II CSKP 85/23

II CSKP 85/23 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 11 czerwca 2026 r. SSN Marcin Krajewski (przewodniczący) SSN Jacek Grela SSN Mariusz Załucki (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 11 czerwca 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej E. Z. i M. Z. od postanowienia Sądu Okręgowego w Poznaniu z 15 czerwca 2022 r., II Ca 1181/16, w sprawie z wniosku E. Z. i M. Z. z udziałem E. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w P. o ustanowienie służebności przesyłu, uchyla zaskarżone postanowienie w punktach I i III, przekazując sprawę Sądowi Okręgowemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Jacek Grela Marcin Krajewski Mariusz Załucki UZASADNIENIE E.Z. i M.Z. wystąpili z wnioskiem o ustanowienie służebności przesyłu obciążającej nieruchomości stanowiące ich własność na rzecz E. sp. z o.o. w P. Za ustanowienie służebności wnioskodawcy domagali się zasądzenia od uczestnika na ich rzecz wynagrodzenia w kwocie 99 000,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wydania postanowienia do dnia zapłaty. II CSKP 85/23 2 Postanowieniem z 31 maja 2016 r. Sąd Rejonowy w Złotowie ustanowił na rzecz uczestnika E. sp. z.o.o. w P. na nieruchomościach stanowiących aktualnie własność E.Z. i M.Z. służebność przesyłu, a ponadto zasądził od E. sp. z.o.o. w P. na rzecz wnioskodawców jednorazowe wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu w kwocie 120 000,00 zł. Sąd pierwszej instancji ustalił, że wnioskodawcom przysługuje prawo własności dwóch nieruchomości. Część jednej z nich do 15 grudnia 2039 r. jest przedmiotem umowy dzierżawy zawartej ze spółką zajmująca się budową elektrowni wiatrowych, zaś na pozostałej części tej nieruchomości, jak również na drugiej z nieruchomości prowadzona jest działalność rolnicza. Istnienie słupów energetycznych rodzi trudności w korzystaniu z urządzeń i maszyn rolniczych polegające na konieczności zatrzymywania maszyn, składania wystających elementów (np. ramion do oprysków, przykrycia zbiornika w kombajnie) i objeżdżania słupów, co jest czasochłonne. Część prac na nieruchomościach wnioskodawcy wykonują własnym sprzętem, a część wykonują na ich zlecenie inne osoby, z którymi właściciele gruntu rozliczają się według stawki godzinowej (wówczas koszt uprawy gruntu z słupami jest wyższy) lub od hektara. Pod liniami nie można używać elektronicznego kierowania GPS. Aby dokonać napraw sieci przy słupach, trzeba wjechać kilkaset metrów w głąb działek. Zdarzały się sytuacje przeprowadzania takich napraw, o czym wnioskodawcy nie byli przez uczestnika informowani, a jedynie widzieli na gruncie ślady przejazdu pojazdów. W dacie zakupu nieruchomości znajdowały się na nich słupy energetyczne, o czym wnioskodawcy wiedzieli. Słupy są widoczne z poziomu drogi. Ceny zakupu nie były zmniejszane z uwagi na znajdujące się na działkach słupy, transakcje odbywały się po cenach rynkowych. Kwestia urządzeń nie została poruszona w umowach sprzedaży nieruchomości. Urządzenia elektroenergetyczne należące do E. sp. z o.o. pierwotnie były eksploatowane przez Z., następnie przez przedsiębiorstwo państwowe Z. (utworzone w 1982 roku jako Z.), a po jego podziale w 1989 roku przez przedsiębiorstwo o nazwie Z.1. E. S.A. powstała w wyniku przekształcenia przedsiębiorstwa państwowego Z. w spółkę akcyjną na podstawie aktu przekształcenia z 12 lipca 1993 r. Ministra Przemysłu i Handlu. 