I USK 773/26

I USK 773/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: SSN Agnieszka Żywicka Dnia 30 września 2026 r. w sprawie z odwołania J.C. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Tarnowie o zasiłek opiekuńczy, zasiłek chorobowy, zasiłek macierzyński, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 30 września 2026 r., na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w Tarnowie z dnia 2 lipca 2025 r., sygn. akt IV Ua 17/25, 1) odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; 2) zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Tarnowie na rzecz J.C. kwotę 270 zł (dwieście siedemdziesiąt złotych) wraz z odsetkami z art. 98 § 11 k.p.c. tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w Tarnowie, wyrokiem z 2 lipca 2025 r., oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Tarnowie od wyroku Sądu Rejonowego w Tarnowie z 18 marca 2025 r., którym to zmieniono zaskarżoną decyzję organu rentowego z 4 października 2019 r. w ten sposób, że uchylono nałożony na odwołującą się J.C. obowiązek zwrotu nienależnie pobranego zasiłku opiekuńczego za okres od 29 marca 2017 r. do 12 maja 2017 r., zasiłku chorobowego za okres od 15 maja 2017 r. do 8 lutego 2018 r. oraz zasiłku macierzyńskiego za I USK 773/26 2 okres od 9 lutego 2018 r. do 7 lutego 2019 r. w łącznej kwocie 151 337,29 zł wraz z odsetkami. Organ rentowy wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji, zaskarżając wyrok w całości i opierając skargę na podstawach naruszenia prawa materialnego tj. art. 84 ust. 1 i 2 pkt 2 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 oraz art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2026 r., poz. 199 ze zm.) w związku z art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (jednolity tekst: Dz. U. z 2017 r., poz. 2168) i art. 3 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców (jednolity tekst: Dz. U. z 2025 r., poz. 1480 ze zm.) przez ich niezastosowanie i uznanie, że nie zachodzą okoliczności uzasadniające żądanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, mimo że w spornym okresie J.C. nie miała tytułu do podlegania ubezpieczeniom społecznym ponieważ nie prowadziła działalności gospodarczej, co potwierdza wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 2 października 2024 r.; składała kolejne dokumenty uprawniające do wypłaty świadczeń, czym wprowadziła w błąd Zakład Ubezpieczeń Społecznych mając pełną świadomość, że nie prowadzi działalności gospodarczej. Mając na uwadze powyższe zarzuty organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania, ewentualnie – uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi drugiej instancji. Ponadto strona skarżąca wniosła o zasądzenie od odwołującej na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie przed sądami obu instancji oraz kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. Wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, organ rentowy powołał się na oczywistą zasadność skargi. W odpowiedzi na skargę kasacyjną, odwołująca się wniosła o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz zasądzenie od organu rentowego na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: I USK 773/26 3 Skarga kasacyjna nie kwalifikuje się do przyjęcia jej do merytorycznego rozpoznania. Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Przypomnieć należy, że Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, nie jest sądem powszechnym zwykłej, trzeciej instancji, zaś skarga kasacyjna (podobnie jak uprzednio kasacja) nie jest środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie, a to z uwagi na przeważający w charakterze skargi kasacyjnej element interesu publicznego. Zgodnie z takim modelem skargi kasacyjnej, jej rozpoznanie następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych, wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. W konsekwencji tego w art. 3984 § 2 k.p.c. wśród istotnych wymagań skargi kasacyjnej ustawodawca wymienił obowiązek złożenia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie. Wymóg