I USK 1031/26

I USK 1031/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: SSN Bohdan Bieniek Dnia 14 lipca 2026 r. w sprawie z odwołania G.K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Tomaszowie Mazowieckim o emeryturę pomostową, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 14 lipca 2026 r., na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 13 sierpnia 2025 r., sygn. akt III AUa 708/25, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. zasądza od ubezpieczonego na rzecz organu rentowego kwotę 240 (dwieście czterdzieści) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 13 sierpnia 2025 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 14 maja 2025 r. i oddalił odwołanie G.K. od decyzji organu rentowego z dnia 5 czerwca 2024 r., mocą której odmówiono ubezpieczonemu prawa do emerytury pomostowej. Odwołujący się wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego. We wniosku o przyjęcie skarg kasacyjnej do rozpoznania skarżący I USK 1031/26 2 powołał się na przesłanki wskazane w art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. Zdaniem skarżącego, problem dotyczy wykładni poz. 5 załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych, stanowiącego wykaz prac w szczególnych warunkach. Zagadnienie prawne sprowadza się do odpowiedzi na pytanie: czy praca na stanowisku tokarza (operatora obrabiarki konwencjonalnej) polegająca na obróbce odlewów żeliwnych - obejmująca ręczne operowanie obrabiarką oraz następcze ręczne szlifowanie i wygładzanie tych odlewów - stanowi „pracę bezpośrednio przy ręcznej obróbce wykańczającej odlewy" w rozumieniu poz. 5 załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych? Innymi słowy, czy użycie konwencjonalnej tokarki w procesie wykańczania odlewów wyklucza uznanie takiej pracy za pracę w warunkach szczególnych, mimo iż pracownik stale wykonuje ręczne czynności wykończeniowe (szlifowanie, usuwanie nierówności) i jest narażony na typowe czynniki szkodliwe związane z wykańczaniem odlewów (zapylenie, hałas, wysoka temperatura)? Powyższe pytanie wykraczająca poza indywidualną sprawę skarżącego, a w praktyce orzeczniczej sądów pojawiają się rozbieżne interpretacje co do kwalifikacji prac związanych z obróbką odlewów przy użyciu maszyn. W sprawie Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim i Sąd Apelacyjny w Łodzi zajęły odmienne stanowiska co do zaliczenia identycznej pracy do kategorii szczególnych warunków, co unaocznia istniejącą niepewność interpretacyjną. Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia przez Sąd Najwyższy jest istotne dla zapewnienia jednolitości orzecznictwa i dla określenia, gdzie przebiega granica między pracami „bezpośrednio przy ręcznej obróbce odlewów", a pracami o charakterze już wyłącznie mechanicznym. Odpowiedź na to pytanie wpłynie na sytuację prawną znacznej grupy pracowników przemysłu metalowego i maszynowego, którzy wykonywali prace przy odlewach z wykorzystaniem obrabiarek i ubiegają się o świadczenia na podstawie ustawy pomostowej. Jest to zatem zagadnienie o charakterze precedensowym, wymagające wypowiedzi Sądu Najwyższego dla zapewnienia właściwej wykładni prawa. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o odmowę przyjęcia skargi do rozpoznania i o zasądzenie od odwołującego się na rzecz organu rentowego kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: I USK 1031/26 3 Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej merytorycznego rozpoznania. Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał, że jako sąd kasacyjny nie jest sądem powszechnym zwykłej, trzeciej instancji, a skarga kasacyjna nie jest środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie z uwagi na przeważający w charakterze skargi kasacyjnej element interesu publicznego. Służy ona kontroli prawidłowości stosowania prawa, nie będąc instrumentem weryfikacji trafności ustaleń faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia. Wniesiona w sprawie skarga nie wykazała znaczenia jej rozstrzygnięcia dla realizacji tej publicznoprawnej funkcji skargi kasacyjnej, względnie potrzeby ujednolicenia orzecznictwa sądów powszechnych i rozwoju jurysprudencji. Powołanie się w skardze kasacyjnej na istotne zagadnienie prawne oznacza, że po pierwsze, przedstawiony problem prawny nie został jeszcze rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy lub kiedy