2 stycznia 2003 r. II CSKP 85/23 3 nastąpiło połączenie E. S.A. z E.1 S.A., Z.2 S.A., Z.3 S.A. oraz Z.4 S.A. w drodze wniesienia majątków ww. podmiotów do E. S.A. W związku z tym połączeniem E. S.A. zmieniła firmę na G. S.A., której używała do 12 października 2004 r. Od 13 października 2004 r. spółka działa pod firmą E.2 S.A. Następnie E.2 S.A. zawiązała spółkę E. sp. z o.o. (wpisaną do rejestru przedsiębiorców KRS w dniu 14 grudnia 2006 r.), wnosząc do niej aport w postaci oddziału E.2 S.A. prowadzącego działalność w zakresie dystrybucji energii elektrycznej. W skład oddziału wchodziły m.in. ruchomości związane z prowadzeniem działalności w zakresie dystrybucji energii elektrycznej: linie kablowe i napowietrzne, sieci dystrybucyjne oraz zespoły elektroenergetyczne, stacje i rozdzielnie energetyczne oraz transformatory. Umowa zbycia zorganizowanej części przedsiębiorstwa została zawarta 30 czerwca 2007 r. Zgodnie z wyliczeniami zawartymi w opinii biegłego wartość służebności przesyłu na nieruchomościach wnioskodawców wynosi w zaokrągleniu 121 000,00 zł, w tym wartość odszkodowania (ekwiwalent obniżenia wartości nieruchomości i trwałego wyłączenia części powierzchni gruntów pod słupy) stanowi kwotę 42 493,00 zł, zaś wartość wynagrodzenia (ekwiwalent obniżenia użyteczności nieruchomości) wynosi 78 370,00 zł. Sąd ustalił ponadto, że urządzenia zostały posadowione na gruncie w latach 70. XX wieku, a następnie w latach 80. były rozbudowywane i modernizowane. Dokonując oceny prawnej tak ustalonego stanu faktycznego, Sąd pierwszej instancji wskazał, że służebność przesyłu może mieć zastosowanie zarówno do takich stanów faktycznych, gdy urządzenia przesyłowe już istnieją, jak również, gdy przedsiębiorca urządzenia te zamierza dopiero wybudować w przyszłości (art. 3051 k.c.). Jeżeli do ustanowienia służebności dochodzi w wyniku postępowania sądowego, ma ona charakter odpłatny, za jednorazowym wynagrodzeniem. Sąd pierwszej instancji rozważał również zarzut zasiedzenia służebności przez operatora przesyłowego, uznał go jednak za nieuzasadniony. Wskazał, że zarzut zasiedzenia powinien być precyzyjny w zakresie określenia nieruchomości, sposobu, przebiegu, identyfikacji i parametrów urządzeń oraz podmiotu, który nabył przez zasiedzenie dane prawo rzeczowe, czemu podnoszący zarzut zasiedzenia nie sprostał. Dodatkowo Sąd Rejonowy ocenił, że ponieważ instytucję służebności II CSKP 85/23 4 przesyłu wprowadzono do polskiego porządku prawnego dopiero w 2008 r., jako nowe, dotychczas nieistniejące prawo rzeczowe, jej zasiedzenie jest niemożliwe ze względu na brak upływu wymaganego ustawowo terminu zasiedzenia, choćby zasiadujący był w dobrej wierze. Sąd wskazał również, że przesłanką nabycia każdej służebności gruntowej przez zasiedzenie nie jest posiadanie rzeczy, lecz posiadanie służebności, a więc faktyczne korzystanie z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści tej służebności (art. 352 § 1 k.c.), polegające na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia. Posiadanie to powinno być stabilne i nieprzypadkowe. Posiadania tego nie należy jednak utożsamiać z posiadaniem samoistnym nieruchomości Po rozpoznaniu apelacji przedsiębiorstwa przesyłowego, postanowieniem z 15 czerwca 2022 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu zmienił postanowienie Sądu pierwszej instancji, oddalając wniosek. Sąd Okręgowy przyjął stan faktyczny ustalony w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji za własny, dokonał jednak odmiennej oceny prawnej ustalonych faktów. W ocenie Sądu drugiej instancji bieg terminu zasiedzenia należy liczyć od momentu wejścia przez posiadacza służebności w posiadanie gruntu w celu posadowienia urządzeń przesyłowych, nie zaś od daty uruchomienia przesyłu. Mimo braku bezpośrednich dowodów na posadowienie urządzeń przesyłowych na tych konkretnych nieruchomościach w konkretnej dacie, w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy można ustalić najpóźniejsze daty ich posadowienia, stosując domniemanie faktyczne z art. 231 k.p.c. W aktach sprawy znajdują się bowiem protokoły odbiorów linii 15kV wraz z mapami ich przebiegu z 4 i 17 marca 1977 r. i odbioru remontu linii 110kV z 16 września 1987 r. Analiza przebiegu tych linii wskazuje, że linie te są tożsame z liniami posadowionymi na nieruchomościach objętych niniejszym wnioskiem. Zachodzą więc podstawy do ustalenia, że wspomniane protokoły odbioru i mapy dotyczą urządzeń posadowionych na nieruchomościach objętych wnioskiem. Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że także przed uregulowaniem w Kodeksie cywilnym służebności przesyłu dopuszczalne było nabycie w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu na II CSKP 85/23 5 rzecz przedsiębiorstwa przesyłowego. Sąd zauważył też, iż wszystkie przedmiotowe urządzenia przesyłowe zostały posadowione na nieruchomościach będących własnością Skarbu Państwa przez Skarb Państwa. Wyjaśnił, że do 31 stycznia 1989 r. obowiązywała w Kodeksie cywilnym zasada jednolitego funduszu własności państwowej, która stanowiła, że własność państwowa przysługuje niepodzielnie państwu, natomiast państwowe osoby prawne, w granicach swojej zdolności prawnej, wykonują w imieniu własnym względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienia płynące z własności państwowej. Użytkownikiem (dzierżycielem) urządzeń było przedsiębiorstwo państwowe, które sprawowało władztwo faktyczne nad siecią urządzeń przesyłowych. Nawet w okresie obowiązywania jednolitej własności państwowej przedsiębiorstwo takie w stosunkach zewnętrznych mogło posiadać we własnym imieniu (a jedynie skutek nabycia przez zasiedzenie, gdyby nastąpił w tamtym okresie, następowałby na rzecz Skarbu Państwa), dlatego początek biegu terminu zasiedzenia należy liczyć od 7 stycznia 1991 r. (daty wejścia w życie ustawy z 20 grudnia 1990 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych). Przy założeniu istnienia dobrej wiary termin zasiedzenia wynosił 20 lat (dla posiadacza zależnego w dobrej wierze), co oznacza, że termin ten upłynął 7 stycznia 2011 r. W tym stanie rzeczy Sąd drugiej instancji ocenił, że uczestnik nabył przez zasiedzenie służebność przesyłu obciążającą przedmiotowe nieruchomości w dniu 7 stycznia 2011 r., co czyni wniosek o jej ustanowienie bezzasadnym. Od postanowienia Sądu Okręgowego skargę kasacyjną wywiedli wnioskodawcy, zarzucając naruszenie następujących przepisów prawa materialnego: - art. 292 k.c. oraz art. 292 k.c. w zw. z art. 3054 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące błędnym przyjęciem, że jest możliwe zasiadywanie służebności gruntowej o treści służebności przesyłu lub że jest możliwe zasiadywanie służebności przesyłu także w wypadku, gdy to Skarb Państwa w czasie obowiązywania zasady jednolitości własności państwowej, w chwili budowy urządzeń energetycznych był zarówno właścicielem II CSKP 85/23 6 nieruchomości, na której były budowane urządzenia energetyczne, jak i sam budował widoczne urządzenia energetyczne jako właściciel nieruchomości; - art. 292 oraz art. 292 w zw. z art. 3054 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące błędnym przyjęciem, że E. sp. z o.o. mogła zasiedzieć w ramach prawa służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu lub w ramach prawa służebności przesyłu uprawnienia do korzystania ze strefy technicznej, ze strefy ochronnej, oraz uprawnienia w ramach służebności polegające na prawie korzystania z nieruchomości obciążonej w zakresie strefy ochronnej – strefy technologicznego korzystania; - art. 7, art. 172, art. 292, art. 352, art. 3054 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w szczególności poprzez błędne przyjęcie, że poprzednik prawny uczestnika uzyskał posiadanie służebności w dobrej wierze. Wnioskodawcy zarzucili również naruszenie przepisów prawa postępowania, tj.: - art. 187 § 1 pkt 1, art. 187 § 1 pkt 2, art. 321 