II CSKP 301/23

II CSKP 301/23 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 10 czerwca 2026 r. SSN Adam Doliwa (przewodniczący) SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk (sprawozdawca) SSN Krzysztof Wesołowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 10 czerwca 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej A.S. od postanowienia Sądu Okręgowego w Poznaniu z 28 kwietnia 2022 r., XV Ca 669/20, w sprawie z wniosku A.S. z udziałem V.S. o podział majątku wspólnego, oddala skargę kasacyjną. Agnieszka Jurkowska-Chocyk Adam Doliwa Krzysztof Wesołowski UZASADNIENIE Postanowieniem wstępnym z 21 listopada 2019 r., wydanym w sprawie o podział majątku wspólnego, Sąd Rejonowy Poznań-Grunwald i Jeżyce w Poznaniu oddalił wniosek uczestniczki o stwierdzenie nieważności umowy majątkowej małżeńskiej z 4 września 2009 r. Postanowieniem z 28 kwietnia 2022 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu, na skutek apelacji uczestniczki, zmienił postanowienie wstępne Sądu Rejonowego i ustalił, II CSKP 301/23 2 że umowa majątkowa małżeńska o rozdzielności majątkowej, zawarta 4 września 2009 r. przez V.S. i A.S. jest nieważna. Z ustaleń Sądów meriti wynika, że A.S. oraz V.S. zawarli małżeństwo 6 lipca 1991 r. Prawomocnym wyrokiem z 21 grudnia 2017 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu rozwiązał to małżeństwo z winy obojga małżonków. Postępowanie w sprawie o rozwód zostało wszczęte w 2013 r., wyrok w tej sprawie w pierwszej instancji zapadł 21 grudnia 2017 r., a w drugiej − 19 września 2018 r. W latach 1993-2007 wnioskodawca pracował w K. w P. Od dnia 1 grudnia 1996 r. prowadzi także na własny rachunek działalność gospodarczą − […]. Wnioskodawca pozostaje również wspólnikiem spółki cywilnej. Po ślubie uczestniczka pracowała w aptece jako farmaceutka, natomiast 1 lipca 2001 r. otworzyła na własny rachunek aptekę przy ul. […] w P. W latach 2001 – 2015 uczestniczka otworzyła w P. dwie kolejne apteki. Uczestnika prowadziła własną działalności gospodarczą do 31 grudnia 2015 r. Jest ona również jedynym wspólnikiem w spółkach V. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością spółka komandytowa w P i V.1 spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w P.. W dniu 1 kwietnia 2009 r. wnioskodawca podpisał deklarację wekslową, poręczając za przyszłe zobowiązania uczestniczki wobec hurtowni F. S.A. Po wypowiedzeniu umowy handlowej uczestniczce, spółka F. S.A. wypełniła weksel i wezwała strony do zapłaty 272 995,16 zł. Wobec wnioskodawcy i uczestniczki zostało wszczęte postępowanie sądowe, wskutek którego Sąd Okręgowy w Katowicach prawomocnie zasądził od nich solidarnie na rzecz F. S.A. w K. 73 042,23 zł z odsetkami i kosztami procesu. Wobec wszczęcia egzekucji przez F. S.A. skierowanej przeciwko uczestniczce oraz wnioskodawcy, A.S. podjął z wierzycielem rozmowy i zawarł porozumienie, na mocy którego spłacił całość należności głównej i kosztów, oraz część odsetek. Z uwagi na liczne zobowiązania finansowe oraz postępowania dotyczące działalności gospodarczej uczestniczki – strony zawarły 4 września 2009 r. przed II CSKP 301/23 3 notariuszem I.A. umowę majątkową małżeńską o ustanowieniu rozdzielności majątkowej. Zgodnie z § 1 pkt c ww. umowy małżonkowie wyłączyli obowiązujący do tej pory w ich małżeństwie ustrój ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej i postanowili, że w ich małżeństwie obowiązywać będzie ustrój rozdzielności majątkowej, a każde z nich rozporządzać będzie swoim majątkiem samodzielnie. Tego samego dnia rano, zanim A.S. i V.S. stawili się w kancelarii notarialnej, V.S. zredagowała treść dokumentu zatytułowanego „Oświadczenie” opatrzonego datą 4 września 2009 r., w którym wnioskodawca