istnieją rozbieżne poglądy w tym zakresie, wynikające z odmiennej wykładni przepisów konstruujących to zagadnienie. Po drugie, musi to być zagadnienie dotyczące wykładni przepisów prawa, których wyjaśnienie ma nie tylko znaczenie dla rozstrzygnięcia konkretnej sprawy, ale także dla rozstrzygnięcia innych podobnych spraw. Po trzecie, skarżący powinien sformułować problem prawny, określić przepisy prawa i wskazać argumenty, które prowadzą do rozbieżnych ocen i po czwarte przeprowadzić stosowny wywód prawny, zbieżny do pytania prawnego, o którym mowa w art. 390 k.p.c., tak by uchwycić istotę i wagę formułowanego problemu. Dopiero łączne spełnienie powyższych warunków otwiera drogę do stwierdzenia, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 10 września 2014 r., I CSK 729/13, LEX nr 1532950; z dnia 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, LEX nr 1622307; z dnia 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01, LEX nr 52571; z dnia 21 maja 2013 r., IV CSK 53/13, LEX nr 1375467; z dnia 26 stycznia 2012 r., I PK 124/11, LEX nr 1215465; z dnia 23 marca 2012 r., II PK 284/11, LEX nr 1214575; z dnia 19 marca 2012 r., II PK 293/11, LEX nr 1214577). Z kolei potrzeba wykładni przepisów prawnych wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga wykazania przez autora skargi, że na podstawie tych samych przepisów prawnych w różnych sprawach tego samego rodzaju podejmowane są rozbieżne rozstrzygnięcia sądowe, które nie znajdują I USK 1031/26 4 przekonującego uzasadnienia w różnicach wynikających z ustaleń sądu dotyczących okoliczności faktycznych lub prawnych w tych sprawach. Konieczne jest opisanie tych wątpliwości lub rozbieżności, wskazanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a nadto przedstawienie przez skarżącego własnej propozycji interpretacyjnej (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 30 stycznia 2003 r., I PZ 124/02, LEX nr 1130960 i z dnia 13 grudnia 2007 r., I PK 233/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 43). Przesłanka ta wymaga więc wykazania przez autora skargi, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, ze wskazaniem na czym te poważne wątpliwości polegają, nie doczekał się wykładni, bądź że jego niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w orzecznictwie sądów, które należy przytoczyć (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002 nr 12, poz. 151; z dnia 15 października 2002 r., II CZ 102/02, niepublikowane). Rozstrzygnięcie wątpliwości interpretacyjnych nie może się też sprowadzać do odpowiedzi na zarzuty autora skargi skierowane pod adresem zaskarżonego orzeczenia ani do odpowiedzi na wątpliwości skarżącego, które można wyjaśnić za pomocą obowiązujących reguł wykładni bądź w drodze prostego zastosowania przepisów (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2003 r., I PK 230/02, OSNP-wkł. 2003 nr 13, poz. 5). Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał istnienia powołanych przesłanek przedsądu. Wybrane podstawy przedsądu wzajemnie się wykluczają, bo albo problem jest nowy i dotychczas nierozstrzygnięty, a zatem nie może być przedmiotem rozbieżnych stanowisk, albo dotychczasowy dorobek judykatury zawiera odrębne rozstrzygnięcia, co znaczy, że nie jest to problem nowy, lecz wymagający ujednolicenia. Niemniej w sprawie brak jest sugerowanej przez skarżącego potrzeby wykładni przepisów. O rozbieżności świadczyć nie mogą wyniki procedowania przez Sąd pierwszej i drugiej instancji, bo nie o taką rozbieżność chodzi w myśl art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Innych przykładów z orzecznictwa Sądu Najwyższego brak w tej części skargi kasacyjnej w celu wykazania istnienia tej przesłanki. Niemniej jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 listopada 2019 r., III UK 352/18 (niepublikowanym), emerytury pomostowe zapowiedziane w art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2025 r., poz. 1749; dalej jako I USK 1031/26 5 ustawa o emeryturach i rentach z FUS lub ustawa emerytalna), zostały wprowadzone do systemu ubezpieczeń społecznych przez ustawę z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 1696; dalej jako ustawa o emeryturach pomostowych lub ustawa) i dotyczą ubezpieczonych (urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r.) zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Zastąpiły one emerytury w