I CSK 1493/25

I CSK 1493/25 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Monika Koba 17 lipca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym 17 lipca 2026 r. w Warszawie w sprawie z powództwa G.N., S.N. i J.N. przeciwko Bank spółce akcyjnej w W. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, na skutek skargi kasacyjnej G.N., S.N., J.N. od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z 8 listopada 2024 r., II Ca 611/24, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; 2. zasądza od powódek na rzecz pozwanego kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia powódkom odpisu niniejszego postanowienia do dnia zapłaty. UZASADNIENIE Wyrokiem z 8 listopada 2024 r. Sąd Okręgowy w Szczecinie oddalił apelację powódek G.N., S.N. i J.N. od wyroku Sądu Rejonowego w Goleniowie z 16 stycznia 2024 r., którym oddalone zostało ich powództwo skierowane przeciwko Bank spółce akcyjnej w W. o uzgodnienie treści ksiąg wieczystych szczegółowo opisanych w pozwie z rzeczywistym stanem prawnym przez ustalenie, że wpisane I CSK 1493/25 2 w działach IV tych ksiąg hipoteki umowne zwykłe nie powstały, a tym samym wpis tych ograniczonych praw rzeczowych w księgach wieczystych jest pozbawiony podstaw prawnych. U podstaw oddalenia powództwa i apelacji legło stwierdzenie, że analiza treści umowy kredytu prowadzi do wniosku, że wierzytelność Banku w stosunku do poprzednika prawnego powódek była oznaczona, skonkretyzowana co do wysokości oraz istniała w dacie zawarcia umowy kredytu ( 3 grudnia 2001 r.), a jedynie była niewymagalna. W konsekwencji Sądy meriti stanęły na stanowisku, że nie ma podstaw do przyjęcia by ustanowione na nieruchomościach objętych sporem hipoteki umowne zwykłe były nieważne i jako takie powinny zostać wykreślone z ksiąg wieczystych. Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez powódki. Skarżące we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołały się na przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. Ich zdaniem w sprawie występują istotne zagadnienia prawne wymagające odpowiedzi na pytania: 1. kiedy dochodzi do powstania wierzytelności kredytodawcy (banku) o zwrot udzielonego kredytobiorcy kredytu w przypadku, gdy wypłata środków przez kredytodawcę uzależniona została od spełnienia przez kredytobiorcę dodatkowych warunków i następuje na podstawie przedkładanych przez niego rachunków, faktur, aktów notarialnych oraz sukcesywnego wnoszenia udziału własnego w stosunku do wypłacanych kwot, a do momentu przedłożenia przez kredytobiorcę ostatniego dokumentu potwierdzającego dokonanie transakcji, ostateczna kwota udzielonego kredytu nie jest znana?”; 2. czy według przepisów obowiązujących w dacie zawarcia umowy kredytowej, w okresie przypadającym między zawarciem umowy kredytowej a wypłatą środków przez kredytodawcę, w przypadku gdy potencjalna wypłata środków uzależniona jest od uprzedniego spełnienia przez kredytobiorcę szeregu warunków, których ziszczenie się nie jest pewne, a co za tym idzie sama wypłata środków może nigdy nie nastąpić, ustanowienie zabezpieczenia I CSK 1493/25 3 wierzytelności o zwrot udzielonego kredytobiorcy kredytu w postaci hipoteki umownej zwykłej było dopuszczalne?; 3. czy w przypadku zawarcia umowy kredytowej, na mocy której wysokość wypłaconych przez kredytodawcę środków uzależniona jest od wysokości zobowiązania kredytobiorcy z tytułu zakupu przedmiotu kredytowania, do momentu przedłożenia kredytodawcy dowodu potwierdzającego wysokość zobowiązania kredytobiorcy względem sprzedawcy, wysokość potencjalnej wierzytelności kredytodawcy o zwrot kredytu może zostać skonkretyzowana i jednoznacznie ustalona (oznaczona) na określonym poziomie już w dacie zawierania umowy kredytowej?. W ocenie skarżących w sprawie istnieje także potrzeba wykładni przepisu prawa budzącego poważne wątpliwości lub wywołującego rozbieżności w orzecznictwie sądów - art. 353 § 1 k.c. - w przypadku którego, mimo stosunkowo nielicznych orzeczeń Sądu Najwyższego i sądów