I USK 490/26

I USK 490/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 5 sierpnia 2026 r. SSN Ewa Stryczyńska w sprawie z odwołania N.L. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie o zwrot nienależnie pobranych świadczeń, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 5 sierpnia 2026 r., na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie z dnia 12 lutego 2025 r., sygn. akt IV Ua 50/23, odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. UZASADNIENIE Wyrokiem z 19 września 2023 r. Sąd Rejonowy w Rzeszowie zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie z 9 sierpnia 2019 r. zobowiązującą N.L. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczenia chorobowego w ten sposób, że stwierdził, że N.L. nie jest zobowiązana do zwrotu pobranego zasiłku chorobowego, zasiłku macierzyńskiego i zasiłku opiekuńczego za okresy wskazane w wyroku wraz z odsetkami (pkt I), w pozostałym zakresie oddalił odwołanie (pkt II) znosząc między stronami koszty zastępstwa prawnego (pkt III). Wyrok Sądu Rejonowego w Rzeszowie zaskarżył organ rentowy w zakresie rozstrzygnięcia zawartego w punktach I oraz III. Wnioskodawczyni zaskarżyła ten wyrok apelacją w zakresie punktu II. I USK 490/26 2 Sąd Okręgowy w Rzeszowie, wyrokiem z 12 lutego 2025 r. oddalił obie apelacje (pkt I), znosząc między stronami koszty postępowania apelacyjnego (pkt II). Organ rentowy zaskarżył wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie w zakresie punktu I w części, to jest w zakresie oddalenia apelacji organu rentowego, oraz w zakresie punktu II w całości. Skarżący zarzucił Sądowi drugiej instancji naruszenie art. 365 k.p.c., polegające na naruszeniu zasady związania sądu orzeczeniem innego sądu i powagi rzeczy osądzonej, albowiem prawomocnym orzeczeniem (wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 11 kwietnia 2023 r., III AUa 319/21) ocena tytułu do ubezpieczeń społecznych odwołującej się dokonana została ponownie w aspekcie pozorności wykazywanego tytułu do ubezpieczeń, w realizacji nadrzędnego celu jakiemu to działanie przyświecało w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Zarzucając także naruszenie prawa materialnego skarżący wskazał na 84 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych przez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że zasiłek chorobowy, zasiłek opiekuńczy i zasiłek macierzyński wypłacone wnioskodawczyni z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego nie były świadczeniami nienależnymi, mimo, że wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 11 kwietnia 2023 r. w sprawie III AUa 319/21 potwierdził, że wnioskodawczyni nie prowadziła działalności gospodarczej od 17 kwietnia 2015 r. do 23 listopada 2016 r. i od 23 listopada 2017 r. do 14 lipca 2018 r. i tym samym wprowadziła w błąd organ rentowy co do istnienia tytułu do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego i w konsekwencji tytułu do świadczeń pieniężnych z funduszu chorobowego. Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze względu na istnienie potrzeby wykładni przepisów prawa tj. art. 84 ust. 1 i ust. 2 pkt. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 66 ustawy 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, czego przykładem są wskazane przez skarżącego orzeczenia: 1) wyrok Sądu Okręgowego w Suwałkach z 19 lutego 2019 r., III Ua 20/18, 2) wyrok Sądu Okręgowego w Toruniu z 8 czerwca 2018 r., IV Ua 20/18, 3) wyrok Sądu Rejonowego w Krośnie z 5 kwietnia 2019 r., IV U 99/18, 4) wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 3 grudnia 2013 r., III AUa 785/07, 5) wyrok Sądu Rejonowego w Słupsku z 2 lutego 2016 r., V U 204/14 oraz wyrok I USK 490/26 3 Sądu Okręgowego