I USK 102/26

I USK 102/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: SSN Zbigniew Korzeniowski Dnia 9 lipca 2026 r. w sprawie z odwołania J.T. przeciwko Wojewódzkiemu Zespołowi do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. o ustalenie, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 9 lipca 2026 r., na skutek skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 18 kwietnia 2024 r., sygn. akt VII Ua 101/23, odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z 18 kwietnia 2024 r., oddalił apelację odwołującego się J.T. od wyroku Sądu Rejonowego dla Krakowa-Nowej Huty w Krakowie z 19 kwietnia 2023 r., oddalającego jego odwołanie od decyzji Wojewódzkiego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. z 5 lipca 2021 r. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na podstawę przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., z zarzutem, iż oczywista zasadność skargi kasacyjnej wynika z naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 386 § 2 k.p.c. i nieuchylenia wyroku Sądu Rejonowego, pomimo nieważności postępowania z art. 379 pkt 5 k.p.c. Skarżący uzasadniał, że Sąd Rejonowy wydał wyrok po I USK 102/26 2 stwierdzonej przez Sąd Okręgowy zmianie sytuacji zdrowotnej powoda, która uzasadniała ustanowienie dla niego (w ocenie Sądu Okręgowego) pełnomocnika z urzędu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie przedstawia zasadnej podstawy przedsądu i dlatego nie został uwzględniony. Zgłoszona podstawa przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. różni się od podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c. (ustawodawca je wyodrębnia). Skoro we wniosku skarżący nie odwołuje się do podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c., to potwierdza, że nie było nieważności postępowania przed Sądem Okręgowym (sądem drugiej instancji). Skargę kasacyjną wnosi się od prawomocnego wyroku sądu drugiej instancji, dlatego nawet z urzędu na etapie przedsądu zwraca się uwagę, czy nie wystąpiła nieważność postępowania, czyli także wtedy, gdy skarżący nie odwołuje się do podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c. Pozostaje zatem do oceny zgłoszona we wniosku podstawa przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Ocena jest negatywna, gdyż zarzutu wniosku, iż skarga jest oczywiście uzasadniona nie uzasadnia argumentacja wniosku. Oczywiście poprawna jest konstrukcja, która odwołuje się do podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., gdy nieważność postępowania wystąpiła przed sądem pierwszej instancji, a sąd drugiej instancji nie zastosował art. 386 § 2 k.p.c., jednak nie w każdej sytuacji. Należy odróżnić względną przyczynę od bezwzględnych przyczyn nieważności postępowania. Przyczyna nieważności postępowania z art. 379 pkt 5 k.p.c. jest względną przyczyną nieważności postępowania, czyli podlega ocenie i dlatego nie prowadzi obligatoryjnie do uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji (por. choćby wyrok Sądu Najwyższego z 16 lutego 1999 r., II UKN 418/98, postanowienia Sądu Najwyższego z 27 lutego 2025 r., I USK 323/24 i z 27 lutego 2026 r., I CSK 296/25). Zastosowanie art. 386 § 2 k.p.c. jest wówczas względne, a nie I USK 102/26 3 bezwzględne. Na etapie rozpoznania skargi kasacyjnej kwestia ta jest kontrolowana w ramach zarzutu procesowej podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., a wcześniej może być zgłoszona jako podstawa przesłanki przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Wykracza to ponad potrzebę argumentacji, gdyż w sprawie nie wystąpiła zarzucana nieważność postępowania. Przede wszystkim dlatego, że Sąd Rejonowy wydał wyrok 19 kwietnia 2023 