I KZ 37/26

I KZ 37/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jarosław Matras Dnia 21 września 2026 r. w sprawie płk. M.W. oskarżonego o czyn z art. 218 §1 a k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 21 września 2026 r. zażaleń radców prawnych: T.T. i J.B. na postanowienie Wojskowego Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 8 czerwca 2026 r., sygn. akt So 15/24, o zwolnieniu z tajemnicy zawodowej na podstawie art. 437 § 1 k.p.k. w zw. z art. 180 § 2 k.p.k. w zw. z art. 655 § 1 pkt 1 k.p.k. p o s t a n o w i ł uchylić zaskarżone postanowienie. UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 8 czerwca 2026 r. Wojskowy Sąd Okręgowy w Poznaniu na podstawie art. 180 § 2 k.p.k. uwzględnił wniosek prokuratora Prokuratury Okręgowej w Poznaniu i zwolnił z tajemnicy zawodowej radców prawnych T.T. oraz J.B. – celem przesłuchania ich w charakterze świadków w postępowaniu sądowym w sprawie o sygn. akt So 15/24 – na okoliczność wszelkich kontaktów służbowych z Komendantem […], dotyczących przyczyn i powodów reorganizacji szpitala w W. w 2023 r. w szczególności dotyczące połączenia działu kadr i płac, możliwości niezatrudnienia bądź zatrudnienia na innym niż dotychczas I KZ 37/26 2 zajmowane stanowisko, delegowania do innego działu i wykonywania innych obowiązków niezgodnych z kwalifikacjami J.S., w związku z decyzją sądu rejonowego o przywróceniu jej do pracy w […] oraz wypowiedzenia J.S. dotychczasowych warunków pracy i płacy na jej niekorzyść bez zgody organizacji związkowej. Zażalenia na to postanowienie złożyli radcowie prawni T.T. i J.B. Oboje podnieśli w swoich zażaleniach tożsame zarzuty, tj. naruszenie przepisów: a/ art. 180 § 2 k.p.k. – poprzez błędne przyjęcie, iż w przedmiotowym postępowaniu zostały spełnione przesłanki umożliwiające przesłuchanie co do faktów objętych tajemnicą radcy prawnego, gdy w rzeczywistości przesłanki te w sprawie nie wystąpiły, a także b/ art. 3 ust. 3-5 ustawy o radcach prawnych poprzez zwolnienie radcy prawnego z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej podczas gdy z przepisów tych wynika bezwzględny obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej i brak jest możliwości zwolnienia z tego obowiązku. W konkluzji skarżący domagali się uchylenia zaskarżonego postanowienia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Zażalenia są oczywiście zasadne o ile podnoszą zarzut naruszenia przepisu art. 180 § 2 k.p.k., natomiast chybione są zupełnie, gdy formułują zarzut obrazy art. 3 ust. 3-5 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz.U. z 2024 r., poz.499 – dalej jako u.r.p.). Zresztą już sama konstrukcja postawionych zarzutów nie jest prawidłowa pod względem logicznym. Skoro bowiem skarżący twierdzą, że w ogóle nie jest możliwe aby sąd zwolnił radcę prawnego z obowiązku zachowania tajemnicy radcy prawnego (oboje skarżący postawili zarzut obrazy prawa materialnego w tym zakresie), to ten zarzut winien być stawiany jako zarzut podstawowy, a dopiero na wypadek nieuwzględnienia tego zarzutu, należało formułować zarzut alternatywny dotyczący obrazy art. 180 § 2 k.p.k. Nie trzeba przecież wykazywać, że jeśli istniałby bezwzględny zakaz zwolnienia z tajemnicy radcy prawnego, to nie można byłoby badać spełnienia warunków tego zwolnienia z art. 180 § 2 k.p.k. Odnosząc się zatem do podstawowego zarzutu, tj. obrazy prawa materialnego, tj. art. 3 ust. 3-5 u.r.p. trzeba podkreślić, że wskazane unormowania ustawy o radcach prawnych nie mają bezwzględnego charakteru, a zatem nie wyłączają normy art. 180 § 2 k.p.k. Problematyka relacji przepisów ustrojowych