I CSK 2809/25

I CSK 2809/25 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Monika Koba 31 sierpnia 2026 r. na posiedzeniu niejawnym 31 sierpnia 2026 r. w Warszawie w sprawie z wniosku M.L. i T.L. z udziałem K.B. o zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku po J.B., na skutek skargi kasacyjnej K.B. od postanowienia Sądu Okręgowego we Wrocławiu z 20 lutego 2025 r., II Ca 3063/24, odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. [A.T.] UZASADNIENIE Postanowieniem z 20 lutego 2025 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu oddalił apelację uczestniczki K.B. od postanowienia Sądu Rejonowego dla Wrocławia- Śródmieście we Wrocławiu z 1 sierpnia 2023 r., w którym Sąd ten orzekając na wniosek Z.L. ( obecnie następcy prawni M.L. i T.L.) zmienił prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego dla Wrocławia – Śródmieścia we Wrocławiu z 21 kwietnia 2021 r., sygn. IX Ns 156/20, w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po J.B. w ten sposób, że stwierdził, że spadek po J.B. zmarłej […] 2019 r. w W., I CSK 2809/25 2 mającej ostatnie miejsce zwykłego pobytu w W. przy ul. […] na podstawie testamentu własnoręcznego z dnia 5 czerwca 2016 r. nabył w całości Z.L., z dobrodziejstwem inwentarza i orzekł o kosztach postępowania. Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez uczestniczkę K.B. Skarżąca we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołała się na przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 i 3 k.p.c. Jej zdaniem w sprawie występują istotne zagadnienia prawne wymagające odpowiedzi na pytania: 1. „Czy warunek, o jakim mowa w art. 962 k.c. należy utożsamiać z warunkiem określonym przepisem art. 89 k.c., czy też traktować go szerzej, czego konsekwencje mogą pozostawać z sprzeczności z dyrektywą wykładni oświadczeń spadkowych określoną art. 948 k.c., bądź też w sposób zawężający, tak by zgodnie z normą art. 948 k.c. utrzymać rozrządzenia spadkodawcy w mocy, co jednak może jednocześnie stanowić naruszenie bezwzględnie obowiązującej normy przepisu art. 962 zd. 2 k.c.?”. 2. „Czy w normie art. 670 § 1 k.p.c., która stanowi, że sąd spadku bada z urzędu kto jest spadkobiercą testamentowym oraz spadkobiercą ustawowym mieści się powinność sądu do ustalenia z urzędu lub obok zarzutów uczestników postępowania, czy zachodzi podstawa nieważności testamentu z powodu leczenia psychiatrycznego lub innego mającego wpływ na zdolność testowania, a w konsekwencji, czy w ramach obowiązku działania w tym postępowaniu sądu z urzędu mieści się zwrócenie do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o podanie przyczyn przyznania spadkodawcy renty bądź innych świadczeń wspomagających, ewentualnie informacji o jego leczeniu oraz do Narodowego Funduszu Zdrowia o podanie informacji o rodzaju leczenia spadkodawcy w krytycznym okresie, a w dalszej kolejności ocena tych informacji przez pryzmat przesłanek z art. 945 § 1 pkt 1 k.c. Uczestniczka podniosła także zarzut nieważności postępowania (art. 379 pkt 2 w zw. 88 § 1 k.p.c. i art. 89 § 1 k.p.c.) wynikający jej zdaniem z braku należytego umocowania pełnomocnika wnioskodawcy Z.L. adwokata A.G. na podstawie pełnomocnictwa procesowego z 9 sierpnia 2021 r. I CSK 2809/25 3 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania prawa w każdej indywidualnej sprawie. Sąd Najwyższy nie dopatrzył się żadnych podstaw do stwierdzenia by w sprawie wystąpiła nieważność postępowania z uwagi na brak należytego umocowania pełnomocnika wnioskodawcy ( art. 379 pkt 2 k.p.c.). Co do zasady niedopuszczalne jest powoływanie się w skardze kasacyjnej na naruszenie przez sąd przepisów procesowych dotyczących strony przeciwnej, z wyjątkiem wadliwości, które prowadzą do nieważności postępowania z uwagi na procesową niestabilność orzeczenia wydanego w warunkach nieważności ( zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 3 lutego 2016 r., V CSK 208/15 i orzeczenia przytoczone w jego uzasadnieniu). Skarżąca wskazała, że wraz z wnioskiem o zmianę prawomocnego postanowienia w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku złożone zostało pełnomocnictwo procesowe opatrzone datą 9 sierpnia 2021 r. o następującej treści: „Podpisany