w Częstochowie w sprawie IV Ua 46/20. Dalej wskazał, że w sprawie zakończonej wyrokiem Sądu Rejonowego w Krośnie z 5 kwietnia 2019 r. (IV U 99/18), wyrokiem Sądu Okręgowego w Suwałkach z 19 lutego 2019 r. (III Ua 20/18), wyrokiem Sądu Rejonowego w Słupsku z 2 lutego 2016 r., (V U 204/14) oraz wyrokiem Sądu Okręgowego w Częstochowie (IV Ua 46/20) - stan faktyczny wskazanych wyżej spraw obejmował problematykę zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, w kontekście uprzedniego przesądzenia o braku podlegania ubezpieczeniom społecznym wobec pozorowanego tytułu z działalności gospodarczej. Dalej skarżący wskazał, że z punktu widzenia wykładni art. 84 ust. 1 i ust. 2 pkt. 2 ustawy systemowej istotne znaczenie ma również sprawa zakończona wyrokiem Sądu Rejonowego w Krośnie z 5 kwietnia 2019 r. (IV U 99/18), w której odwołująca się była jedną z wielu osób ze sobą powiązanych, wśród których występowało nagromadzenie wątpliwych stosunków prawnych, wpisujące się w pewien schemat postępowania, związany z kreowaniem stosunków ubezpieczeniowych, w celu pobierania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Zdaniem skarżącego, wskazane przez niego orzecznictwo dobitnie unaocznia, że „wadliwa interpretacja art. 84 ustawy systemowej polegająca na obarczaniu organu rentowego ryzykiem w sytuacji, gdy strona nie podaje organowi rentowemu pełnej informacji o swoim rzeczywistym statusie, a jest wyłącznie zainteresowana utrzymywaniem fałszywie wytworzonego tytułu do ubezpieczeń, w funkcji pozyskania oczywiście nienależnych świadczeń - finalnie prowadzi do uwalniania takich osób od odpowiedzialności, w sytuacji gdy ich zły zamiar fałszywego kreowania tytułu jest dostatecznie widoczny i co istotne został dostrzeżony, stanowiąc podstawę krytycznej oceny tytułu w odrębnym postępowaniu sądowym”. Skarżący podkreślił, że „usprawiedliwieniem dla złego zamiaru choćby w stopniu ewentualnym nie może być, błędne i bezpodstawne przeświadczenie, że organ rentowy nie spostrzeże tego, że został wprowadzony w błąd i nie podejmie działań zmierzających do ochrony funduszu chorobowego”. W uzasadnieniu wniosku skarżący podkreślił, że brak jest jednoznacznego orzecznictwa dotyczącego wykładni art. 84 ust. 2 pkt. 2 ustawy systemowej, w sytuacji, gdy świadczenie pobrane zostało na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego przez osobę pobierającą świadczenie. W orzecznictwie Sądu I USK 490/26 4 Najwyższego wyklarowała się linia orzecznicza odnośnie rozróżnienia pojęcia „świadczenia nienależnego" od „świadczenia nienależnie pobranego", jednakże w orzecznictwie sądów powszechnych w dalszym ciągu dochodzi do istotnych i znaczących rozbieżności w zakresie oceny tego zagadnienia, a zwłaszcza oceny czy zachowaniu pobierającego świadczenie można przypisać złą wolę, gdy organ wypłacił świadczenie i tkwił w błędnym przekonaniu co do rzeczywistego istnienia wykazywanego tytułu do ubezpieczeń społecznych. Istotną kwestią, zdaniem skarżącego, jest problematyka związania sądu orzekającego w sprawie o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, uprzednim orzeczeniem innego sądu w zakresie oceny istnienia tytułu do ubezpieczeń społecznych, w sytuacji, gdy tytuł ten w rzeczywistości nie istniał, a był jedynie pozorowany, wykreowany właśnie na potrzeby uzyskania nienależnych świadczeń. W części judykatów, sądy choć dostrzegają istniejące i wiążące je orzeczenie właściwego sądu, w przedmiocie oceny braku istnienia ważnego tytułu do ubezpieczeń społecznych, to jednak wyprowadzają wniosek o braku możliwości przypisania złej woli pobierającemu w takiej sytuacji świadczenia, wskazując m.in. na „bezrefleksyjną" wypłatę świadczeń przez organ rentowy co w rezultacie