oraz uczestniczka postępowania zgodnie oświadczyli, iż w dniu 4 września 2009 r. zamierzają zawrzeć umowę o rozdzielności majątkowej w kancelarii notarialnej, a umowa ta jest umową zawartą pozornie. W treści oświadczenia wskazano, iż w przyszłości V.S. podaruje udział w nieruchomości przy ul. […] w P. synowi K. po osiągnięciu przez niego pełnoletności, a A.S. podaruje swoją część nieruchomości córce K.1, gdy ta osiągnie pełnoletność. Z treści ww. oświadczenia wynikało, iż sporządzone ono zostało jako zabezpieczenie przed skutkiem umowy o rozdzielności i może być wykorzystane w przypadku separacji lub rozwodu stron, bądź w przypadku rażącej niewdzięczności jednej ze stron. Oświadczenie tej treści zostało podpisane przez V.S. i A.S. Z dalszych ustaleń Sądów meriti wynika, że 25 maja 2011 r., przed notariuszem E.Z., V.S. zawarła ze swoim synem, K., przy udziale A.S., umowę darowizny, na mocy której przysługujący jej we wspólnej nieruchomości znajdującej się przy ul. […] w P. udział wynoszący 1/2 darowała synowi. W umowie darowizny w § 1 lit. f) wskazano, iż w małżeństwie wnioskodawcy i uczestniczki obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej, umownie ustanowiony, a udziały w przedmiotowej nieruchomości stanowią ich majątki osobiste. K.S. miała otrzymać w darowiźnie udział przysługujący A.S., lecz ze względu na obciążenia nieruchomości nie zgodziła się na takie rozwiązanie. W dniu 29 kwietnia 2011 r. uczestniczka postępowania zaciągnęła w Bank S.A. kredyt w wysokości 80 530,00 euro oraz pożyczkę w wysokości 77 890,00 II CSKP 301/23 4 euro. Powyższe zobowiązania zostały zabezpieczone hipoteką na nieruchomości przy ul. [...] w P., na którą wnioskodawca wyraził zgodę. Po uzupełnieniu materiału dowodowego Sąd Okręgowy przyjął, że A.S. i V.S., zawierając umowę majątkową małżeńską 4 września 2009 r. w formie aktu notarialnego, zawarli ją dla pozoru, gdyż każde z nich złożyło swoje oświadczenia drugiej stronie tylko dla pozoru i każde z nich, jako adresat oświadczenia, zgadzało się na dokonanie tej czynności prawnej dla pozoru. Sąd odwoławczy podzielił ustalenia Sądu Rejonowego co do tego, że „Oświadczenie” małżonków z 4 września 2009 r. zostało sporządzone, a następnie podpisane przez małżonków tego samego dnia rano, przed zawarciem umowy o rozdzielności majątkowej. Jednak odmiennie niż Sąd Rejonowy ustalił, że zawarte w tym piśmie oświadczenie wnioskodawca złożył świadomie i znał jego treść. Zdaniem Sądu drugiej instancji wynika to jednoznacznie z uzupełnionego materiału dowodowego, przede wszystkim z zeznań świadka M.A. Sąd Okręgowy podkreślił również, że Sąd Rejonowy błędnie pominął, iż to na wnioskodawcy spoczywał obowiązek udowodnienia, że nie złożył oświadczenia tej treści, skoro było bezsporne, że podpisał się pod tym oświadczeniem (art. 253 zd. pierwsze k.p.c.). Wnioskodawca tego nie udowodnił, jak również tego, że nie złożył tego oświadczenia w dniu 4 września 2009 r., a uczestniczka sporządziła ten dokument w późniejszym czasie. Dlatego też – zdaniem Sądu Okresowego - Sąd Rejonowy błędnie ustalił, że wnioskodawca podpisując się pod tekstem „Oświadczenia” nie znał jego treści. Skoro wnioskodawca złożył świadomie podpis pod tekstem zawartym w „Oświadczeniu” jest to równoznaczne z zaakceptowaniem każdego postanowienia zawartego w jego oświadczeniu (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 sierpnia 2019 r., V CSK 469/18). Ostatecznie Sąd Okręgowy uznał, że „Oświadczenie” z 4 września 2009 r., zostało sporządzone przez strony w tym celu, aby w przyszłości każda z nich mogła się na nie powołać w stosunkach wewnętrznych oraz w celu usunięcia wątpliwości, że umowa o rozdzielności majątkowej ma służyć małżonkom tylko na zewnątrz