Z.L. (PESEL: [...]) upoważnia adwokata A.G. do prowadzenia we wszystkich instancjach sprawy spadkowej po zmarłej dnia […]2019 r. J.B. (ostatnio I CSK 2809/25 4 zamieszkałej w W. przy ulicy […]), w szczególności wznowienia postępowania toczącego się przed Sądem Rejonowym dla Wrocławia-Śródmieścia Wydział IX Cywilny pod sygn. akt IX Ns 156/20”. Podpis mocodawcy na dokumencie pełnomocnictwa został nakreślony literami drukowanymi. Wedle skarżącej złożone w sprawie pełnomocnictwo nie jest ponad wszelką wątpliwość pełnomocnictwem ogólnym ani do poszczególnych czynności, zostało bowiem udzielone do prowadzenia „sprawy spadkowej” w szczególności wznowienia postępowania toczącego się przed Sądem Rejonowym dla Wrocławia-Śródmieścia we Wrocławiu pod sygn. akt IX Ns 156/20. Należy je więc traktować jako pełnomocnictwo rodzajowe i ustalić jego zakres, którym jest „sprawa spadkowa, w szczególności o wznowienie postępowania”. Użycie przez mocodawcę podpisu drukowanego nie spełnia natomiast wymogu przedstawienia pełnomocnictwa w formie pisemnej. Stanowisko skarżącej nie zasługuje na podzielenie. Ocena zakresu, czasu trwania i skutków umocowania następuje według treści pełnomocnictwa, a więc przy zastosowaniu dyrektyw językowo- logicznych oraz przepisów prawa cywilnego, w tym w szczególności zasad dotyczących wykładni oświadczeń woli. W ramach wykładni oświadczeń woli (art. 65 § 1 KC), uwzględniać należy natomiast między innymi cały kontekst językowy składający się na treść pełnomocnictwa (zob.m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2006 r., II UZ 78/05, OSNP 2007, nr 7-8, poz. 117 i z 28 października 2011 r., I CZ 82/11). Przy wykładni zakresu umocowania wynikającego z pełnomocnictwa należy uwzględnić fakt, iż według treści dokumentu (k. 5) pełnomocnictwo obejmuje „umocowanie do prowadzenia we wszystkich instancjach sprawy spadkowej po zmarłej dnia 7 października 2019 r. J.B. (…)”. Nie ulega zatem żadnych wątpliwości, że dotyczy ono wszystkich spraw spadkowych związanych ze stwierdzeniem nabycia spadku po spadkodawczyni, na co wskazuje także użycie w jego treści słów „ w szczególności”. Użycie w nim słów „ wznowienia postępowania” mimo nieścisłości terminologicznej w świetle okoliczności sprawy jednoznacznie wskazuje na wolę mocodawcy zmiany postanowienia spadkowego w którym prawa do spadku stwierdzono na rzecz skarżącej. Takie określenie zakresu umocowania pozwala uznać, że wnioskodawca Z.L. udzielił adwokatowi A.G. pełnomocnictwa procesowego w rozumieniu art. 91 k.p.c. Negowanie zakresu umocowania tego I CSK 2809/25 5 pełnomocnika w oparciu o wybiórczą analizę treści pełnomocnictwa jest zatem bezpodstawne. Nie przekonuje także teza, że pełnomocnictwo nie zostało sporządzone w formie pisemnej z uwagi na podpisania się przez mocodawcę literami drukowanymi skoro podpis jest dostatecznie zindywidualizowany ( k. 5). W okolicznościach sprawy nie powstała także wątpliwość, że podpis pod pełnomocnictwem nie został złożony przez mocodawcę, skoro brał on osobiście udział w sprawie wraz z reprezentującym go pełnomocnikiem. W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa. Zagadnienie nie może mieć charakteru kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi odnośnie do kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11 i z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151). Zagadnienia prawne sformułowane przez skarżącą nie spełniają wyżej sprecyzowanych w orzecznictwie Sądu Najwyższego wymogów. Przede wszystkim problematyka wykładni testamentu z racji kazuistycznego charakteru nie poddaje się uogólnieniom, nie może zatem z reguły stanowić adekwatnego podłoża zagadnienia prawnego a należy do sfery stosowania prawa. Ponadto w orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie podkreślano przy wykładni oświadczeń ostatniej woli potrzebę jak najwierniejszego odtworzenia woli spadkodawcy (art. 948 k.c.), z uwzględnieniem ogólnych dyrektyw oświadczeń woli z art. 65 k.c., w zakresie, w jakim nie pozostają w sprzeczności z zasadą subiektywno-indywidualnej interpretacji testamentu. Wskazywano, że rzeczywistą wolę spadkodawcy należy ustalić z uwzględnieniem wszelkich okoliczności, które I CSK 2809/25 6 mogą być w tym