powszechnych podejmujących próby generalnego wskazania momentu powstania wierzytelności wynikającej z danego stosunku umownego, trudno znaleźć głosy orzecznictwa, które w sposób jednoznaczny przesądzałyby o momencie powstania wierzytelności przysługującej kredytodawcy o zwrot udzielonego kredytobiorcy kredytu, gdy wypłata środków przez kredytodawcę uzależniona jest od uprzedniego spełnienia przez kredytobiorcę szeregu warunków umownych, których ziszczenie się nie jest pewne, a co za tym idzie wypłata środków może nigdy nie nastąpić. Pozwany w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne I CSK 1493/25 4 wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania prawa w każdej indywidualnej sprawie. W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa. Zagadnienie nie może mieć charakteru kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi odnośnie do kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11 i z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151). Oparcie natomiast wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć. Ponadto, ze względu na publiczne cele jakie ma do spełnienia rozpoznanie przez Sąd Najwyższy skargi kasacyjnej, skarżący powinien także wykazać celowość dokonania wykładni przepisu przez Sąd Najwyższy ze względu na potrzeby praktyki sądowej. I CSK 1493/25 5 Zagadnienia i wątpliwości wykładnicze sformułowane przez powódki nie spełniają wyżej sprecyzowanych w judykaturze Sądu Najwyższego wymagań. Przede wszystkim nie mają charakteru abstrakcyjnego, syntetycznego i uniwersalnego, lecz są osadzone w okolicznościach sprawy, w której wniesiono skargę i są pytaniami w tej właśnie sprawie. Skarżące zmierzają w istocie do dokonania przez Sąd Najwyższy oceny trafności zaskarżonego rozstrzygnięcia przez zbadanie, czy wierzytelność wynikająca z umowy kredytu udzielonego ich poprzednikowi prawnemu w stanie prawnym obowiązującym przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw ( Dz.U. z 2009 r., nr 131, poz. 1075 – dalej: „ ustawa nowelizująca z 26 czerwca 2009 r.”) – przy uwzględnieniu specyficznych warunków umowy kredytowej – była skonkretyzowana i jako istniejąca nadawała się do zabezpieczenia hipoteką umowną zwykłą, czy też jako wierzytelność przyszła lub istniejąca ale o nieskonkretyzowanej wysokości powinna być zabezpieczona hipoteką kaucyjną. Przede wszystkim zagadnienia i wątpliwości orzecznicze formułowane przez skarżące dotyczą nieobowiązującego już stanu prawnego, który ma zastosowanie do nielicznych już spraw, co wyklucza potrzebę wypowiedzi Sądu Najwyższego w tym przedmiocie z uwagi na potrzeby praktyki sądowej i jest istotnym przeciwskazaniem do przyjęcia skargi do rozpoznania zważywszy na publiczne cele, które powinna realizować skarga kasacyjna. Sąd Najwyższy wypowiadał się już przy tym w kwestiach związanych z wpisem hipotek w związku z wejściem w życie tej ustawy ( zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 27 września 2012 r., III CZP 45/12 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 11 maja 2017 r., II CSK 495/16). Ustawa nowelizująca z 26 czerwca 2009 r. zastąpiła bowiem dotychczasowe dwa typy hipotek powstających umownie – zwykłą i kaucyjną, jednolitą hipoteką zabezpieczającą zarówno wierzytelności pieniężne o ustalonej wysokości jak i wierzytelności nieokreślone i przyszłe. Model hipoteki uniwersalnej jest natomiast bliski konstrukcyjnie dotychczasowej hipotece kaucyjnej, która umożliwiała zabezpieczenie wierzytelności przyszłych w stanie prawnym obowiązującym przed nowelizacją. I CSK 1493/25 6 Ponadto zagrożenia i ryzyka dla pewności obrotu gospodarczego na które wskazują skarżące mające przemawiać za wypowiedzią Sądu Najwyższego we wskazanych przez nich kwestiach mają jedynie teoretyczne znaczenie. Dotyczą bowiem nie tylko nieobowiązującego stanu prawnego ale nie uwzględniają umownych i ustawowych środków obrony przysługujących dłużnikowi banku w przypadku domagania się przez kredytodawcę zwrotu kredytu, który nie został