uniemożliwia przypisanie pobierającemu świadczenie złej woli. Skarżący, wskazując na orzecznictwo sądów powszechnych, stwierdził, że powyższe stanowisko nie jest powszechnie przyjmowane i prezentowane w orzecznictwie sądowym. Według opozycyjnego stanowiska, zajętego w licznych przywołanych przez niego wyrokach, pozorowanie przez świadczeniobiorcę tytułu do ubezpieczeń społecznych, co zostało uprzednio prawomocnie rozstrzygnięte wyrokiem właściwego sądu, oznacza wprowadzenie organu wypłacającego świadczenia w błąd przez wywołanie w nim mylnego przekonania w zakresie istnienia tytułu do ubezpieczeń społecznych. W konsekwencji oznacza to, że takie zachowanie pobierającego świadczenie, wypełnia znamiona „innego przypadku świadomego wprowadzenia w błąd organu przez osobę pobierającą świadczenia" i oznacza, że świadczenie nienależne zostało pobrane w istocie nienależnie. Zdaniem skarżącego, na gruncie kwalifikowania zachowań osób pozorujących istnienie ważnego tytułu do ubezpieczeń społecznych na podstawie art. 84 ust.2 pkt. 2 ustawy systemowej zarysowały się w orzecznictwie sądów powszechnych dwa przeciwstawne stanowiska, z których jedno przyjmuje, że pozorowanie istnienia tytułu do ubezpieczeń społecznych w celu uzyskania nienależnych świadczeń jest I USK 490/26 5 wystarczającym dla przyjęcia że taka osoba działała w złej wierze i spełnione zostały przesłanki z art. 84 ust.2 pkt.2 ustawy systemowej. Odwołująca się nie odniosła się do zarzutów i wniosków skargi kasacyjnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Stosownie do art. 3989 § 1 pkt. 1- 4 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Jeżeli chodzi o wskazywaną we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania przesłankę w zakresie potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, to przypomnienia wymaga, że występuje ona wtedy, gdy określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie został dotychczas w wystarczającym stopniu wyjaśniony w drodze wykładni, bądź gdy jego niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w orzecznictwie sądów (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 424365; z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002 Nr 12, poz. 151; z 15 października 2002 r., II CZ 102/02, LEX nr 57231; z 15 stycznia 2025 r., III USK 89/24, LEX 3816643; z 23 czerwca 2025 r., III USK 283/24, LEX nr 3899560). Należy jednocześnie podkreślić, że o rzeczywistych rozbieżnościach w judykaturze można mówić tylko wówczas, gdy brak zgodności rozstrzygnięć dotyczy takich samych lub bardzo zbliżonych stanów faktycznych, co skarżący powinien wykazać (postanowienie Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 577/17, LEX nr 2497710). W przypadku uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania potrzebą wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, należy przytoczyć przedstawiane wątpliwości i rozbieżności, przedstawiając ich doktrynalne lub orzecznicze źródła (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lutego 2015 r., II CSK 428/14, LEX nr 1652383). Konieczne jest też wskazanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a także przedstawienie własnej I USK 490/26 6 propozycji interpretacyjnej (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 13 grudnia 2007 r., I PK 233/07, OSNP 2009 Nr 3-4, poz. 43). Powołanie się na omawianą przesłankę wymaga również wykazania, że chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania na czym polegają wątpliwości związane z jego rozumieniem oraz przedstawienia argumentacji świadczącej, że wątpliwości te mają rzeczywisty i poważny charakter i nie należą do zwykłych wątpliwości, które wiążą się z procesem stosowania prawa. W przypadku, gdy