w stosunkach z bankami i innymi podmiotami w celu ochrony majątku wspólnego. W konsekwencji stwierdził, że umowa majątkowa małżeńska rozdzielności II CSKP 301/23 5 majątkowej nie wywołała skutków prawnych, gdyż oświadczenia woli złożone wzajemnie przez małżonków zostały złożone dla pozoru. Była to tak zwana pozorność czysta (bezwzględna), która zachodzi wówczas, gdy strony dokonując czynności prawnej nie mają zamiaru wywołania żadnych skutków prawnych. W ich sferze prawnej nic się nie zmienia, a celem ich zachowania jest stworzenie u innych przeświadczenia, że czynność prawna w takiej postaci jak ujawniona została w rzeczywistości dokonana. Oświadczenie woli stron nie może wtedy wywoływać skutków prawnych odpowiadających jego treści, ponieważ same strony tego nie chcą. Nieważność złożonych oświadczeń woli, zgodnie z art. 83 k.c., z uwagi na ich pozorność, spowodowała nieważność wskazanej umowy. Od postanowienia Sądu Okręgowego w Poznaniu skargę kasacyjną wywiódł wnioskodawca, zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie: 1. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy: 1) art 386 § 4 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz w zw. z art 176 ust 1 Konstytucji; 2) art. 387 § 21 w zw. art. 382 i art. 13 § 2 k.p.c. przez niewłaściwe sporządzenie uzasadnienia uniemożliwiającego odtworzenie na jakim konkretnie materiale dowodowym oparł się Sąd drugiej instancji dokonując ustaleń faktycznych w sprawie; 3) art. 278 w zw. z art. 227 oraz w związku z art. 2352 § 1 pkt 3, art. 3, art. 41, art 6 i art. 13 § 2 k.p.c.; 4) art. 381 w zw. z art. 227 w zw. z art 20512 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przez dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków w sytuacji, gdy wnioski o przeprowadzenie tych dowodów były spóźnione; 5) art 253 k.p.c. zw. z art 6 k.c. w zw. z art 232 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przez nieprawidłowe uznanie, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek dowodowy wykazania, że nie złożył on oświadczenia, zawartego w dokumencie „Oświadczenie z dnia 4 września 2009 r.”, w sytuacji, gdy przedmiotowy dokument pochodzi od uczestniczki; 2. prawa materialnego: II CSKP 301/23 6 1) art. 5 w zw. z art. 83 k.c. w zw. z art. 52 § 2 k.r.o. w zw. z art. 400 w zw. art 318 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 46 k.r.o. oraz 567 § 3 w zw. z art. 685 w zw. z art. 688 w zw. z art. 618 § 2 oraz w zw. z art. 3 w zw. z art. 41 w zw. z art. 6 § 2 k.p.c. przez stwierdzenie nieważności umowy o ustanowieniu rozdzielności majątkowej zawartej między stronami, w sytuacji, gdy stwierdzenie nieważności na tym etapie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, z uwagi na celowe i zamierzone uprzednie pozbawienie wnioskodawcy przez uczestniczkę możliwości domagania się ustanowienia przez Sąd rozdzielności majątkowej z datą wcześniejszą niż data prawomocnego zakończenia postępowania rozwodowego; 2) art. 65 k.c. przez jego błędną wykładnię, polegającą na nieprawidłowym przyjęciu, że wykładnia oświadczeń woli stron ogranicza się do badania dosłownego brzmienia ich tekstu, w sytuacji, gdy celem procesu wykładni jest odtworzenie znaczenia, jakie obie strony nadawały składanym oświadczeniom woli w momencie ich wyrażania; 3) art. 65 w zw. z art. 83 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie, polegające na błędnej i niepełnej ocenie oświadczeń woli, zawartych w dokumencie „Oświadczenie z dnia 4 września 2009 r.”; 4) art. 83 k.c. przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na nieprawidłowym przyjęciu, że o pozorności umowy świadczy sam fakt sporządzenia przez jedną z jej stron oświadczenia, w którym zostało użyte sformułowanie, że umowa ta