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c, co miało wpływ na treść rozstrzygnięcia, poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, w szczególności poprzez uwzględnienie zarzutu zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Podstawowy problem, z jakim w niniejszej sprawie należało się zmierzyć, to problem dopuszczalności zasiedzenia służebności, której treść odpowiadała służebności przesyłu przed wejściem w życie ustawy z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (ustawa ta weszła w życie 3 sierpnia 2008 r.). Przed tą datą polski system prawa rzeczowego nie przewidywał instytucji służebności przesyłu, a jedynie służebności gruntowe (art. 285-295 k.c.) oraz służebności osobiste (art. 296-305 k.c.), choć historycznie trzeba zwrócić uwagę także na art. 175 dekretu z 11 października 1964 r. – Prawo rzeczowe. II CSKP 85/23 7 W tym kontekście należy dostrzec, że dopuszczalność zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu przed wejściem w życie przepisów o służebności przesyłu (art. 3051-3054 k.c.) stanowiła w ostatnim czasie przedmiot rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku z 2 grudnia 2025 r., P 10/16, TK uznał, że linia orzecznicza dopuszczająca możliwość zasiedzenia takiej służebności – jak ta przyjęta przez Sąd Okręgowy – ma charakter prawotwórczy i narusza konstytucyjną zasadę ochrony własności. Trzeba tutaj wyjaśnić, iż w orzecznictwie sądowym przed tym wyrokiem TK pojawiał się bowiem pogląd, podzielony w realiach niniejszej sprawy przez Sąd ad quem i wyrażony m.in. w uchwale Sądu Najwyższego z 7 października 2008 r., III CZP 89/08, zgodnie z którym przed ustawowym uregulowaniem służebności przesyłu (art. 305¹-305⁴ k.c.) dopuszczalne było nabycie w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa. Sąd Najwyższy uzasadniał to stanowisko wykładnią funkcjonalną art. 285 § 2 k.c., która miała pozwalać na ustanowienie służebności gruntowej na rzecz przedsiębiorstwa energetycznego, bez konieczności wskazywania nieruchomości władnącej. Ta koncepcja została szerzej przedstawiona we wcześniejszej uchwale SN z 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02 (OSNC 2003, nr 11, poz. 142), która dopuszczała umowne ustanowienie na rzecz przedsiębiorstwa energetycznego służebności gruntowej. Orzecznictwo przed wyrokiem TK nie było jednak jednolite, istniały też orzeczenia wykluczające możliwość przyjęcia, że przed 2008 r. biegł termin zasiedzenia służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu, jak np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 24 lutego 2023 r. III CZP 108/22 (OSNC 2023, nr 11, poz. 1080); z 4 grudnia 2024 r., II CSKP 1920/22, czy z 5 lutego 2025 r., II CSKP 2313/22. Trybunał Konstytucyjny w wyroku P 10/16 stwierdził, że przyjęta w orzecznictwie wykładnia art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c., dopuszczająca zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, miała charakter prawotwórczy, ponieważ doprowadziła do wprowadzenia do systemu prawa rzeczowego trzeciego rodzaju służebności, nieprzewidzianego przez ustawodawcę. W szczególności TK wskazał, że prawotwórcza wykładnia SN pozwoliła na ustanowienie służebności gruntowej bez istnienia nieruchomości II CSKP 85/23 8 władnącej, co stoi w sprzeczności z zasadą numerus clausus praw rzeczowych. Trybunał m.in. z tego powodu uznał, że takie rozumienie przepisów narusza art. 31 ust. 3 oraz art. 64 ust. 1 i 3 Konstytucji RP. W tym stanie rzeczy zarzuty skargi kasacyjnej koncentrujące się na braku możliwości zasiedzenia służebności przesyłu w realiach sprawy okazały się zasadne. Najbardziej fundamentalną przeszkodą dla zasiedzenia służebności opisanej przez Sąd ad quem był brak – przed 3 sierpnia 2008 r. – podstawy prawnej do ustanowenia takiej służebności (a