w ramach stosowania tych przepisów powstały już w orzecznictwie sądów określone rozbieżności, skarżący powinien je przedstawić i uzasadnić, że dokonanie wykładni jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, LEX nr 315351; z 11 stycznia 2008 r., I UK 283/07, LEX nr 448205; z 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08, LEX nr 523522; z 20 maja 2016 r., V CSK 692/15, LEX nr 2054493). Należy stanowczo podkreślić, że nie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia prawnego lub wykładni przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 3 marca 2020 r., II PK 36/19, LEX nr 3034647; z 12 maja 2020 r., I UK 128/19, LEX nr 3026475; z 12 marca 2010 r., II UK 400/09, LEX nr 577468; z 19 stycznia 2012 r., I UK 328/11, LEX nr 1215423; z 19 marca 2012 r., II PK 294/11, LEX nr 1214578; z 10 kwietnia 2018 r., I CSK 733/17, LEX nr 2495968; z 10 kwietnia 2018 r., II PK 143/17, LEX nr 2525398; z 19 kwietnia 2018 r., I CSK 709/17, LEX nr 2486162; z 23 maja 2018 r., I CSK 33/18, LEX nr 2508114; z 16 stycznia 2003 r., I PK 230/02, OSNP - wkładka z 2003 Nr 13, poz. 5). We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący wskazał na przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. twierdząc, że istnieją istotne wątpliwości interpretacyjne dotyczące art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2026 r. poz. 199, zwanej „ustawą systemową”). Ocena twierdzenia o występowaniu wątpliwości interpretacyjnych dotyczących art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, które miałyby uzasadniać I USK 490/26 7 przyjęcie skargi kasacyjnej organu rentowego, opartej na zarzutach naruszenia art. 365 k.p.c. oraz 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, była już przedmiotem rozważań i rozstrzygnięć Sądu Najwyższego (zob. w szczególności postanowienie Sądu Najwyższego z 15 stycznia 2025 r., III USK 89/24, LEX nr 3816643). Odwołując się zatem do rozważań Sądu Najwyższego zawartych w ww. orzeczeniu, art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej był wielokrotnie przedmiotem wykładni Sądu Najwyższego. Syntezy poglądów judykatury i doktryny dotyczących przesłanek uznania świadczenia za nienależnie pobrane Sąd Najwyższy dokonał już w uzasadnieniu wyroku z 30 stycznia 2019 r. (I UK 416/17; OSNP 2019 Nr 7, poz. 90). Podstawowym warunkiem uznania, że wypłacone świadczenie podlega zwrotowi w myśl ustawy systemowej jest, po pierwsze, brak prawa do świadczenia oraz po drugie, świadomość tego braku po stronie osoby przyjmującej świadczenie, płynąca ze stosownego pouczenia. Obie te przesłanki wystąpić muszą w trakcie pobierania świadczenia, a nie po zaprzestaniu jego wypłaty. Organ rentowy może domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia tylko wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę. Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń (art. 84 ust. 2 pkt 1 ustawy systemowej), jak też osoby, która uzyskała świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji ubezpieczeniowej (art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej). W prawie ubezpieczeń społecznych „świadczenie nienależnie pobrane”, to nie tylko „świadczenie nienależne” (obiektywnie, np. wypłacane bez podstawy prawnej), ale także „nienależnie pobrane”, a więc pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu jej świadomości (woli) lub określone działania czy zaniechania (por. wyrok Sądu Najwyższego z 30 września 2020 r., I UK 98/19, LEX nr 3067436). Świadomość nienależności świadczenia może mieć źródło w pouczeniu udzielonym przez organ rentowy co do okoliczności powodujących brak podstaw do pobierania świadczenia czy konieczność zwrotu świadczenia bądź też może wynikać z zawinionego