I CSK 1295/25

I CSK 1295/25 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Monika Koba 17 lipca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym 17 lipca 2026 r. w Warszawie w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Prezydenta miasta W. z udziałem J.M., A.M., M.G., B.S., A.L. i M.K. o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, na skutek skargi kasacyjnej Skarbu Państwa - Prezydenta miasta W. od postanowienia Sądu Okręgowego w Kaliszu z 28 listopada 2024 r., II Ca 842/24, odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. UZASADNIENIE Postanowieniem z 28 listopada 2024 r. Sąd Okręgowy w Kaliszu oddalił apelację wnioskodawcy Skarbu Państwa - Prezydenta miasta W. od postanowienia Sądu Rejonowego w Kaliszu z 27 maja 2024 r., którym oddalony został jego wniosek w sprawie z udziałem J.M., A.M., M.G., B.S., A.L. i M.K. o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego w Kaliszu z 25 stycznia 1993 r. ( I Ns 661/92) przez stwierdzenie, że spadek po E.M. zmarłej 30 czerwca 1943 r. nabył Skarb Państwa a nie jej spadkobiercy ustawowi – dzieci K.M. i J.B. po ½ części, z zastrzeżeniem, że mężowi spadkodawczyni J.M.1 przysługuje prawo dożywotniego użytkowania 1/3 części spadku. Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez wnioskodawcę. I CSK 1295/25 2 Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołał się na przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Jego zdaniem skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona w zakresie zarzutów naruszenia art. 277 pkt 4 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r., Kodeks zobowiązań (Dz. U. z 1933 r., Nr 82, poz. 598; dalej: „k.z.”), art. 109 pkt 4 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz. U. z 1950 r., Nr 34, poz. 311 ze zm.; dalej: „p.o.p.c.”), a także art. 121 pkt 4 k.c., w związku z art. 789 Kodeksu Napoleona ( dalej: „KN”) w związku z art. 2262 KN w zw. w zw. z art. LI ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94; dalej: „p.w.k.c.”). Wynika to z faktu, że Sąd Okręgowy wbrew utrwalonemu orzecznictwu Sądu Najwyższego przyjął, że klauzulę o sile wyższej można zastosować do terminu wskazanego w art. 2262 KN ( za pośrednictwem art. 789 KN) podczas gdy art. 53 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe ( Dz.U. z 1946 r., Nr 11, poz. 15 – dalej: „Prawo rzeczowe”), a obecnie art. 175 k.c. umożliwia odpowiednie zastosowanie przepisów o biegu przedawnienia roszczeń ( w tym normy o zawieszeniu biegu przedawnienia z tytułu siły wyższej) jedynie do przepisów o zasiedzeniu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze I CSK 1295/25 3 publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania prawa w każdej indywidualnej sprawie. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego przez oczywistą zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) należy rozumieć sytuację, w której skarga jest uzasadniona w sposób ewidentny, wskazując na rażące i poważne uchybienia zaskarżonego orzeczenia, które są możliwe do stwierdzenia bez konieczności prowadzenia bardziej złożonych rozumowań. Jedynie w takim wypadku możliwa jest kontrola prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji w postępowaniu kasacyjnym. Obciążenie go oczywistą i istotną wadą wskazuje, że usunięcie tego orzeczenia z obrotu leży w interesie publicznym – a tym samym, że może dojść do realizacji celu skargi kasacyjnej, jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia (tak np. Sąd Najwyższy w postanowieniach z 10 kwietnia 2013 r., III CSK 67/13 i z 29 września 2017 r., V CSK 162/17). Bliższa analiza uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie pozwala przyjąć, by skarga była – w powyższym rozumieniu – oczywiście uzasadniona. Oczywistej zasadności skargi skarżący upatruje wyłącznie w naruszeniu przepisów dotyczących naruszenia biegu terminu przedawnienia z powodu zaistnienia siły wyższej w okresie biegu 30 