jest zawarta pozornie i ma na celu jedynie ochronę majątku małżonków; 5) art. 83 k.c. przez jego błędne zastosowanie, polegające na wadliwej, w tym przedwczesnej bądź nieuprawnionej na tym etapie postępowania, subsumcji stanu faktycznego pod treść normy prawnej. W oparciu o te zarzuty wnioskodawca domagał się uchylenia w całości zaskarżonego skargą kasacyjną postanowienia Sądu Okręgowego i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia zwrotu kosztów postępowania II CSKP 301/23 7 kasacyjnego ewentualnie, w przypadku uznania, że zachodzą przesłanki z art 39816 k.p.c., wydania przez Sąd Najwyższy orzeczenia reformatoryjnego. Uczestniczka w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postepowania przed Sądem Najwyższym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne. Skarga kasacyjna wnioskodawcy została oparta na obydwu podstawach wskazanych w art. 3983 § 1 k.p.c., zatem w pierwszej kolejności konieczne jest ustosunkowanie się do zarzutów naruszenia prawa procesowego, albowiem ich prawidłowe zastosowanie jest warunkiem dokonania właściwej subsumpcji. Te zarzuty dotyczyły nieustalenia lub wadliwego ustalenia faktów istotnych dla rozstrzygnięcia kwestii ważności umowy o rozdzielności majątkowej. Podnosząc w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa procesowego skarżący pomija, że Sąd odwoławczy, kontrolując prawidłowość zaskarżonego orzeczenia, pełni funkcję sądu merytorycznego, który rozpoznając sprawę w granicach apelacji, może uzupełnić materiał dowodowy lub powtórzyć już przeprowadzone dowody, a także samodzielnie poczynić ustalenia na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji jak również w toku postępowania drugoinstancyjnego. Jest związany zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa procesowego, w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania, nie wiążą go natomiast zarzuty naruszenia prawa materialnego, które powinien wziąć pod uwagę z urzędu (uchwała składu 7 sędziów SN z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008/6/55). W uzasadnieniu zaskarżanego postanowienia – wbrew twierdzeniom wnioskodawcy − Sąd Okręgowy szczegółowo opisał przebieg postępowania dowodowego przeprowadzonego w toku instancji odwoławczej (str. 16-23 uzasadnienia) i w oparciu o jego wyniki zweryfikował ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego. Wyjaśnił również przyczyny pominięcia części dowodów zgłoszonych przez strony w postępowaniu apelacyjnym jak również podstawę prawną swojego rozstrzygnięcia z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienie Sądu drugiej II CSKP 301/23 8 instancji zawiera zatem wszystkie elementy wskazane w art. 386 § 22 k.p.c., co czyni chybionym zarzut naruszenia tego przepisu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że o ile zasadniczo Sąd Najwyższy nie może ingerować w ocenę przydatności dowodów dokonaną przez sądy meriti, to zarzut naruszenia art. 2352 § 1 k.p.c. może stanowić podstawę skargi kasacyjnej, jeżeli zostanie wykazane, że jego naruszenie mogło mieć wpływ na wydane rozstrzygnięcie, gdyż doszło do naruszenia art. 227 k.p.c. przez niewykazanie faktów mających istotne znaczenie, lub też w wyniku pominięcia dowodu nie zostały ustalone wszystkie istotne okoliczności sprawy (zob. wyroki SN: z 13 lutego 2025 r., II CSKP 995/24; z 18 kwietnia 2023 r., I PSKP 13/22). Z taką sytuacją nie mieliśmy do czynienia w niniejszej sprawie. Sąd Okręgowy trafnie uznał, że ciężar udowodnienia faktu późniejszego sporządzenia „Oświadczenia” (po dacie zawarcia przez strony umowy o rozdzielności majątkowej) lub zredagowania go przez uczestniczkę bez wiedzy wnioskodawcy na kartce podpisanej przez niego in blanco – spoczywał na wnioskodawcy. Tymczasem