ten wiąże się z tzw. przedsądem, polegającym m.in. na możliwości odmowy przez Sąd Najwyższy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.), a jego spełnienie powinno przybrać postać wyodrębnionego wywodu prawnego, w którym skarżący wykaże, jakie występujące w sprawie okoliczności pozwalają na uwzględnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jednocześnie uzasadnieniu, dlaczego odpowiadają one ustawowemu katalogowi przesłanek. Ustawodawca nieprzypadkowo, konstruując wymagania skargi kasacyjnej, wyodrębnił w oddzielnych przepisach art. 3984 k.p.c. obowiązek przytoczenia podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia (§ 1) i obowiązek przedstawienia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienia (§ 2). Chodzi zatem o dwa odrębne, kreatywne elementy skargi kasacyjnej, które spełniają określone cele i podlegają ocenie Sądu Najwyższego, na różnych etapach postępowania kasacyjnego. Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie podlegają analizie na etapie przedsądu, natomiast przytoczone podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie oceniane są dopiero po przyjęciu skargi do rozpoznania, w trakcie jej merytorycznego rozpoznawania. Oba te elementy muszą być więc przez skarżącego wyodrębnione, oddzielnie przedstawione i uzasadnione, a dla spełnienia wymogu z I USK 773/26 4 art. 3984 § 2 k.p.c. nie wystarczy odwołanie się do podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia, bo choć dla obu tych przesłanek argumenty mogą być podobne, to Sąd Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze okoliczności uzasadniające przyjęcie jej do rozpoznania, nie analizuje zaś podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia. Skarga kasacyjna powinna być tak zredagowana i skonstruowana, aby Sąd Najwyższy nie musiał poszukiwać w uzasadnieniu jej podstaw pozostałych elementów konstrukcyjnych skargi ani tym bardziej się ich domyślać. Skarga kasacyjna jest wszak szczególnym środkiem zaskarżenia, realizującym przede wszystkim interes publiczny, polegający na usuwaniu rozbieżności w orzecznictwie sądów powszechnych oraz na wspomaganiu rozwoju prawa, zatem uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powinno koncentrować się na wykazaniu, iż takie okoliczności w sprawie zachodzą (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 31 stycznia 2008 r., II UK 246/07, LEX nr 449007, z dnia 10 marca 2008 r., III UK 4/08, LEX nr 459291, z dnia 9 czerwca 2008 r., II UK 38/08, LEX nr 494134 i z dnia 19 czerwca 2008 r., II UZ 18/08, LEX nr 496392). Powołanie się we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na jej oczywistą zasadność (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.), wymaga od skarżącego zawarcia w uzasadnieniu wniosku wywodu prawnego wskazującego, w czym wyraża się ta "oczywistość" i przedstawienia argumentów na poparcie tego twierdzenia. Zobowiązuje zatem skarżącego do przedstawienia wywodu prawnego uzasadniającego jego pogląd, że skarga jest oczywiście uzasadniona, przy czym, o ile dla uwzględnienia skargi kasacyjnej wystarczy, że jej podstawa jest usprawiedliwiona, to dla jej przyjęcia do rozpoznania konieczne jest wykazanie kwalifikowanej postaci naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego polegającej na jego oczywistości, widocznej prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2003 r., IV CZ 100/03, LEX nr 82274). Skarżący organ rentowy oparł wniosek wyłącznie na twierdzeniu o oczywistej zasadności skargi. Uzasadniając tę przesłankę, wskazał, że prawomocny wyrok wydany w sprawie o podleganie ubezpieczeniom społecznym przesądził, iż ubezpieczona w spornych okresach nie prowadziła pozarolniczej działalności gospodarczej i nie posiadała tytułu do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Zdaniem skarżącego oznacza to zarazem, że pobierała świadczenia ze świadomością braku prawa do nich i wprowadziła organ rentowy w błąd. I USK 773/26 5 Stanowisko to nie wykazuje oczywistej zasadności skargi. Prawomocne