letniego terminu na przyjęcie spadku o którym mowa w art. 2262 KN ( stosowanym do spadków za pośrednictwem art. 789 KN) mimo, że nie jest to termin przedawnienia roszczenia. Niezależnie od powyższego podkreślił, że żeby dowieść, że w sprawie zaistniał stan siły wyższej w rozumieniu art. 121 pkt 4 k.c. – jak wynika z utrwalonego orzecznictwa - należy wykazać, że w danym stanie faktycznym w ówczesnych warunkach ustrojowych właściciel nieruchomości nie mógł skutecznie dochodzić roszczeń wynikających z bezprawnych działań Państwa. Ze stanowiska zajętego przez Sąd Okręgowy wynika natomiast, że właściciel nie musi wykazywać, że próbował dochodzić I CSK 1295/25 4 roszczenia lub był poddany prześladowaniom politycznym i z tego względu nie dochodził roszczenia. Wprawdzie stanowisko zajęte w tym przedmiocie przez Sąd Okręgowy trafnie jest kwestionowane przez skarżącego, jednak analiza motywów zaskarżonego rozstrzygnięcia prowadzi do wniosku, że argumentacja dotycząca zawieszenia biegu terminu przedawnienia została powołana jedynie posiłkowo i nie przesądzała o oddaleniu wniosku. Sądy meriti oddaliły bowiem wniosek o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku przede wszystkim z uwagi na dokonaną wykładnię art. 778, art. 779, art. 811, art. 539, art. 789 w zw. z art. 2262 KN w zw. z art. LI p.w.k.c. przyjmując, że spadek po E.M. nie był spadkiem wakującym ani bezdziedzicznym znani byli bowiem spadkobiercy porządkowi ( dzieci i mąż spadkodawczyni), w stosunku do nieruchomości, której udział wchodził w skład spadku były podejmowane przez rodzinę czynności rozporządzające po innej współwłaścicielce będącej dodatkowo matką spadkodawczyni. Ponadto w związku z wejściem w życie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze miasta stołecznego Warszawy ( Dz.U. Nr 50, poz. 279) udział w spadkowej nieruchomości z dniem 21 listopada 1945 r. przeszedł na własność miasta stołecznego Warszawy, a następnie na podstawie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej stał się własnością Skarbu Państwa (Dz.U. Nr 14, poz. 130), co pozbawiło spadkobierców spadku. Sądy podkreśliły również, że celem przepisów Kodeksu Napoleona na podstawie, których spadek przypadał Państwu było założenie, że majątek spadkowy nie może stać się mieniem niczyim. Wykorzystywanie natomiast rozwiązań Kodeksu Napoleona dotyczących spadków wakujących i bezdziedzicznych celem pozbawienia przez Skarb Państwa spadku dzieci spadkodawczyni jest sprzeczne z gwarantowaną konstytucyjnie ochroną własności i dziedziczenia ( art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji). Do stanowiska Sądu Okręgowego w tym przedmiocie skarżący nie odnosi się we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania, a nie jest rzeczą Sądu Najwyższego na etapie przedsądu badanie podstaw skargi i ich uzasadnienia. I CSK 1295/25 5 Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest natomiast oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15, i przywołane tam orzecznictwo). Kwestia natomiast stosowania przepisów Kodeksu Napoleona w tym instytucji spadków wakujących i bezdziedzicznych do takich stanów faktycznych jakie wystąpiły w sprawie, w której wniesiono skargę budzi dużo wątpliwości w orzecznictwie oraz doktrynie i nie jest jednolicie rozstrzygana. Problematyka ta była przedmiotem orzeczeń Sądu Najwyższego, a ich analiza nie pozwala przyjąć, by zaskarżone orzeczenie nie odpowiadało prawu ( zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 18 lipca 2019 r., I CSK 347/18; z 13 maja 2021 r., I CSKP 1/21; z 28 sierpnia 2025 r., II CSKP 107/25; i z 17 grudnia 2025 r., II CSKP 2396/22 ). W konsekwencji argumentacja przytoczona we wniosku nie wykazuje tezy, że zaskarżone orzeczenie stanowi konsekwencję kardynalnych błędów w zakresie stosowania prawa materialnego, których efektem jest orzeczenie oczywiście wadliwe. Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. (M.M.) [a.ł] I CSK 1295/25 6