żaden z dowodów zgłoszonych przez wnioskodawcę i pominiętych przez Sąd Okręgowy nie zmierzał do udowodnienia tych okoliczności. Twierdzenia wnioskodawcy miały więc wyłącznie charakter sugestii i jako takie nie mogły stanowić podstawy ustaleń faktycznych w sprawie. Należy przypomnieć, że z art. 253 w związku z art. 245 k.p.c. wynika, iż obok domniemania prawdziwości, wymienione przepisy statuują domniemanie, iż zawarte w dokumencie prywatnym oświadczenie złożyła osoba, która ten dokument podpisała. Gdy dokument pochodzi od strony, która zaprzecza prawdziwości dokumentu, na niej spoczywa ciężar udowodnienia jego nieprawdziwości, stosownie do 253 k.p.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2000 r., II CKN 668/98, z 12 września 2003 r., I CK 60/02; z 8 marca 2017 r., IV CSK 321/16; postanowienie SN z 5 sierpnia 2024 r., I CSK 3941/23). Niepodjęcie przez wnioskodawcę inicjatywy dowodowej w celu obalenia tych domniemań skutkowało przyjęciem ich za wiążące Sąd Okręgowy. Dodatkowo należy zauważyć, że przepisy postępowania wymienione w pkt I.3) i I.5) skargi kasacyjnej dotyczą postępowania przed sądem pierwszej instancji II CSKP 301/23 9 i nie mają bezpośredniego zastosowania w postępowaniu apelacyjnym. Sąd drugiej instancji może wprawdzie stosować te przepisy, lecz wyłącznie odpowiednio, na podstawie odesłania zawartego w art. 391 § 1 zd. 1 k.p.c. Niewskazanie w skardze kasacyjnej na to unormowanie sprawia, że zarzut naruszenia przepisów adresowanych do sądu pierwszej instancji, odnoszony do działań sądu odwoławczego, jest w stopniu oczywistym niemożliwy do uwzględnienia (postanowienie SN z 27 listopada 2024 r., I CSK 3167/23). Niezasadny jest zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 381 k.c. W orzecznictwie na tle tej regulacji dominuje pogląd, że ustawodawca przyznał sądowi odwoławczemu swobodę w podjęciu decyzji, czy pominąć nowe fakty i dowody, jeśli strona miała możliwość zgłoszenia ich na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego, choć swoboda ta jest ograniczona możliwością wykazania przez stronę potrzeby ich późniejszego zgłoszenia. Przepis ten nie może jednak stanowić przeszkody do wyjaśnienia okoliczności istotnych do prawidłowego rozstrzygnięcia sporu. W konsekwencji prekluzji dowodowej z niego wynikającej nie można traktować bez uwzględnienia ratio legis przepisów ją formułujących. Artykuł 381 k.p.c., wprowadzający ograniczenia w powoływaniu nowych dowodów w postępowaniu apelacyjnym, wyraża potrzebę koncentracji materiału dowodowego, lecz wzgląd na szybkość postępowania nie może przesłaniać właściwego celu tego postępowania, którym jest ponowne i wszechstronne zbadanie sprawy zarówno w zakresie podstawy faktycznej, jak i podstawy prawnej. Ponieważ sąd odwoławczy rozpoznaje sprawę (a nie środek zaskarżenia), zasadą jest, że zgłoszone przez strony wnioski powinny być uwzględnione, a wyjątki od tej zasady określa omawiany przepis stanowiąc, że sąd drugiej instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że potrzeba ich powołania wynikła później (zob. wyrok SN z 23 marca 2018 r., II CSK 321/17). Sąd drugiej instancji − stosownie do okoliczności konkretnej sprawy − nie powinien zatem pomijać nowych faktów i dowodów zgłoszonych w apelacji, jeżeli o potrzebie ich powołania strona dowiedziała się z uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Ponadto, przewidziane w art. 381 k.p.c. ograniczenie zgłoszenia nowych faktów i dowodów przez stronę nie ma żadnego znaczenia dla podjęcia przez sąd odwoławczy inicjatywy II CSKP 301/23 10 dowodowej z urzędu (zob.m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 2 grudnia 2004 r., V CK 288/04; z 24 czerwca 2009 r., I CSK 447/08; z 26 marca 2025 r., II CSKP 