IV KK 137/26

IV KK 137/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: SSN Eugeniusz Wildowicz Dnia 9 lipca 2026 r. na posiedzeniu w trybie art. 535 § 3 k.p.k. w sprawie z wniosku J. K. o zadośćuczynienie za krzywdę doznaną przez A. K. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 9 lipca 2026 r. kasacji wniesionej przez prokuratora na niekorzyść wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 13 listopada 2025 r., sygn. akt II AKa 140/25, zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia 3 stycznia 2025 r., sygn. akt II Ko 82/24, p o s t a n o w i ł 1. oddalić kasację jako oczywiście bezzasadną, 2. kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego Skarb Państwa. obciążyć [J.J.] UZASADNIENIE J.K. wystąpił z wnioskiem o zadośćuczynienie za krzywdę doznaną przez jego zmarłego ojca, A.K., wynikłą z represji, które miały związek z prowadzoną przez niego działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego w okresie od lipca 1944 r. do 5 stycznia 1946 r., doznanych od radzieckich organów IV KK 137/26 2 ścigania i wymiaru sprawiedliwości działających na terytorium Polski w granicach ustalonych w traktacie Ryskim. Sąd Okręgowy w Częstochowie, wyrokiem z dnia 3 stycznia 2025 r., sygn. akt II Ko 82/24, oddalił powyższy wniosek, uznając, że brak jest dowodów na przynależność A.K. do Armii Krajowej i prowadzenie przez niego działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Sąd Apelacyjny w Katowicach, po rozpoznaniu apelacji wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawcy, wyrokiem z dnia 13 listopada 2025 r., sygn. akt II AKa 140/25, zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy J.K. kwotę 204000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty, tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę związaną z pozbawieniem wolności jego ojca A.K., wynikającą z działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Prokurator Okręgowy w Częstochowie wniósł kasację od wyroku Sądu odwoławczego, zaskarżając go w całości na niekorzyść J.K. i zarzucając: „rażące naruszenie przepisów postępowania, a to art. 7 k.p.k. w zw. z art. 410 k.p.k., art.424 § 1 pkt 1 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k., które miało istotny wpływ na treść wyroku, polegające na tym, że Sąd Apelacyjny w Katowicach zreformował zaskarżony apelacją pełnomocnika wnioskodawcy wyrok Sądu I-szej instancji oddalający wniosek o zadośćuczynienie uznając, że A.K. był członkiem Armii Krajowej, w której to formacji samo uczestnictwo wypełniało kryteria działalności niepodległościowej i za tę działalność był represjonowany przez radzieckie organy pozasądowe, wskutek dokonania przez Sąd odwoławczy oceny przeprowadzonego na etapie postępowania odwoławczego dowodu z opinii biegłego historyka z naruszeniem zasad prawidłowego rozumowania, wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego - dowolnej i jednostronnej - bo wyłącznie na korzyść wnioskodawcy, bowiem biegły w swoich wywodach nie przedstawił żadnych okoliczności odnośnie prowadzenia działalności niepodległościowej konkretnie przez A.K., a o jego przynależność do Armii Krajowej jedynie domniemywa, a przy tym wskutek pominięcia dowodów zgromadzonych przez Sąd I-szej instancji w ramach IV KK 137/26 3 przeprowadzonego rzetelnie - celem zweryfikowania twierdzenia wnioskodawcy odnośnie przynależności jego ojca do Armii Krajowej i jego aktywnej walki w jej szeregach - postępowania dowodowego, które to dowody okoliczności tych nie potwierdziły, ani też nie dowiodły, aby prowadził on działalność niepodległościową w ramach innych struktur prowadzących działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego lub prowadził taką działalność indywidualnie, a zatem aby represje ze strony radzieckich organów pozasądowych, których doświadczył, miały związek z prowadzoną przez niego działalnością niepodległościową, której udowodnienie w sposób niebudzący wątpliwości, jest warunkiem koniecznym