niższym wieku przyznawane na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS pracownikom zatrudnionym w szczególnych warunkach pracy lub w szczególnym charakterze. Celem ustawy o emeryturach pomostowych jest ograniczenie kręgu uprawnionych do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 13 marca 2012 r., II UK 164/11, OSNP 2013 nr 5-6, poz. 62 i z dnia 4 września 2012 r., I UK 164/12, OSNP 2013 nr 15-16, poz. 185, uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 marca 2010 r., K 17/09, OTK-A 2010 nr 3, poz. 21 oraz uzasadnienie projektu ustawy, Sejm RP VI kadencji, nr druku 1070). Zgodnie z art. 3 ust. 4 ustawy o emeryturach pomostowych, za pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach uważa się pracowników wykonujących po dniu wejścia w życie ustawy, w pełnym wymiarze czasu pracy, prace, o których mowa w ust. 1. Powołany przepis zawiera dodatkowe kryterium, którego spełnienie pozwala na uznanie danego rodzaju prac za prace w szczególnych warunkach. Jest to wymóg związany z czasem narażenia pracownika na wpływ czynników ryzyka wymienionych w art. 3 ust. 1. ustawy o emeryturach pomostowych. W art. 3 ust. 4 ustawy nie chodzi więc o wymiar czasu pracy określony w umowie o pracę, lecz o wymiar czasu pracy faktycznie wykonywanej w narażeniu na czynniki ryzyka, które powodują, że dane prace są pracami wykonywanymi w szczególnych warunkach. Dlatego też dla uznania, że praca jest wykonywana w szczególnych warunkach, nie wystarcza określenie w umowie o pracę, że pracownik został zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy na konkretnym stanowisku, z zajmowaniem którego związana jest jedynie (potencjalna) konieczność wykonywania prac wymienionych w wykazie prac w szczególnych warunkach, stanowiącym załącznik nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych, ale niezbędne jest, aby prace takie rzeczywiście wykonywał w pełnym wymiarze czasu pracy, to jest codziennie i przez całą przewidzianą dla niego dniówkę roboczą. Za takim rozumieniem użytego w art. 3 ust. 4 ustawy o emeryturach pomostowych pojęcia I USK 1031/26 6 "w pełnym wymiarze czasu pracy" przemawia w szczególności to, że ustawodawca związał go z - również użytym w tym przepisie - sformułowaniem "pracowników wykonujących", co jednoznacznie wskazuje, iż ów pełny wymiar czasu pracy nie wynika z samego tylko faktu zatrudnienia na określonym stanowisku w pełnym wymiarze czasu pracy, lecz jest związany z rzeczywistym "wykonywaniem" prac, o których mowa w ust. 1, w takim właśnie wymiarze czasu pracy. W pełni uprawnione jest zatem odwołanie się w omawianym zakresie do utrwalonej wykładni podobnych pojęć użytych w § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. z 1983 r. Nr 8, poz. 43 ze zm.), w myśl której praca w szczególnych warunkach, to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 15 grudnia 1997 r., II UKN 417/97, OSNAPiUS 1998 nr 21, poz. 638; z dnia 19 maja 2011 r., III UK 174/10, LEX nr 901652). Pogląd ten należy uzupełnić o stwierdzenie, że skoro incydentalne (sporadyczne), uboczne i krótkotrwałe - w stosunku do czynności podstawowych kwalifikowanych jako praca w szczególnych warunkach - wykonywanie czynności w warunkach nienarażających na działanie czynników szkodliwych dla zdrowia, nie upoważnia do wyłączenia ich wykonywania z okresów szczególnego zatrudnienia dla celów emerytalnych (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 22 kwietnia 2009 r., II UK 333/08, LEX nr 1001310 oraz z dnia 12 kwietnia 2012 r., II UK 233/11, OSNP 2013 nr 7-8, poz. 86), to - a contrario - sporadyczne i krótkotrwałe wykonywanie czynności w narażeniu na czynniki ryzyka, o których mowa w art. 3 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych, nie stanowi wykonywania pracy w szczególnych warunkach w pełnym wymiarze czasu pracy w rozumieniu art. 3 ust. 4 tej ustawy. Wykładnia językowa sformułowania „prace bezpośrednio przy ręcznej obróbce wykańczającej odlewy” w rozumieniu poz. 5 załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych nie nastręcza takich trudności i wątpliwości, które uzasadniałyby zajęcie stanowiska przez Sąd Najwyższy. Jak trafnie uznał sąd drugiej I USK 1031/26 7 instancji obróbka odlewów przy użyciu maszyny (tokarki / obrabiarki) nie jest obróbką ręczną. Zarazem okoliczność, że niektóre czynności wykonywane były ręcznie nie pozwala na zakwalifikowanie