normujących tajemnicę zawodową różnych zawodów oraz odpowiednika obecnego art. 180 § 2 k.p.k. (poprzednio art. 163 k.p.k. z 1969 r.) była przedmiotem wypowiedzi Sądu I KZ 37/26 3 Najwyższego. Na tle ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze, w uchwale 7 sędziów SN z dnia 16 czerwca 1994 r., I KZP 5/94 (OSNKW 1994, z. 7-8, poz. 41) wyrażono pogląd, że: „Adwokata nie wolno przesłuchiwać jako świadka co do faktów, o których dowiedział się jako obrońca udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę (arg. ex art. 161 pkt 1 k.p.k.). W innych wypadkach adwokat może odmówić zeznań co do okoliczności, na które rozciąga się obowiązek tajemnicy określony w art. 6 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. Nr 16, poz. 124 z późn. zm.), chyba że sąd lub prokurator zwolni go na podstawie art. 163 k.p.k. od obowiązku zachowania tajemnicy. Zwolnienie to może nastąpić tylko wtedy, gdy ujawnienie okoliczności objętych tajemnicą - w drodze przesłuchania adwokata jako świadka - jest nieodzowne dla prawidłowego wyrokowania w sprawie”. Uchwała ta była niezmiernie istotna nie tylko dlatego, że określiła relacje pomiędzy przepisem dotyczącym tajemnicy adwokackiej (art. 6 ustawy Prawo o adwokaturze), a ówczesnym art. 163 k.p.k., ale przede wszystkim dlatego, iż w jej uzasadnieniu odniesiono się do kluczowego zagadnienia, dotyczącego konstrukcji przepisów o tajemnicy zawodowej w przepisach poszczególnych ustaw ustrojowych (inaczej – bazowych). Stwierdzono w niej, że nie można przyjąć, aby art. 163 k.p.k. (z 1969 r.) znalazł zastosowanie tylko wtedy, gdy ustawa „bazowa” wyraźnie przewiduje możliwość zwolnienia od tego obowiązku zachowania tajemnicy. W uchwale wskazano także, że art. 6 ustawy Prawo o adwokaturze ma charakter przepisu generalnego, a przepisem szczególnym jest art. 163 k.p.k. (z 1969 r.). Inaczej rzecz ujmując przepis o zwolnieniu od tajemnicy adwokackiej w tym zakresie, w jakim nie dotyczy tajemnicy obrończej (art. 161 k.p.k. z 1969 r.) jest wyjątkiem od art. 6 ustawy Prawo o adwokaturze. Zaprezentowany w uchwale (w jej uzasadnieniu) mechanizm stosowania przepisu k.p.k. o zwolnieniu od tajemnicy zawodowej (jako lex specialis) ustanowił zasadę oceny relacji przepisów KPK w odniesieniu do wszystkich przepisów ustrojowych zawierających przepisy o tajemnicy zawodowej. W tym samym duchu Sąd Najwyższy wypowiedział się w uchwale 7 sędziów z dnia 19 stycznia 1995 r. (I KZP 15/94, OSNKW 1995, z. 1-2, poz. 1). Uchwała ta dotyczyła tajemnicy zawodowej dziennikarzy (art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe). Przyjęto w uchwale, że art. 163 k.p.k. (z 1969 r.) stanowi lex specialis do art. 15 ust. 2 prawa prasowego, przy czym dodano, iż zwolnienie dziennikarza mogło nastąpić tylko wtedy, gdy przesłuchanie dziennikarza miało dotyczyć okoliczności I KZ 37/26 4 niezbędnych do rozstrzygnięcia danej sprawy. Niezbędność rozumiano jako niemożliwość dokonania ustaleń za pomocą innych środków dowodowych przy jednoczesnym wyczerpaniu istniejących w danej sprawie źródeł dowodowych. Konsekwencją tej uchwały było z jednej strony wprowadzenie w nowej ustawie procesowej – KPK z 1997 r. – zapisu, w którym (art. 180 § 3 i 4 k.p.k.) wyłączono w sposób w zasadzie bezwzględny zwolnienie dziennikarza z tajemnicy zawodowej w zakresie objętym art. 15 ust. 2 prawa prasowego (identyfikacja autora materiału prasowego, listu do redakcji lub innego materiału o tym charakterze, jak również innych osób udzielających informacji opublikowanych lub przekazanych do opublikowania, jeżeli osoby te zastrzegły nieujawnianie tych danych), a z drugiej