przez to także i do nabycia jej w drodze zasiedzenia). Służebność przesyłu jako instytucja prawa rzeczowego została wprowadzona do polskiego porządku prawnego dopiero ustawą z 30 maja 2008 r. ze skutkiem od 3 sierpnia 2008 r., co oznacza, że w okresie od 1965 r. (wejście w życie k.c.) do 2008 r. nie istniała możliwość ustanowienia lub nabycia służebności o charakterze przesyłowym. Niewątpliwie bowiem w prawie rzeczowym istnieje zasada zamkniętego katalogu (numerus clausus) podmiotowych praw rzeczowych, która oznacza, że podmioty prawa cywilnego mogą ustanawiać tylko takie ograniczone prawa rzeczowe, które zostały przewidziane w ustawie. Zasada ta wynika z bezwzględnego charakteru praw rzeczowych i wiąże się z brakiem kompetencji podmiotów prawa cywilnego do kreowania takich praw – poza stypizowanymi w ustawie. Przyjęcie możliwości zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu przed 2008 r. oznaczałoby więc w istocie kreowanie nowego rodzaju ograniczonego prawa rzeczowego w drodze wykładni sądowej, co stoi w sprzeczności z tą zasadą. Ponadto należało dostrzec, że elementem konstrukcji służebności gruntowej, który wyklucza możliwość jej nabycia przez przedsiębiorstwo przesyłowe w drodze zasiedzenia przed 2008 r. (jako służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu), jest wymóg istnienia nieruchomości władnącej. Zgodnie z art. 285 § 1 k.c. nieruchomość można obciążyć na rzecz właściciela innej nieruchomości (nieruchomości władnącej) prawem, którego treść polega bądź na tym, że właściciel nieruchomości władnącej może korzystać w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej, bądź na tym, że właściciel nieruchomości obciążonej zostaje ograniczony w możności dokonywania w stosunku do niej określonych działań, bądź też na tym, że właścicielowi nieruchomości obciążonej II CSKP 85/23 9 nie wolno wykonywać określonych uprawnień, które mu względem nieruchomości władnącej przysługują na podstawie przepisów o treści i wykonywaniu własności (służebność gruntowa). W konstrukcji omawianego prawa podmiotowego występują zatem dwie nieruchomości: władnąca, czyli ta, której właściciel posiada określone uprawnienia składające się na treść służebności, oraz obciążona, której te uprawnienia dotyczą. Służebność gruntowa jest prawem związanym z własnością nieruchomości władnącej, a w konsekwencji stanowi część składową tej nieruchomości. W przypadku służebności przesyłu sytuacja jest zupełnie inna – służebność przesyłu nie jest służebnością gruntową, gdyż uprawniony z tytułu służebności przesyłu nie jest identyfikowany jako podmiot innego prawa rzeczowego. Jednocześnie, w przypadku urządzeń przesyłowych rozlokowanych na dużej liczbie nieruchomości należących do różnych właścicieli, trudno jest wskazać jedną konkretną nieruchomość władnącą, której użyteczność byłaby zwiększona przez służebność. Tymczasem art. 285 § 2 k.c. ustanawia wymóg, aby służebność gruntowa miała jedynie na celu zwiększenie użyteczności nieruchomości władnącej lub jej oznaczonej części. Różnice konstrukcyjne między służebnością gruntową a służebnością przesyłu są więc zasadnicze i uniemożliwiają traktowanie służebności przesyłu jako odmiany służebności gruntowej. Z powyższych względów należy stwierdzić, że przed wejściem w życie przepisów o służebności przesyłu (tj. przed dniem 3 sierpnia 2008 r.) zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu nie było możliwe. Z tego powodu skarga kasacyjna okazała się zasadna. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji postanowienia, pozostawiając – na zasadzie wynikającej z art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. – rozstrzygniecie o kosztach postępowania kasacyjnego Sądowi meriti. Jacek Grela Marcin Krajewski Mariusz Załucki II CSKP 85/23 10 (M.M.) [r.g.]