I CSK 16/26

I CSK 16/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Roman Trzaskowski 29 września 2026 r. na posiedzeniu niejawnym 29 września 2026 r. w Warszawie w sprawie z powództwa P.Z., A.Z., S.Ś. i D.Ś. przeciwko […] Bank […] AG (S.A.) w W. Oddział w P. o ustalenie i zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej […] Bank […] AG (S.A.) w W. Oddział w P. od wyroku Sądu Okręgowego w Sieradzu z 2 lipca 2025 r., I Ca 293/25, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; 2. obciąża kosztami postępowania kasacyjnego pozwanego, pozostawiając ich wyliczenie referendarzowi sądowemu. UZASADNIENIE I CSK 16/26 2 Wyrokiem z dnia 2 lipca 2025 r. Sąd Okręgowy w Sieradzu oddalił apelację pozwanego Banku od wyroku Sądu Rejonowego w Łasku z dnia 31 stycznia 2025 r., ustalającego, że bliżej oznaczona umowa o kredyt hipoteczny zawarta w dniu […] 2011 r. między powodami a poprzednikiem prawnym pozwanego Banku jest nieważna, zasądzającego od pozwanego Banku łącznie na rzecz P. Z. i A. Z. kwotę 51.684,93 złotych wraz z bliżej oznaczonymi odsetkami ustawowymi za opóźnienie i oddalającego powództwo w pozostałej części. W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do rozpoznania, pozwany wskazał przyczyny kasacyjne określone w art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. Jego zdaniem w sprawie wystąpiły istotne zagadnienie prawne, wyrażające się w następujących pytaniach: 1) czy możliwe jest ustalenie nieważności umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej wskutek uznania przez Sąd, że postanowienia umowy kredytu dotyczące sposobu ustalania kursu waluty obcej poprzez odesłanie do tabeli kursowej stosowanej przez bank są sprzeczne z ustawą, zasadami współżycia społecznego lub abuzywne, jeżeli po ich usunięciu treść umowy nie wykracza poza granice swobody umów w rozumieniu art. 3531 k.c. oraz czy w przypadku takich umów dopuszczalne jest ustalenie nieważności całej umowy na podstawie art. 58 § 1 w związku z art. 3531 k.c. bez uprzedniego dokonania oceny abuzywności tych postanowień zgodnie z art. 3851 k.c. a w szczególności, czy w świetle prawa dopuszczalna jest kumulacja sankcji (abuzywności i bezwzględnej nieważności), czy też sankcja abuzywności jako środek szczególny ochrony konsumenta ma pierwszeństwo przed oceną nieważności na gruncie ogólnych przepisów prawa cywilnego?; 2) czy przepis art. 358 k.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy (tj. 16 maja 2011 r.) na zasadzie art. 56 k.c. może zostać zastosowany jako przepis dyspozytywny wprowadzając w miejsce postanowień umowy i regulaminu wyeliminowanych ze stosunku prawnego z powodu nieważności, postanowienia wynikające z ogólnych przepisów Kodeksu cywilnego? W ocenie skarżącego w sprawie istnieje też potrzeba wykładni przepisów wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, tj.: I CSK 16/26 3 1) art. 58 § 1 w związku z art. 3531 k.c. i z art. 69 ust 1 ustawy Prawo bankowe w zakresie możliwości uznania umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej za sprzeczną z zasadą swobody umów z uwagi na zawarcie w umowie mechanizmu indeksacji do waluty obcej określającego ryzyku kursowe przez odesłanie do kursów waluty ustalanych przez bank oraz zasad ustalania tabeli kursów, a w konsekwencji za nieważną, w sytuacji gdy jej zapisy oraz konstrukcja są zgodne z treścią przepisów obowiązujących w dacie jej zawarcia tj. z art. 3531 k.c. w związku z art. 69 ust. 1 i 2 oraz art. 111 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo bankowe - w wersji sprzed nowelizacji ustawą z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw; 2) art. 3851 § 1, 3 i 4 k.c. - w zakresie możliwości uznania za indywidualnie uzgodnione takiego postanowienia umownego: (i) którego treść, mimo iż nie została ustalona w wyniku negocjacji między konsumentem i przedsiębiorcą, jednak który konsument miał możliwość negocjowania lub wybrania spośród kilku alternatywnie przedstawionych propozycji postanowień, a nie przejawił takiej woli, w konsekwencji: (ii) przyjęcie, że konsument zaakceptował jego treść w postaci zaproponowanej przez przedsiębiorcę i w związku z tym nie miał woli modyfikacji postanowień umowy zaoferowanej mu przez przedsiębiorcę; 3) art. 3851 § 1 k.c. w zakresie możliwości uznania, że (i) interesy konsumenta nie zostały naruszone w sposób rażący w wyniku normalnych wahań rynkowych kursu waluty EURO względem waluty PLN w okresie obowiązywania urnowy kredytowej, które to wahania rozsądny kredytobiorca znający realia rynkowe mógł i powinien był przewidzieć, w konsekwencji (ii) przyjęcie, że nie doszło do rażącego naruszenia interesów, w tym interesów ekonomicznych świadomego i rozsądnego konsumenta, który w chwili zawierania umowy kredytu indeksowanego do waluty EURO musiał wiedzieć, z jakim realnie ryzykiem walutowym jest to związane, w tym że kurs EURO od zawsze podlega wahaniom rynkowym, które nie stanowią anomalii rynku kapitałowego; 4) art. 3851 § 1 i 2 w związku z art. 58 § 1 i 3 oraz art. 358 § 1 i 2 w związku z art. 56 k.c., w zakresie możliwości: (i) stwierdzenia przez Sąd nieuczciwości tylko niektórych elementów warunku umownego w postaci klauzuli indeksacyjnej (klauzuli ryzyka walutowego/waloryzacyjnej), i w konsekwencji eliminacji zapisu umownego wyłącznie w zakresie wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz I CSK 16/26 4 ustalenia wysokości poszczególnych rat kredytu i ich zaliczenia na poczet zobowiązania kredytowego, z zastosowaniem tabeli kursowej stosowanej przez bank (klauzuli przeliczeniowej); oraz (ii) zastąpienia go innym sposobem określenia kursu waluty obcej wynikającym z przepisów prawa lub zwyczajów, np. jednoznacznym postanowieniem odnoszącym się do średniego kursu banku centralnego (Narodowego Banku Polskiego), co nie rodziłoby potrzeby zastąpienia wyeliminowanej treści jakimkolwiek przepisem prawa. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Z art. 3981 § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga kasacyjna stanowi zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w interesie publicznym, w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i stosowania prawa. Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania są wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z uzasadnieniem (art. 3984 § 2 k.p.c.). Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarżący, który jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał przyczynę określoną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., powinien odpowiednio sformułować zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle zagadnienie się wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą możliwość rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego zagadnienia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, Nr 1, poz. 11; z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.; z 9 kwietnia 2015 r., V CSK 547/14, niepubl.). Zagadnienie jest istotne, jeżeli jego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla ukierunkowania praktyki sądowej i rozstrzygnięcia sprawy, w której I CSK 16/26 5 zagadnienie powstało (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 września 2012 r., II CSK 180/12, niepubl. oraz z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.), wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było dotychczas rozstrzygnięte w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo wymaga zmiany (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16, niepubl.). Powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga natomiast wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu, na czym owe wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z punktu widzenia wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie o występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z różnej wykładni przepisu (por.m.in. postanowienia z 15 października 2002 r., II CZ 102/02, niepubl.; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, niepubl.; z 8 lipca 2008 r. I CSK 111/08, niepubl.; z 20 listopada 2015 r., III CSK 269/15, niepubl.; z 20 maja 2016 r., V CSK 692/15, niepubl.; z 3 sierpnia 2017 r., IV CSK 85/17, niepubl.; z 7 grudnia 2017 r., I CSK 499/17, niepubl.; z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 571/17, niepubl.). Zagadnienia i wątpliwości prawne sformułowane przez pozwanego nie czynią zadość wskazanym wymaganiom, częściowo dlatego, że odrywają się od motywów rozstrzygnięcia, a częściowo dlatego, iż były już bowiem wielokrotnie rozstrzygane przez Sąd Najwyższy. Wbrew wywodom skarżącego i sugestii, która może wynikać z pojedynczych fragmentów uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego, trzeba stwierdzić, że w ocenie tego Sadu „istota rozstrzygnięcia sprowadzała się do oceny kwestionowanych zapisów umownych w kontekście przesłanek z art. 3851 § 1 k.c.”, a podstawą uznania umowy za nieważną (całkowicie bezskuteczną) było in casu stwierdzenie, iż umowa ta zawiera niedozwolone postanowienie nakładające na konsumenta ryzyko kursowe (z uwzględnieniem, że powodowie nie zostali należycie poinformowani o tym ryzyku), I CSK 16/26 6 że bez tych postanowień umowa nie może być utrzymana i że nie jest możliwe zastąpienie postanowień abuzywnych przepisami ustawowymi (m.in. z odwołaniem do orzecznictwa, z którego wynika, iż wola konsumenta, który uważa, że stwierdzenie nieważności całej umowy nie jest dla niego niekorzystne, przeważa nad wdrożeniem systemu ochrony, takiego jak zastąpienie nieuczciwego postanowienia i utrzymanie umowy w mocy). Sprawia to, że argumentacja skarżącego dotycząca zastosowania w sprawie art. 58 § 1 i art. 3531 k.c. oraz art. 69 ust. 1 i 2 oraz art. 111 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo bankowe w istocie odnosię się do kwestii, które nie miały wpływu na rozstrzygnięcie. Stanowisko Sądu Okręgowego pozostaje także w zgodzie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, które negatywnie ocenia ponoszenie przez kredytobiorcę nieograniczonego (nieproporcjonalnego) ryzyka walutowego, o którym nie został należycie poinformowany (por. zwłaszcza wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, niepubl., z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl. i tam omówiony wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C- 776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal Finance, pkt 99-103, teza, oraz z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24, niepubl. i z dnia 3 grudnia 2024 r., II CSKP 1803/22). Również zapatrywanie Sądu odwoławczego, że nie jest możliwe utrzymanie Umowy po wyłączeniu z niej klauzuli ryzyka walutowego odpowiada utrwalonemu orzecznictwu Sądu Najwyższego, z którego wynika, że po usunięciu niedozwolonych postanowień Umowa nie może być utrzymana jako kredyt złotowy, gdyż byłoby to równoznaczne z tak daleko idącym jej przekształceniem, że należałoby ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony (por. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22 oraz z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl.). Sąd Najwyższy wskazywał też - zgodnie z wiążącymi wskazówkami wynikającymi z judykatury Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - jakie I CSK 16/26 7 przesłanki muszą być spełnione, aby niedozwolone postanowienie umowne odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej (w umowie kredytu indeksowanego czy denominowanego) mogło zostać zastąpione innym sposobem określenia kursu waluty obcej. W szczególności w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, Nr 9, poz. 56) wskazano, że zastąpienie takie wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron, w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (por. też wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 15 marca 2012 r., C-453/10, Jana Pereničova, pkt 33-34, z dnia 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai, pkt 40, 51, z dnia 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179, Abanca Corporación Bancaria, pkt 57, z dnia 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 39-41, z dnia 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. i R.W., pkt 83, 89, z dnia 2 września 2021 r., C-932/19, OTP Jelzálogbank i in., pkt 49-50, z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 74, z dnia 8 września 2022 r., w połączonych sprawach C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, 74 oraz z dnia 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 29, 37); 2) całkowity upadek umowy naraża konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w czasie sporu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22, niepubl.; por. też wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 51, z dnia 8 września 2022 r., C- 80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, z dnia 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41 oraz z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 87), z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta i z zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd poinformował konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach prawnych oraz szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć dla niego unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli stwierdzenia nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego ochrony przyznanej im przez dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 78 w związku z pkt 74-75, I CSK 16/26 8 z dnia 16 marca 2023 r., C‑6/22, M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A. (M.B. i in.), pkt 43- 45 i teza oraz z dnia 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 29; postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 66), a z drugiej strony sąd nie może chronić konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli ocenia, że nie naraża on go na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, choćby konsument domagał się tej ochrony (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 38, 40-41); 3) istnieje przepis dyspozytywny albo przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę”, który mógłby zastąpić wyłączone niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie umowy (z korzyścią dla konsumenta); jeżeli niedozwolone postanowienie umowne odzwierciedlało obowiązujący przepis ustawowy mający zastosowanie w przypadku porozumienia stron, w rachubę wchodzi także zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym stanowiącym punkt odniesienia przepisem ustawowym w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu umowy” (por. np. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17 Abanca Corporación Bancaria, pkt 59-64 i teza). In casu zaś nie wykazano, że zostały spełnione przesłanki zastąpienia abuzywnej klauzuli ryzyka walutowego inną regulacją. Wątpliwość odnosząca się do uznania spornych klauzul za indywidualnie negocjowane wykracza poza poczynione w sprawie ustalenia faktyczne, gdyż zakłada, że in casu konsument miał możliwość ich negocjacji lub wybrania spośród kilku alternatywnie przedstawionych propozycji postanowień, tymczasem w sprawie nie ustalono, iż powodowie mieli realną możliwość oddziaływania na treść tych klauzul. Jest to zgodne z interpretacją przyjmowaną przez Sąd Najwyższy, który wyjaśnił, że dla zrealizowania przesłanki rzeczywistego wpływu konsumenta na treść postanowień umownych konieczne jest udowodnienie wspólnego ustalenia ostatecznego brzmienia klauzuli, w wyniku rzetelnych negocjacji w ramach, których konsument miał realny wpływ na treść określonego postanowienia umownego, chyba że zostało ono sformułowane przez konsumenta i włączone do umowy na jego żądanie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 2019 r., I CSK 462/18, niepubl.). Wyjaśnił również, że dokonanie przez konsumenta wyboru między różnego rodzaju umowami oferowanymi przez bank nie stanowi formy indywidualnego uzgodnienia postanowień umowy w rozumieniu art. 3851 § 1 i 3 k.c., I CSK 16/26 9 nie świadczy bowiem o rzeczywistym wpływie konsumenta na treść postanowień umowy, którą wiąże się z bankiem (por. wyrok Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, niepubl., postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2023 r., I CSK 6388/22, niepubl., z dnia 5 października 2023 r., I CSK 420/23, niepubl. i z dnia 9 sierpnia 2024 r., I CSK 1807/23 i I CSK 1849/23, niepubl.). Istotne jest to, czy konsument wywarł na treść postanowienia rzeczywisty wpływ (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.). Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy postanowił, jak w sentencji. (K.L.) [a.ł]