r. Natomiast wniosek o ustanowienie pełnomocnika jest późniejszy, ma datę „20 kwietnia 2023 r.” i wpłynął do Sądu 21 kwietnia 2023 r. (karta 77 akt). W takiej sytuacji nie ma podstaw do stwierdzenia nieważności postępowania z art. 379 pkt 5 k.p.c. przed Sądem Rejonowym przez pozbawienie możności obrony swych praw. Nie ma też podstaw do stwierdzenia naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 386 § 2 k.p.c., łączonego we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., gdyż nie wystąpiła nieważność postępowania przed Sądem pierwszej instancji. Sąd Okręgowy w ocenie prawnej miał na uwadze nieważność postępowania z art. 379 pkt 5 k.p.c. (uzasadnienie zaskarżonego wyroku). Jednoznacznie wszak stwierdził, iż „W realiach niniejszej sprawy brak było podstaw do uznania, że ustanowienie dla odwołującego pełnomocnika z urzędu dopiero po wydaniu wyroku przez Sąd Rejonowy wpłynęło na możność obrony jego praw w stopniu prowadzącym do nieważności postępowania. Odwołujący brał czynny udział w postępowaniu przed Sądem Rejonowym, w tym w sposób poprawny składał pisma procesowe i wnioski, zgłaszał zarzuty do sporządzonych przez biegłych opinii, czyli korzystał z przysługujących mu uprawnień procesowych. Zatem odwołujący swoim zachowaniem nie wykazał nieznajomości reguł postępowania lub nieporadności, prowadzącej do tego, że nie był w stanie wykorzystać prawnych możliwości prawidłowego prowadzenia sprawy. W judykaturze wskazuje się natomiast, że sam brak środków finansowych na ustanowienie przez stronę pełnomocnika z wyboru nie uzasadnia przyznania jej pomocy z urzędu, gdy strona sama potrafi poradzić sobie w prowadzeniu procesu i udział pełnomocnika jest in casu zbędny (postanowienie Sądu Najwyższego z 3 czerwca 1974 r., II CZ 94/74). Odnosząc się do zarzutów apelacji podnieść również należy, że z okoliczności odmowy I USK 102/26 4 przyznania odwołującemu pełnomocnika z urzędu w trakcie postępowania przed Sądem Rejonowym, a następnie jego ustanowienia już po wydaniu przez Sąd Rejonowy niekorzystnego dla odwołującego wyroku (oddalającego jego odwołanie) nie można było wysnuć, w okolicznościach niniejszej sprawy, uzasadnionego wniosku, że potrzeba ustanowienia pełnomocnika istniała już wcześniej. Potrzeba ustanowienia pełnomocnika z urzędu dokonywana jest bowiem na moment orzekania w tym przedmiocie. W toku postępowania przed Sądem Rejonowym nie zostały spełnione wszystkie konieczne przesłanki warunkujące ustanowienie wówczas pełnomocnika z urzędu. Na moment złożenia przez odwołującego pierwszorazowego wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu 2 lutego 2022 r. i w chwili jego rozpoznawania z okoliczności sprawy wynikało, że udział takiego pełnomocnika w postępowaniu nie był potrzebny, gdyż już z samej treści odwołania złożonego przez odwołującego i następnie podejmowanych przez niego działań wynikało, że odwołujący nie jest osobą nieporadną, wymagającą pomocy do obrony swoich interesów, gdyż ma świadomość przedmiotu postępowania, jasno i logicznie formułuje zarzuty do zaskarżonego orzeczenia oraz swoje wnioski procesowe. Nie można również pominąć, że potrzeba udzielenia profesjonalnej pomocy prawnej odwołującemu, a w zasadzie jej braku, były rozważane w ramach kontroli instancyjnej. Odwołujący wniósł bowiem skargę na orzeczenie referendarza sądowego w przedmiocie oddalenia jego wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, które to orzeczenie zostało utrzymane w mocy przez Sąd, który również nie dopatrzył się potrzeby ustanowienia takiego pełnomocnika. Sąd Okręgowy podkreśla również, że dopiero po wydaniu przez Sąd Rejonowy zaskarżonego wyroku doszło do zmiany okoliczności faktycznych- zmiany