pomocne, z zastrzeżeniem, iż wykładnia testamentu powinna służyć jedynie ustaleniu treści oświadczenia woli testatora ucieleśnionego w testamencie, a nie może w jej ramach dojść do zmiany, uzupełnienia lub modyfikacji treści rozporządzeń ostatniej woli. Ostatnią wolę spadkodawcy wyrażoną w testamencie należy tłumaczyć w taki sposób, aby zapewnić w możliwie najpełniejszym stopniu realizację jego rozporządzenia; w sytuacji, gdy możliwe jest różne rozumienie postanowień testamentu konieczne jest przyjęcie takiej wykładni, która pozwala utrzymać rozporządzenie spadkodawcy w mocy i nadać im rozsądną treść ( interpretatio in faworem testamenti). Przyjęcie zatem interpretacji skutkującej nieważnością rozporządzenia w sytuacji, gdy jest możliwe jego utrzymanie w mocy przez odmienną interpretację narusza art. 948 § 2 k.c. (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 15 marca 1963 r., III CR 131/62, OSPiKA 1964, nr 5, poz. 94 i z 5 września 2008 r., I CSK 51/08 oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z 22 stycznia 1997 r., II CKN 542/97, OSNC 1998, nr 7-8, poz. 118, z 13 czerwca 2001 r., II CKN 543/00, OSNC 2002, nr 1, poz. 14, z 15 kwietnia 2003 r., V CK 9/02, niepubl., z 6 maja 2005 r., II CK 676/04, z 29 kwietnia 2010 r., IV CSK 524/09, OSP 2012/3/29, z 14 maja 2015 r., I CSK 489/14, i z 20 grudnia 2022 r., I CSK 3657/22). Sąd dokonując wykładni testamentu powinien zatem uwzględnić zarówno treść dokonanych rozporządzeń, jak i okoliczności zewnętrzne w stosunku do testamentu, o ile mogą być pomocne do ustalenia rzeczywistej woli spadkodawcy wyrażonej w testamencie, w tym właściwości samego spadkodawcy z uwzględnieniem jego świadomości prawnej, jego motywy, zachowanie, wypowiedzi co do testamentu (zob. m.in. uchwały Sądu Najwyższego z 30 września 1971 r., III CZP 56/71, OSNCP 1972, nr 3, poz. 47 i z 26 lutego 2021 r., III CZP 24/20, OSNC 2021, nr 9, poz. 59 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 22 grudnia 1971 r., II CKN 547/97, OSNC 1998, nr 7-8, poz. 118; z 16 listopada 1993 r., I CRN 173/93; z 13 lutego 2001 r., II CKN 378/00; i z 13 czerwca 2001 r., II CKN 543/00, OSNC 2002, nr 1, poz.14). W procesie interpretacji testamentu w pierwszej kolejności stosuje się ogólną regułę wykładni przewidzianą w art. 948 k.c., a dopiero gdy ona zawiedzie testament podlega wykładni według reguł szczególnych Taka relacja między I CSK 2809/25 7 ogólnymi zasadami wykładni testamentów (art. 948 k.c.), a regułami szczegółowymi jest zgodna z zasadą favor testamenti, w myśl, której wola testatora powinna mieć priorytet względem szczegółowych reguł interpretacyjnych wprowadzonych do kodeksu cywilnego przez ustawodawcę. Szczególne dyrektywy interpretacyjne mają zastosowanie wyłącznie w przypadku istnienia wątpliwości co do charakteru prawnego dokonanych rozporządzeń testamentowych, które nie mogą być rozstrzygnięte zgodnie z zasadą, o której mowa w art. 948 § 2 k.c. Jeżeli rozporządzenia testatora nie budzą wątpliwości co do ich charakteru lub w drodze interpretacji testamentu charakter ten można ustalić to wykluczone jest stosowanie tych dyrektyw (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 1 grudnia 2011 r., I CSK 419/10, niepubl.). Reguły wynikającej z art. 962 k.c. nie można natomiast traktować jako zawierającej wskazówki interpretacyjne. Przepis ten określa jedynie skutki, jakie pociąga za sobą zawarcie w testamencie dyspozycji niezgodnych z przepisami prawa spadkowego (zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 18 grudnia 1990 r., III CZP 68/90, OSNC 1991, nr 8-9, poz. 102 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 29 kwietnia 2010 r., IV CSK 524/09, OSP 2012, nr 3, poz. 29). Kwestia natomiast, czy konkretne postanowienie testamentowe jest warunkiem o którym mowa w art. 962 k.c. nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego i należy do sfery stosowania prawa. Z motywów zaskarżonego rozstrzygnięcia wynika przy tym, że Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, iż użyte w testamencie sformułowanie „zapisuje bratankowi za opiekę nad nią aż do śmierci” nie było warunkiem w rozumieniu art. 962 k.c. lecz w świetle całokształtu okoliczności sprawy i treści testamentu