do przyznania świadczeń w trybie art. 8 ust. 1, 2a i 2b ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego”. Podnosząc powyższe, prokurator wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja jest oczywiście bezzasadna, w związku z czym podlega rozpoznaniu i oddaleniu na posiedzeniu w trybie art. 535 § 3 k.p.k. Nie można zgodzić się ze skarżącym, że Sąd drugiej instancji rażąco naruszył powołane w zarzucie kasacji przepisy postępowania karnego, w tym art. 7 i 410 k.p.k. przekraczając granice swobodnej oceny dowodów przy analizie materiału dowodowego, uzupełnionego o opinię biegłego historyka. Przeciwnie, ocena ta była kompleksowa, zgodna z zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego, wobec czego zasługuje na podzielenie. Sąd Apelacyjny w Katowicach zgodził się z Sądem pierwszej instancji, że A.K. po lipcu 1944 r. został przymusowo wcielony do […] zapasowego pułku strzeleckiego Armii Czerwonej, po uprzednim osadzeniu w obozie przejściowym w M., a następnie w K., zaś po zakończeniu działań wojennych skierowany do prac leśnych w okolicach M., gdzie przebywał do stycznia 1946 r. O ile jednak Sąd Okręgowy uznał, że brak było podstaw do powiązania tych zdarzeń z uprzednio IV KK 137/26 4 prowadzoną przez A.K. działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, co stanowi warunek przyznania zadośćuczynienia za doznaną krzywdę na podstawie przepisów ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U. 1991 Nr 34, poz. 149), zwanej dalej ustawą lutową, o tyle Sąd Apelacyjny doszedł do wniosków przeciwnych, wobec czego przyznał wnioskodawcy 204 tys. zł tytułem zadośćuczynienia za doświadczone przez A.K. krzywdy. Kluczowym ustaleniem, które poczynił Sąd odwoławczy, a które wpłynęło na treść zaskarżonego orzeczenia, było stwierdzenie na poziomie graniczącym z pewnością, że A.K. należał do Armii Krajowej, mimo że sam się do tego nie przyznał w biografii przedstawionej we wniosku o przyjęcie do ZBOWiDu i nie potwierdzają tego informacje Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej. Sąd Apelacyjny w Katowicach wnikliwie przeanalizował zgromadzony materiał dowodowy w postaci dokumentów i opracowań historycznych, a także poddał starannej ocenie opinię biegłego historyka dr P.R., który przedstawił złożoną problematykę działań jednostek Armii Krajowej w okręgu wileńskim w przededniu wkroczenia na te tereny żołnierzy Armii Czerwonej. Opisane przez biegłego okoliczności wiarygodnie tłumaczą powody, dla których nazwisko A.K. mogło nie znaleźć się na listach, którymi dysponuje Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej. Zdaniem tego biegłego, także zatajenie faktu przynależności do AK przez jej członka ubiegającego się w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej o uprawnienia kombatanckie, nie należało do przypadków odosobnionych. Istnieje więc inne niż brak przynależności do AK, prawdopodobne wyjaśnienie braku wspomnienia tego faktu przez A.K. w treści wniosku do ZBOWiDu (tym bardziej, że nie byłoby to jedyne dokonane przez niego odstępstwo od prawdy w przedstawionej w tym dokumencie biografii). Sąd drugiej instancji w znacznej mierze oparł się w swoim rozstrzygnięciu na treści opinii biegłego, której wniosków nie potwierdzają w całości, ale też nie wykluczają pozostałe zgromadzone w sprawie dowody. Biegły ów wskazał, iż koncentracja jednostek Armii Krajowej na terenie okręgu wileńskiego miała związek IV KK 137/26 5 z operacją „Ostra Brama" i w jej ramach dochodziło do rekrutacji mężczyzn, którzy uprzednio w strukturach Armii Krajowej nie uczestniczyli, ale w związku ze zbliżającym się frontem zaciągnęli się do wojska, a następnie już jako członkowie tych formacji zostali zatrzymani i przewiezieni do obozu w M., a potem do K.. Wykluczył przy tym stanowczo, aby pośród przewiezionych do obozu w okresie analogicznym jak ojciec wnioskodawcy, znajdowały się osoby niebędące członkami AK, nawet jeśli część z nich mogła nie zdążyć złożyć