pracy skarżącego jako pracy wykonywanej w szczególnych warunkach, gdyż dla takiej kwalifikacji niezbędne jest rzeczywiste wykonywanie określonej pracy (tj. przy ręcznej obróbce wykańczającej odlewy) w pełnym wymiarze czasu pracy, to jest codziennie i przez całą przewidzianą dla pracownika dniówkę roboczą. Skoro zatem w pkt 5 załącznika nr 1 mowa jest o „pracach bezpośrednio przy ręcznej obróbce wykańczającej odlewy”, to nie jest dopuszczalne zaliczanie do tej grupy prac przy obróbce „maszynowej”, nawet jeśli towarzyszy im w pewnym zakresie obróbka „ręczna”. Chybiona jest również teza, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne. Przede wszystkim nie stanowi o zagadnieniu sposób oceny zgromadzonego materiału dowodowego przez Sąd drugiej instancji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2002 r., V CSK 16/02, LEX nr 1170455). Z ustaleń faktycznych w sprawie, którymi Sąd Najwyższy jest związany, wynika, że odwołujący się w spornym okresie wykonywał prace zmechanizowane oraz prace ręczne, przy czym te ostatnie tylko przez ułamek obowiązków pracowniczych. Marginalnie trzeba też wskazać, że skarżący nie uczynił zadość wymogom związanym z uzasadnieniem występowania w sprawie istotnego zagadnienia prawnego. Przede wszystkim skarga w ogóle nie zawiera pogłębionego uzasadnienia wniosku o jej przyjęcie do rozpoznania. Brak w niej stosownych wywodów jurydycznych przemawiających – po pierwsze – za potrzebą rozpoznania sprawy przez Sąd Najwyższy, działający w interesie publicznym jako „sąd prawa”, oraz – po drugie – uzasadniających dopuszczalność i celowość rozwiązania problemu prawnego w sposób preferowany przez skarżącego, a odmienny od rozstrzygnięcia tego problemu przez Sąd drugiej instancji. Wywodów takich nie może zastąpić informacja, zgodnie z którą w innej sprawie, która „dotyczyła analogicznego stanu faktycznego i również dotyczyła pracownika tego zakładu pracy pracującego jako operator maszyn do obróbki wiórowej odlewów żeliwnych sporządzona została opinia biegłego, która jednoznacznie potwierdziła, że praca na tym stanowisku jest pracą wymienioną w dziale III poz. 23 wykazu A rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. oraz mieści się również w załączniku nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych pod pozycją 5”. Nie jest ona także wystarczająca, aby I USK 1031/26 8 poświadczyć istnienie „poważnych wątpliwości interpretacyjnych wywołujących rozbieżności w orzecznictwie”. Sąd Apelacyjny, rozpoznając sprawę, był uprawniony do samodzielnej wykładni prawa materialnego i takiej też dokonał. Przyjęty sposób argumentacji pozwala przyjąć, że do rozstrzygnięcia tego problemu wystarczające było zwykłe stosowanie prawa, bez konieczności poszukiwania dodatkowych wypowiedzi przez Sąd Najwyższy, skoro cały ciężar postępowania koncentrował się na dokonaniu prawidłowych ustaleń faktycznych. Te zaś nie implikują obowiązku interwencji Sądu Najwyższego. Zresztą w sferze uzasadnienia podniesionych wątpliwości brakuje propozycji wykładni, ważąc możliwe kierunki wypowiedzi oraz potencjalne racje aksjologiczne za wyborem określonego rozstrzygnięcia. Swoją drogą wykładnią pojęcia opisanego w załączniku nr 1 poz. 5 zajmował się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 lipca 2023 r., I USKP 91/22 (LEX nr 3577237), przyjmując, że w opisie pracy wymienionej w pkt 5 (ręczna obróbka wykańczająca odlewy) nie określono, z jakich materiałów mają być wykonywane odlewy, a w szczególności nie ograniczono rodzaju tych materiałów do żeliwa, staliwa itp. Z treści pozycji 5 przywołanego załącznika wynika, że pracami w szczególnych warunkach są prace bezpośrednio przy ręcznej obróbce wykańczającej odlewy: usuwanie elementów układu wlewowego, ścinanie, szlifowanie powierzchni odlewów oraz ich malowanie na gorąco. Nie może więc zostać zaakceptowany pogląd ograniczający możliwość przyznania prawa do emerytury pomostowej osobom pracującym na takich stanowiskach jedynie przy wykonywaniu odlewów żeliwnych, ze staliwa, czy metali nieżelaznych i ich stopów. Przyjęcie takiej wykładni zwężającej oznaczałoby ograniczenie zakresu regulacji wbrew jej językowemu sformułowaniu. Wobec niewykazania przez skarżącego powołanych przesłanek przedsądu, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. O kosztach orzeczono stosownie do art. 98 § 1 w związku z art. 39821 k.p.c. AGM [SOP]