wyjaśniało przyczyny powołania do całości spadku wnioskodawcy. Wskazał także, że gdyby tego rodzaju postanowienie umowne traktować jak warunek to się on ziścił, z poczynionych bowiem ustaleń wynika, że wnioskodawca opiekował się spadkodawczynią aż do śmierci. Próba kwestionowania tych ustaleń w oparciu o część materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie nie może być skuteczna w postępowaniu kasacyjnym. Skarga kasacyjna jest bowiem instrumentem prawidłowości stosowania prawa przez sądy, a nie instrumentem kontroli ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego orzeczenia. Nie można zatem przenosić do postępowania kasacyjnego sporów dotyczących stanu faktycznego, I CSK 2809/25 8 gdyż jego ustalenie należy do sądów meriti, a Sąd Najwyższy nie ma w tym zakresie żadnych, ustrojowych ani procesowych kompetencji (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 14 stycznia 2000 r., I CKN 1169/99, OSNC 1169/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 139 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lipca 2014 r., IV CSK 671/13). Zagadnienie drugie jest nadmiernie kazuistyczne. Zakres postępowania dowodowego prowadzonego przez sąd spadku z urzędu pozostaje z istoty rzeczy kwestią konkretnych potrzeb, warunkowanych specyfiką sprawy. Trudno przyjąć, by kwestia ta – w postaci, w jakiej sformułowała ją skarżąca – mogła stać się podstawą do wyrażenia przez Sąd Najwyższy zgeneralizowanego poglądu co do wykładni art. 670 k.p.c. Ponadto orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że na gruncie spraw rozpoznawanych w trybie postępowania nieprocesowego zasada kontradyktoryjności właściwa procesowi doznaje licznych ograniczeń i przez wzgląd na interes publiczny sąd może korzystać w znacznie szerszym zakresie z uprawnienia do działania z urzędu (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 2 kwietnia 2014 r., IV CSK 450/13; z 22 maja 2013 r., III CSK 293/12, OSNC 2013, nr 12, poz. 148; z 23 sierpnia 2012 r., II CSK 5/12; i z 12 maja 2011r., III CSK 238/10). W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku rola sądu jest determinowana ustawowym nakazem działania z urzędu, a rozstrzygnięcie zapada niezależnie od wniosków i stanowiska zainteresowanych, lecz stosownie do wyników postępowania dowodowego oraz norm prawa materialnego mających zastosowanie w sprawie. Nie wyłącza to ogólnych przepisów dotyczących postępowania dowodowego i nie zwalnia zainteresowanych z obowiązku udowodnienia twierdzeń, z których wywodzą korzystne dla siebie skutki prawne (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 13 lipca 2007 r., I CSK 4/17, oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 9 września 2011 r., I CSK 12/11; z 24 września 2009 r., IV CSK 129/09; i z 12 marca 2004 r., II CK 65/03). W doktrynie sporne jest, czy nieważność testamentu spowodowana wadą oświadczenia woli może być uwzględniona z urzędu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto jednak – zasługujący na podzielenie pogląd - że jest to dopuszczalne, ale jedynie z I CSK 2809/25 9 zachowaniem terminów zawitych o których mowa w art. 945 § 2 k.c. (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 8 sierpnia 2007 r., I CSK 140/07, OSNC 2008, nr 10, poz. 118 i z 16 maja 2023 r., II CSKP 1429/22, niepubl.). Kwestia natomiast, czy sąd spadku w okolicznościach konkretnej sprawy powinien skorzystać z możliwości zgromadzenia dowodów z urzędu, w tym w zakresie sugerowanym przez skarżącą należy do sfery stosowania prawa i nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego. Dostrzeżenia także wymaga, że w świetle wiążącej Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia ( art. 3983 § 3 i 39813 § 2 k.p.c.) po przeprowadzeniu szerokiego postępowania dowodowego z uwzględnieniem dowodu z zeznań świadków, dokumentacji lekarskiej spadkodawczyni i dowodu z opinii biegłego z dziedziny psychiatrii Sądy meriti ustaliły, że stan zdrowia psychicznego spadkodawczyni w dacie sporządzenia testamentu nie dawał żadnych przesłanek do tezy, by nie mogła świadomie i swobodnie powziąć decyzji i wyrazić swej ostatniej woli. Z tych względów na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. (M.M.) [SOP]