62/23; i postanowienie SN z 8 listopada 2000 r., III CKN 380/00). W tym kontekście należy podkreślić, że w sprawie o podział majątku wspólnego między byłymi małżonkami sąd z urzędu ustala (art. 567 § 3 w zw. z art. 684 k.p.c.) skład i wartość majątku wspólnego (postanowienie SN z 18 października 2002 r., V CZ 129/02). Nie ulega również wątpliwości, że rozstrzygnięcie kwestii ważności umowy majątkowej małżeńskiej ma decydujące znaczenie dla ustalenia składu majątku podlegającego podziałowi w takim postępowaniu. Chybiony jest zatem zarzut z pkt. I.4) skargi kasacyjnej. Kwestionując postanowienie Sądu Okręgowego, skarżący zarzuca w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej przede wszystkim naruszenie art. 83 k.c., nie wskazując przy tym dokładnie, której jednostki redakcyjnej dotyczą sformułowane w skardze zarzuty, podczas, gdy artykuł ten reguluje w istocie dwa stany faktyczne - sytuację, gdy strony danej czynności prawnej są zgodne co do tego, że oświadczenie woli złożone drugiej stronie dla pozoru ma nie wywołać żadnych skutków prawnych (§ 1), oraz sytuację, gdy w zgodnym zamiarze stron oświadczenie woli ma wywołać inne skutki prawne niż wynikające z treści dotkniętej pozornością czynności prawnej (§ 2). W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości pogląd, zgodnie z którym, aby uznać oświadczenie woli za pozorne konieczne jest ustalenie, że zostało ono złożone bez rzeczywistej woli wywołania skutków prawnych, które odpowiadają jego treści, a jedynie w celu wywołania na zewnątrz przeświadczenia, że takie skutki mają miejsce. Ponadto, adresat oświadczenia woli musi być świadomy jego pozornego charakteru i godzić się z tym. Między stronami winno zatem zachodzić nieujawnione na zewnątrz porozumienie co do tego, że oświadczenie nie ma wywołać właściwych mu skutków prawnych, tworząc na zewnątrz jedynie ich pozór, a zgoda drugiej strony na pozorny charakter oświadczenia woli musi być wyraźna (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z 13 sierpnia 2015 r., I CSK 786/14, z 2 marca 2016 r., V CSK 397/15; z 11 maja 2016 r., I CSK 326/15; uchwały SN: z 22 maja 2009 r., III CZP 21/09, OSNC 2010/1/13; z 9 grudnia 2011 r., III CZP 79/11, OSNC 2012/6/74). II CSKP 301/23 11 Oświadczenie woli złożone drugiej stronie dla pozoru jest bezwzględnie nieważne (art. 83 § 1 k.c.). Oznacza to, że czynność prawna obejmująca pozorne oświadczenia woli jest nieważna od samego początku (ex tunc). Na nieważność bezwzględną czynności powołać może się każdy podmiot prawa, a sąd uwzględnia ją z urzędu Ciężar udowodnienia faktów świadczących o pozornym charakterze oświadczenia woli spoczywa na tej stronie sporu, która powołuje się na tę wadę (art. 6 k.c.). Przyjmując powyższe założenia należy stwierdzić, że w ustalonych przez Sąd Okręgowy okolicznościach faktycznych nie doszło do naruszenia art. 83 § 1 k.c. jak również innych, wymienionych w skardze przepisów prawa materialnego. Podpisane przez strony „Oświadczenie” w swej treści jednoznacznie wskazuje na zamiar zawarcia pozornej umowy ustanawiającej między nimi ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Wynika to nie tylko z zapisów tego oświadczenia, ale również z okoliczności towarzyszących jego sporządzeniu i podpisaniu. Zgodnie z art. 65 § 1 k.c. oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje. Stosownie do § 2 tego artykułu, w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu. Dyrektywy te uwzględniają wolę osoby dokonującej czynności prawnej, ale mają także na względzie ochronę zaufania, z jakim adresaci przyjmują złożone im przez kontrahenta oświadczenie, przy czym praktyczna realizacja reguł interpretacyjnych z art. 65 k.c. następuje w drodze zastosowania tzw. kombinowanej