rozstrzygnięcie wydane w sprawie o podleganie ubezpieczeniom społecznym przesądza o braku tytułu ubezpieczenia i w konsekwencji o braku materialnoprawnej podstawy wypłaty świadczeń. Nie przesądza jednak automatycznie wszystkich przesłanek obowiązku zwrotu świadczeń określonych w art. 84 ust. 1 i ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Obowiązek zwrotu świadczenia nie wynika z samego obiektywnego stwierdzenia, że świadczenie nie przysługiwało. Konieczna jest również ocena elementu podmiotowego, w szczególności świadomości osoby pobierającej świadczenie albo jej działania ukierunkowanego na wywołanie błędu organu rentowego. Umyślne wprowadzenie organu w błąd wymaga ustalenia zamiaru bezpośredniego albo ewentualnego. Ciężar wykazania tych okoliczności obciąża organ rentowy. Taki kierunek wykładni przyjęto między innymi w wyrokach Sądu Najwyższego: z 28 stycznia 2021 r. I USKP 3/21 (OSNP 2021 nr 12, poz. 137), z 5 października 2022 r., II USKP 34/22 (OSNP 2023 nr 9, poz. 103), z 27 kwietnia 2023 r., III USKP 44/22 (OSNP 2024 nr 12, poz. 121), z 6 listopada 2024 r., III USKP 56/24 (LEX nr 3781389) oraz z 27 maja 2025 r., III USKP 1/25 (LEX nr 3865678). Sąd Najwyższy wyjaśnił ponadto, że powaga rzeczy osądzonej i moc wiążąca wyroku wydanego w sprawie o podleganie ubezpieczeniom nie obejmują automatycznie ocen dotyczących świadomości, motywów i dobrej albo złej wiary ubezpieczonego w późniejszej sprawie o zwrot świadczeń. Sąd rozpoznający sprawę zwrotową powinien dokonać w tym zakresie samodzielnych ustaleń (por. m.in. wyrok SN z 6 listopada 2024 r., III USKP 56/24 (LEX nr 3781389) oraz wyrok SN z 27 maja 2025 r., III USKP 1/25, LEX nr 3865678). W zaskarżonym orzeczeniu Sąd Okręgowy zastosował powyższe rozróżnienie. Uwzględnił wiążące ustalenie, że ubezpieczona nie posiadała tytułu do ubezpieczenia, lecz samodzielnie ocenił, czy świadomie pobrała świadczenia nienależne lub celowo wywołała błąd organu rentowego. W tym zakresie podzielił ustalenia Sądu pierwszej instancji, zgodnie z którymi ubezpieczona dysponowała lokalem i wyposażeniem, prowadziła sprzedaż, zatrudniała inne osoby do obsługi sklepu, a po wystąpieniu przeszkód osobistych działalność była kontynuowana przy pomocy pracownika i zleceniobiorcy. Nie stwierdzono składania przez nią fałszywych dokumentów ani oświadczeń odnoszących się do okoliczności warunkujących wypłatę świadczeń. I USK 773/26 6 Wniosek o oczywistej zasadności skargi opiera się natomiast na odmiennej ocenie tych faktów. Organ rentowy wywodzi z wysokości zadeklarowanej podstawy wymiaru składek, późniejszego korzystania ze świadczeń oraz niekorzystnego wyniku postępowania o podleganie ubezpieczeniom, że ubezpieczona od początku działała w złej wierze. Argumentacja ta zmierza w istocie do zastąpienia ustaleń przyjętych w zaskarżonym wyroku ustaleniami postulowanymi przez skarżącego. Tego rodzaju polemika nie może wykazać przesłanki z art. 398⁹ § 1 pkt 4 k.p.c., zwłaszcza wobec związania Sądu Najwyższego podstawą faktyczną zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.). Do odmiennego wniosku nie prowadzi powołanie się na wyrok Sądu Najwyższego z 18 lutego 2025 r. I USKP 170/24 (LEX nr 3838558). Orzeczenie to zapadło na tle innej podstawy faktycznej. W tamtej sprawie sądy ustaliły, że ubezpieczona od początku wiedziała, iż działalność nie będzie rzeczywiście wykonywana, nie stworzyła odpowiedniej struktury organizacyjnej i nie posiadała realnej bazy klientów. W niniejszej sprawie ustalenia sądów meriti są odmienne. Powołany wyrok potwierdza zatem znaczenie elementu świadomości i złej wiary, lecz nie pozwala na jego domniemywanie wyłącznie z wysokości podstawy wymiaru składek oraz późniejszego zakwestionowania tytułu ubezpieczenia. Mając powyższe okoliczności na uwadze, Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 398⁹ § 2 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1, § 1¹ i § 3, art. 99 oraz art. 398²¹ k.p.c., a także § 9 ust. 2 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2026 r., poz. 118) [SOP]