formalnej przysięgi żołnierskiej. Z uwagi na miejsce zamieszkania we wsi B. (gm. L., woj. nowogródzkie) A.K. był najprawdopodobniej żołnierzem jednego z batalionów 77 pułku piechoty Armii Krajowej, których dokumentacja się nie zachowała. Również z tego powodu nazwisko ojca wnioskodawcy mogło nie znaleźć się na listach, jakimi dysponuje Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej. Bez względu na powyższe, na podstawie niebudzącej wątpliwości daty przybycia A.K. do K. 4 sierpnia 1944 r., można stwierdzić, że został on zatrzymany jako członek Armii Krajowej, do której należał i był pozbawiony wolności z tego właśnie powodu. Sąd Apelacyjny stanął na stanowisku, że okoliczność ta (przynależność do Armii Krajowej) uzasadnia uwzględnienie wniosku syna A.K. o zadośćuczynienie należne jego ojcu z tytułu represji, jakie spotkały go w związku z prowadzeniem walki na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Rozstrzygnięcie takie jest uzasadnione. Polski ustawodawca, w preambule ustawy z dnia 9 stycznia 2025 r. o ustanowieniu Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej określił Armię Krajową jako największą konspiracyjną armię w podbitej przez Niemcy i Rosję Europie, armię, która jako zbrojne ramię Polskiego Państwa Podziemnego prowadziła bohaterską walkę o odzyskanie przez Rzeczpospolitą Polską suwerenności i niepodległości, a której żołnierze po II wojnie światowej byli prześladowani przez władze komunistyczne zależne od Związku Sowieckiego. Jest faktem notoryjnym, że w analogiczny sposób Armia Krajowa i jej działalność były postrzegane w bloku wschodnim także w latach wojennych i powojennych – o czym świadczą m.in wypowiedzi przedstawicieli władz i sił zbrojnych Związku Radzieckiego, cytowane na stronach 5 – 6 apelacji pełnomocnika wnioskodawcy, odnoszące się do przebiegu operacji rozbrojeniowej Polskiej Armii Krajowej. Sama przynależność do tej organizacji, bez względu na to, czy dany żołnierz miał okazję IV KK 137/26 6 podjąć jakieś realne działania na rzecz walki z wrogiem, co do zasady może być w świetle tego interpretowana jako opowiedzenie się po konkretnej stronie sporu politycznego, walczącej o pełną suwerenność Polski. Co więcej, zgromadzone w toku postępowania materiały historyczne dowodzą, że A.K. oraz jego kompani w liczbie 4405 osób, zostali internowani po akcji „Ostra Brama” przez władze radzieckie właśnie z powodu przynależności do struktur Armii Krajowej, postrzeganej jako jednostka antysowiecka i walcząca na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Przy braku informacji na temat innych faktów z życia A.K., które mogłyby rzutować na ocenę jego postawy, należy uznać w tej sytuacji, że przez fakt co najmniej wstąpienia w szeregi Armii Krajowej, wzmocnił on organizację prowadząca walkę o niepodległy byt Państwa Polskiego i z tego powodu spotkały go represje polegające na pozbawieniu wolności poprzez przymusowe wcielenie do Armii Czerwonej, a zatem należy mu się zadośćuczynienie za doznane krzywdy. Choć poglądy co do znaczenia przynależności do Armii Krajowej jako dowodu na prowadzenie walki o niepodległy byt Państwa Polskiego nie są ugruntowane – przynajmniej na poziomie orzecznictwa Sądu Najwyższego – i mogą podlegać dyskusji, nie sposób przedstawionemu wyżej rozumowaniu, jakim posłużył się Sąd Apelacyjny w Katowicach, przypisać dowolności – jak czyni to Autor kasacji. Stanowisko Sądu ad quem zostało ukształtowane na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego poddanego ocenie spełniającej kryteria wymienione w art. 7 k.p.k. Nie ma podstaw do podważenia tak ukształtowanych ustaleń faktycznych na etapie kasacyjnym. Nie znajdując podstaw do uwzględnienia kasacji prokuratora, należało ją oddalić na posiedzeniu, kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego obciążając, w myśl art. 637a k.p.k. w zw. z art. 636 § 1 k.p.k., Skarb Państwa. Z tych powodów Sąd Najwyższy orzekł jak w postanowieniu. [WB] [a.ł] IV KK 137/26 7