metody wykładni (zob. uzasadnienie uchwały składu 7 sędziów SN z 29 czerwca 1995 r., III CZP 66/95, OSNC 1995/12/168). Celem wykładni – w odniesieniu do umów - jest odtworzenie znaczenia, jakie obie strony nadawały składanym oświadczeniom woli w momencie ich wyrażania (subiektywny wzorzec wykładni). W przypadku różnego rozumienia postanowień umowy przez strony, Sąd powinien ustalić ich znaczenie według wzorca obiektywnego, opartego na ochronie adresata oświadczenia woli, który przyjął je, określając jego treść przy zastosowaniu starannych zabiegów interpretacyjnych (zob. wyrok SN z 20 stycznia 2011 r., I CSK 193/10). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono także, że wykładnia umowy nie II CSKP 301/23 12 może pomijać jej zwerbalizowanej treści i prowadzić do stwierdzeń w sposób oczywisty z nią sprzecznych. Nie może też służyć do uzupełnienia umowy o treści pominięte przez stronę, korzystne dla niej lub do usunięcia dostrzeżonych przez nią dopiero ex post postanowień dla niej niekorzystnych (wyroki SN: z 5 kwietnia 2007 r., II CSK 546/06; z 13 września 2018 r., I CSK 565/17). Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd Okręgowy, dokonując wykładni oświadczeń woli stron zawartych w sporządzonym i podpisanym przez nie 4 września 2009 r. „Oświadczeniu” jak i w zawartej później tego samego dnia umowie o rozdzielności majątkowej małżeńskiej, zastosował przedstawione powyżej reguły wykładni wynikające z art. 65 § 1 i 2 k.c., wskazując przede wszystkim na jednoznaczną treść zarówno „Oświadczenia” jak i samej umowy, która zgodnie z wolą stron zawarta była wyłącznie dla pozoru. Z ustaleń Sądu wynikają również okoliczności składające się na kontekst sytuacyjny zredagowania i podpisania „Oświadczenia” tej treści oraz motywy, którymi kierowały się strony zawierając umowę o rozdzielności majątkowej. Nie można zatem przyjąć, że Sąd odwoławczy naruszył przepisy o wykładni oświadczeń woli. Nieporozumieniem jest zarzucanie Sądowi Okręgowemu, że na skutek stwierdzenia nieważności umowy z 4 września 2009 r., pozbawił wnioskodawcę prawa domagania się ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej z wcześniejszą datą niż data uprawomocnienia się wyroku rozwodowego. Przyjmując, że umowa o rozdzielności majątkowej małżeńskiej – tak jak twierdzi wnioskodawca nie była pozorna – od 2009 r. do daty wniesienia pozwu o rozwód, a tym bardziej do daty prawomocnego rozwiązania małżeństwa stron, wnioskodawca mógł złożyć do sądu wniosek o podział majątku wspólnego lub zawrzeć w tym przedmiocie z uczestniczką stosowną umowę. Przyjmując natomiast, że – tak jak wynika to z poczynionych przez Sąd Okręgowy ustaleń – wnioskodawca wiedział o pozorności umowy majątkowej – nie było przeszkód, aby w tym czasie wniósł pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej. Ustanie wspólności majątkowej małżeńskiej w dacie uprawomocnienia się wyroku rozwiązującego małżeństwo jest więc wyłącznie skutkiem bezczynności wnioskodawcy w tej sprawie. II CSKP 301/23 13 Całkowicie chybiony jest również zarzut naruszenia art. 5 k.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że dochodzenie stwierdzenia przez sąd nieważności czynności prawnej nie podlega ocenie na podstawie art. 5 k.c. (zob.m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z 5 lutego 2002 r., II CKN 726/00, IC 2002/6/s.48; z 10 października 2002 r., V CK 370/02, OSNP 2004/2/21; z 22 września 1987 r., III CRN 265/87, OSNCP 1989/5/80). W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c. oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeknie sąd powszechny w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie. Agnieszka Jurkowska-Chocyk Adam Doliwa A.G. [SOP] Krzysztof Wesołowski