wykorzystany oraz wygaśnięcia wierzytelności hipotecznej. Ocenę tę wzmacnia wiążący Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym stan faktyczny sprawy ( art. 3983 § 3 i 39813 § 2 k.p.c.), który nie wskazuje na jakiekolwiek pokrzywdzenie poprzednika prawnego powódek, który wykorzystał przyznany mu kredyt. Wskazuje to na traktowanie regulacji prawnych do których odwołują się skarżące jako instrumentu zwolnienia się z ciążącego na nich zobowiązania. Ponadto w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że wierzytelności banku wynikające z umowy kredytu są wierzytelnościami istniejącymi także wtedy gdy dopiero w przyszłości powstaną wszystkie elementy skutkujące nadejściem terminu ich wymagalności. Gdy zostaje zawarta umowa kredytowa i w umowie tej określone zostaje do jakiego zachowania zobowiązuje się kredytobiorca to można uznać, że jego dług powstał a stanie się on wymagalny w razie spełnienia się przesłanek określonych w umowie, w szczególności przekazania kredytu kredytobiorcy i nadejścia terminu jego spłaty. W konsekwencji w takich stanach faktycznych nie można go traktować jako długu przyszłego ( zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2009 r., V CSK 215/09; z 13 maja 2010 r., IV CSK 558/09, z 16 maja 2012 r., II CSK 241/11; i z 11 maja 2017 r., II CSK 496/16). W orzecznictwie Sądu Najwyższego badano także kwestię niedostatecznego oznaczenia zabezpieczanych wierzytelności hipotecznych, jak i zakresu zabezpieczenia wierzytelności banku wobec kredytobiorcy hipoteką umowną w kontekście cech konstrukcyjnych hipoteki zwykłej ( zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 maja 2005 r., III CZP 24/25, OSNC 2006, nr 4, poz. 60 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 23 października 2015 r., V CSK 20/15, z 17 marca 2004 r., II CK 81/03; i z 12 marca 2003 r., III CKN 1026/00). I CSK 1493/25 7 Nie istnieje także w realiach sprawy potrzeba wykładni art. 353 § 1 k.c. celem wskazania momentu powstania wierzytelności wynikającej z danego stosunku prawnego w kontekście na który wskazują skarżące. Nie budzi wątpliwości, że wierzytelność powstaje wówczas – co dotyczy także wierzytelności z umowy kredytu - gdy skonkretyzowane są już wszystkie elementy świadczenia, którego wierzyciel może się domagać od dłużnika. Wierzytelność może zatem istnieć lecz być niewymagalna, a wierzytelność niewymagalna nie może być identyfikowana z wierzytelnością przyszłą ( zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 19 września 1997 r., III CZP 45/97, OCNC 1998, nr 2, poz. 22). Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się także na bazie różnych okoliczności faktycznych w kwestii jaką wierzytelność można uznać za oznaczoną, a jaką za przyszłą ( zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2024 r., II CSKP 2255/22 i z 17 stycznia 2020 r., IV CSK 95/19). Kwestia natomiast, czy sądy meriti prawidłowo zakwalifikowały wierzytelność wynikającą z umowy kredytu objętej sporem jako skonkretyzowaną w dacie zawarcia umowy i nie mającą charakteru wierzytelności przyszłej należy do sfery stosowania prawa. W konsekwencji skarżące przekonująco nie wykazały, że w sprawie ujawniły się zagadnienia wykładnicze o problemowym czy precedensowym charakterze, których wyjaśnienie wymaga zaangażowania Sądu Najwyższego i będzie sprzyjało rozwojowi prawa. Uzasadnienie wniosku przekonuje natomiast, że skarżące zmierzają w istocie do dokonania przez Sąd Najwyższy oceny trafności zaskarżonego orzeczenia w odniesieniu do indywidualnych postanowień umowy kredytowej łączącej pozwanego z poprzednikiem prawnym powódek, a nie rozstrzygnięcia istotnych wątpliwości prawnych mających szersze znaczenie. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 98 § 3, art. 98 § 11 k.p.c., art. 99 w zw. z art. 391 § 1 i w zw. z art. 39821 k.p.c., a także § 5 pkt 8 i § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst. jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 1935, ze zm.). I CSK 1493/25 8 (M.M.) [SOP]