sytuacji odwołującego, w sposób, który wskazywał na to, że odwołujący nie jest już w stanie samodzielnie bronić swoich interesów w trakcie postępowania. Od 22 marca 2023 r. odwołujący był bowiem hospitalizowany w Szpitalu Specjalistycznym […]. na Oddziale Psychiatrycznym, co uzasadniało przyjęcie, że odwołujący nie będzie w stanie samodzielnie działać w swojej w sprawie w sposób zabezpieczający w pełni jego interesy, a zatem zaistniała potrzeba skorzystania przez odwołującego z pomocy pełnomocnika. W związku z tym, z uwagi na powyższe, uzasadnione dopiero od tego momentu stało się ustanowienie dla odwołującego pełnomocnika z urzędu. W I USK 102/26 5 żaden jednak sposób nie świadczyło to o istnieniu konieczności ustanowienia takiego pełnomocnika na wcześniejszych etapach postępowania, kiedy nasilenie schorzeń psychiatrycznych, które było różne u powoda w poszczególnych okresach, nie osiągało stopnia uzasadniającego uznanie, że wymaga on w procesie pomocy profesjonalisty. Sąd Okręgowy nie uznaje za zasadny również twierdzenia formułowanego w apelacji, jakoby niezłożenie wniosku o opinię łączną przez odwołującego na etapie postępowania przed Sądem I instancji potwierdzać miało fakt ograniczenia możliwości obrony jego praw; zauważyć należy bowiem, że, jak wiadomo Sądowi z urzędu, nie jest tak. aby w każdej tego rodzaju sprawie zawodowy pełnomocnik reprezentujący odwołującą się stronę składał wniosek o opinię łączną, ani nawet, aby był to zwyczajowy wniosek w tego typu sprawach. Wystąpienie z takim wnioskiem uzależnione jest od strategii przyjętej w postępowaniu. W konsekwencji powyższego Sąd Okręgowy uznał, że skarżący nie wykazał, że Sąd pierwszej instancji naruszył przepisy prawa procesowego, w wyniku czego powód miałaby zostać pozbawiony możności obrony swych praw. Zarzut nieważności postępowania postawiony w apelacji nie był zatem zasadny. Za nieuzasadnione Sąd Okręgowy uznał także pozostałe zarzuty apelacyjne. W ocenie Sądu Okręgowego orzeczenie Sądu I instancji jest prawidłowe i odpowiada prawu (...)”. W świetle cytowanej wyżej treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku, to, że Sąd Okręgowy stwierdził pogorszenie stanu zdrowia na etapie postępowania przed Sądem Rejonowym, nie jest równoznaczne ze stwierdzeniem nieważności postępowania i nie uzasadnia zarzutu naruszenia art. 386 § 2 k.p.c. Rzecz w tym, iż Sąd drugiej instancji rozpoznaje nie tylko apelację, ale nadal sprawę. Samodzielnie ustala stan faktyczny (art. 382 k.p.c.) i suwerennie stosuje prawo materialne, może zatem orzec inaczej niż Sąd pierwszej instancji. Innymi słowy Sąd Okręgowy nie miał podstaw do stosowania art. 386 § 2 k.p.c. i dlatego argumentacja wniosku w tym kierunku nie jest zasadna, czyli nawet gdy zauważył, iż ubezpieczony wcześniej powinien mieć pełnomocnika z urzędu. Oceny przyczyny nieważności postępowania dokonuje się wedle miary zarzutu procesowej podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. Wówczas punktem odniesienia jest wynik sprawy, czyli naruszenie prawa materialnego, gdyż I USK 102/26 6 to prawo materialne określa treść stosunku prawnego, czyli uprawnienie do świadczenia zależnego od wystąpienia określonej sytuacji. W sprawie znaczenie miały zatem ustalenia stanu faktycznego i zastosowanie prawa materialnego. Tych kwestii wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie porusza i nie kwestionuje zaskarżonego rozstrzygnięcia w tym zakresie, dlatego nie ma podstaw do stwierdzenia oczywistej zasadności skargi kasacyjnej – art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Kierując się powyższymi motywami odmówiono przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.). [a.ł]