strony, wprowadzenie przepis art. 180 § 2 k.p.k. w którym zawarto – wskazane w uchwale – warunki zwolnienia dziennikarza (jak też adwokata i lekarza) od tajemnicy zawodowej, warunkując zwolnienie kumulatywnie niezbędnością dla dobra wymiaru sprawiedliwości oraz niemożnością ustalenia tej okoliczności na podstawie innego dowodu; jednocześnie wyłączono możliwość zwolnienia od tej tajemnicy przez prokuratora - tylko sąd mógł dokonać tego zwolnienia. Przepis art. 180 § 2 k.p.k. w zakresie tajemnicy zawodowej poszerzono także o tajemnicę radcy prawnego z dniem 1 września 2000 r. na mocy art. 1 pkt 5 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego, ustawy - Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego oraz ustawy - Kodeks karny skarbowy (Dz.U. z 2000, Nr 62, poz. 717), nie zmieniając, wszakże wskazanych już wcześniej warunków. W konsekwencji, o ile radca prawny nie jest obrońcą lub nie działa na podstawie art. 245 § 1 k.p.k. (por. art. 178 pkt 1 k.p.k.),to ma do niego zastosowanie art. 180 § 2 k.p.k. który na zasadzie lex specialis wyłącza regulację art. 3 ust. 5 u.r.p. To zaś czyni niezasadnym zarzut obrazy tego przepisu. Oczywiście zasadnym był natomiast zarzut obrazy art. 180 § 2 k.p.k. Rację mają oboje skarżący, gdy wskazują, że przesłanka niezbędności dla wymiaru sprawiedliwości wskazana w art. 180 § 2 k.p.k. winna podlegać ścisłej wykładni a warunkiem koniecznym jest przede wszystkim wykazanie we wniosku prokuratora oraz postanowieniu o zwolnieniu z zachowania tajemnicy zawodowej, że nie istnieje możliwość ustalenia określonych faktów na podstawie innych dowodów (warunek subsydiarności – w tym zakresie por. także postanowienie SN z dnia 19 maja 2020 r., I KZ 8/20, OSNK 2020/8, poz. 31). Tymczasem z uzasadnienia postanowienia I KZ 37/26 5 sądu w ogóle nie sposób odczytać dlaczego to tylko przesłuchanie wskazanych radców prawnych ma powodować dokonanie prawidłowych ustaleń faktycznych w zakresie objętym aktem oskarżenia. Nie wskazano także aby w zakresie w jakim nastąpiło zwolnienie radców prawnych od tajemnicy zawodowej – zresztą w bardzo szerokim zakresie – nie było możliwe przeprowadzenie innych środków dowodowych, w tym, wskazywanych przez skarżących, np. przesłuchania członków kierownictwa Szpitala, pracowników działu kadr, osób uczestniczących w procesie reorganizacji a także dowodów z oględzin dokumentów czy korespondencji służbowej. Wprawdzie te eksponowane w zażaleniu dowody są określone przez skarżących dość ogólnikowo, ale przynajmniej są wskazane, w odróżnieniu od postanowienia Wojskowego Sądu Okręgowego w Poznaniu, w którym nie ma żadnej argumentacji w tym zakresie (nie wyjaśniono, dlaczego to tylko przesłuchanie obojga radców prawnych jest konieczne, i nie wskazano tych dowodów, które w tym zakresie miały już być przeprowadzone). W końcowej części uzasadnienia wskazano jedynie, że okoliczności, na które mieliby świadkowie ci zeznawać, cyt.: „nie mogą być ustalone w oparciu o inne przeprowadzone już w sprawie dowody”. Tymczasem trzeba wykazać, że nie istnieją już inne środki dowodowe i zostały, albo już przeprowadzone, albo nie są możliwe do przeprowadzenia, a nie to, czy i co wynika z dowodów już przeprowadzonych. Oczywiste uchybienia w tym zakresie sądu nie mogą być konwalidowane na etapie postępowania odwoławczego, zważywszy na kierunek środków odwoławczych, ale także z uwagi na charakter procedury z art. 180 § 2 k.p.k. Skoro zatem warunek subsydiarności nie został w sprawie spełniony, to nie jest możliwe utrzymanie w mocy zaskarżonego postanowienia. Z tych powodów orzeczono jak na wstępie. [WB] [a.ł]