX nr 1619787). W orzecznictwie wskazuje się ponadto, że ze względu na szczególny, kasatoryjny charakter orzeczenia, należy uznać, że możliwość przekazania sprawy organowi rentowemu w trybie art. 47714a k.p.c. powinna być ograniczona do sytuacji wyjątkowych, gdy oprócz przesłanek z art. 386 § 2 lub 4 k.p.c., wystąpiły takie wady decyzji organu rentowego, których naprawienie nie było możliwie w postępowaniu sądowym. Generalnie chodzi o "przypadki skrajne" i "sytuacje wyjątkowe", ale zarazem oczywiste, gdy organ rentowy minął się z sednem sporu, istnieją istotne i obszerne braki w materiale dowodowym itp. Możliwość zastosowania 47714a k.p.c. powinna być ograniczona do sytuacji wyjątkowych, gdy oprócz przesłanek z art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. wystąpiły takie wady decyzji organu rentowego, że nie było możliwe ich naprawienie w postępowaniu sądowym (por. postanowienie Sądu II UZ 68/26 6 Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2025 r., II UZ 45/24, LEX nr 3851583 i powołane tam orzecznictwo). Z powyższego wynika, że przy rozpoznaniu zażalenia, o którym mowa w art. 3941 § 11 k.p.c., które dotyczy rozstrzygnięcia opartego na art. 47714a k.p.c., Sąd Najwyższy bada wyłącznie prawidłowość zastosowania art. 386 § 2 i 4 k.p.c. i nie rozpoznaje żadnych innych zarzutów (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2016 r., I UZ 55/15, LEX nr 2061184 i powołane tam orzecznictwo). Dlatego też kontroli wynikającej z art. 3941 § 11 k.p.c., podlega wyłącznie to, czy w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie rozpoznano istoty sprawy albo czy wydanie wyroku kończącego spór wymagałoby przeprowadzenia przez sąd odwoławczy postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.), względnie czy nie doszło w tym postępowaniu do nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.). Skarżący, kierując zażalenie na podstawie w art. 3941 § 11 k.p.c., zarzucił naruszenie następujących przepisów postępowania: art. 47714a k.p.c., art. 47711 § 1 k.p.c. oraz art. 233 § 1 k.p.c. W świetle przedstawionego wyżej stanowiska judykatury, kontrola Sądu Najwyższego zaskarżonego wyroku ogranicza się wyłącznie do oceny prawidłowości zastosowania art. 47714a k.p.c. Zdaniem skarżącego art. 47714a k.p.c. został naruszony przez uznanie, że postępowanie stało się bezprzedmiotowe wskutek śmierci ubezpieczonej, podczas gdy istniał podmiot uprawniony do niezrealizowanych świadczeń, a rozstrzygnięcie sprawy było konieczne dla ochrony praw majątkowych odwołującego się. Argumentacja skarżącego nie jest uzasadniona. Opiera się na błędnym założeniu, że przedmiotem postępowania w tej sprawie jest rozpoznanie wniosku o wypłatę niezrealizowanych przez zmarłą świadczeń. Tymczasem, postępowanie sądowe w tej sprawie zostało zainicjonowane odwołaniem od decyzji z 29 marca 2019 r. stwierdzającej, że W.D. jako osoba prowadząca pozarolnicza działalność gospodarczą nie podlega od 1 października 2018 r. obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu oraz dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu. Z przeglądu akt rentowych wynika, że przed II UZ 68/26 7 wydaniem powyższej decyzji z 29 marca 2019 r., organ rentowy, w dniu 11 marca 2019 r., wydał decyzję na skutek rozpoznania wniosku T.P. o wypłatę zasiłku chorobowego jako świadczenia niezrealizowanego przez zmarłą żonę. Decyzja ta nie była przedmiotem zaskarżenia w tej sprawie, co wynika z treści odwołania. Odwołujący się wyraźnie wskazał, że wnosi odwołanie od decyzji z 29 marca 2019 r. Tym samym organ rentowy nie uzasadnił zarzutu naruszenia art. 47714a k.p.c. Nie uzasadnia go okoliczność wskazana w zażaleniu. Uwzględniając przedmiot postępowania wyznaczony decyzją z 29 marca 2019 r. oraz złożonym od niej odwołaniem, rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego o uchyleniu zaskarżonego wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu odpowiada prawu. Zaskarżona decyzja stwierdza, że W.D. jako osoba prowadząca pozarolnicza działalność gospodarczą nie podlega od 1 października 2018 r. obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu oraz dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu. Decyzja została wydana po jej śmierci. Tymczasem uprawnienia, które są przedmiotem toczącego się z urzędu postępowania (uprawnienia do podleganie ubezpieczeniom jako osoba prowadząca działalność gospodarczą), są uprawnieniami o charakterze ściśle osobistym i nie wchodzą w skład spadku. Z uwagi na przedmiot postępowania dotyczący uprawnień o charakterze ściśle osobistym oraz na śmierć uprawnionej w trakcie postępowania administracyjnego, postępowania to nie mogło być kontynuowane z udziałem męża zmarłej działającego w roli jej następcy prawnego ani też działającego na podstawie udzielonego mu pełnomocnictwa do działania w jej imieniu. W tych okolicznościach wydanie decyzji po śmierci strony postępowania i skierowanie jej do pomiotu niebędącego stroną postępowania administracyjnego (męża ubezpieczonej), nie było zgodne z prawem. W efekcie zainicjowanie przez adresata decyzji postępowania sądowego było dotknięte od początku wadą skutkującą jego nieważnością (art. 379 pkt 2 k.p.c.). Usunięcie wskazanej wady nie było możliwe w postępowaniu sądowym. Tym samym istniała podstawa do wydania rozstrzygnięcia kasatoryjnego na podstawie art. 47714a k.p.c. II UZ 68/26 8 W związku z powyższym, na podstawie art. 39814 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji swojego postanowienia. O kosztach postępowania zażaleniowego, orzeczono na podstawie art. 39821 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c. oraz art. 98 § 1, 11 k.p.c. oraz § 9 ust. 2, §10 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz. U. z 2026 r., poz. 215). Renata Żywicka [it] [a.ł]