działania osoby, która spowodowała wypłatę świadczeń. Przyjmuje się, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru bezpośredniego lub zamiaru I USK 490/26 8 ewentualnego. W rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, błąd stanowi następstwo świadomego działania pobierającego świadczenie, determinowanego wolą wywołania przekonania po stronie organu, że zostały spełnione warunki nabycia prawa do świadczenia lub świadczenia o określonej wysokości. Ów błąd wiąże się zawsze z pierwotną wadliwością rozstrzygnięć organu rentowego lub odwoławczego, z etapem ustalania prawa do świadczeń, a jego istotną cechą konstrukcyjną, odróżniającą od innych uchybień, jest istnienie fałszywego wyobrażenia organu o stanie uprawnień ubezpieczonego, wywołanego na skutek świadomego zachowania osoby pobierającej świadczenie (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 16 grudnia 2008 r., I UK 154/08, OSNP 2010 Nr 11-12, poz. 148; z 5 kwietnia 2001 r., II UKN 309/00, OSNP 2003 Nr 2, poz. 44; z 8 stycznia 1999 r., II UKN 406/98, OSNAPiUS 2000 nr 5, poz. 196; z 29 lipca 1998 r., II UKN 147/98, OSNAPiUS 1999 Nr 14, poz. 471; z 14 kwietnia 2000 r., II UKN 500/99, OSNAPiUS 2001 Nr 20, poz. 623; z 9 marca 2012 r., I UK 335/11, LEX nr 1212052; z 27 stycznia 2011 r., II UK 194/10, LEX nr 786392; z 20 maja 2004 r., II UK 385/03, OSNP 2005 Nr 2, poz. 25; z dnia 9 lutego 2017 r., II UK 699/15; LEX nr 2255424). W orzecznictwie sądowym utrwalony jest też pogląd, że jeżeli organ rentowy na podstawie nieudokumentowanego wniosku lub na podstawie stanu faktycznego niewyjaśnionego wskutek własnych zaniedbań przyznał wnioskodawcy świadczenia, do których prawo nie istnieje, wadliwość ta i jej konsekwencje materialne nie mogą być uznane za wynik sprzecznej z prawem działalności wnioskodawcy ani za objaw złej woli z jego strony, nie mogą więc stanowić podstawy do obciążenia świadczeniobiorcy obowiązkiem zwrotu niesłusznie wypłaconej sumy (wyroki Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z 13 października 1966 r., I TR 693/66, niepublikowany i z 11 stycznia 1966 r., III TR 1492/65, OSPiKA 1966 nr 10, poz. 247; uchwały Sądu Najwyższego z 21 maja 1984 r., III UZP 20/84, OSNCP 1985 nr 1, poz. 3, z glosą S. Płażka, Palestra 1986 nr 9, s. 86 i z 11 września 2008 r., OSNP 2009 nr 7-8, poz. 101 z glosą P. Połczyńskiego, Monitor Prawa Pracy 2009 nr 2 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 28 lipca 1977 r., II UR 5/77, OSNCP 1978 nr 2, poz. 37; z 10 grudnia 1985 r., II URN 207/85, PiZS 1986 nr 3, s. 71; z 16 lutego 1987 r., II URN 16/87, PiZS 1988 nr 6; z dnia 26 czerwca 1985 r., II URN 98/85, OSNCP 1986 Nr 4, poz. 59; z 20 listopada 2001 r., II UKN 617/00, OSNP 2003 Nr 16, poz. 389). I USK 490/26 9 Poprawności dokonanej przez Sąd drugiej instancji oceny świadomości nienależności świadczenia po stronie odwołującej się nie zmienia fakt, że wyrokiem z 12 lutego 2021 r. (wydanym w sprawie IV U 1977/19) Sąd Okręgowy w Rzeszowie oddalił odwołanie N.L. od decyzji ZUS Oddział w Rzeszowie z 17 lipca 2019 r. (znak […] oraz […]), w których organ rentowy stwierdził, że N.L. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom, tj. emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu od 17 kwietnia 2015 r. do 21 listopada 2016 r. i od 23 listopada 2017 r. oraz nie podlega dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu od 17 kwietnia 2015 r. do 23 listopada 2016 r., od 23 listopada do 14 lipca 2018 r. oraz od 9 sierpnia 2018 r., a Sąd Apelacyjny w Rzeszowie wyrokiem z 11 kwietnia 2023 r. (sygn. III AUa 319/21) oddalił apelację N.L. od w/w wyroku Sądu Okręgowego. Poczynione w tej prawomocnie zakończonej sprawie ustalenia i wydane rozstrzygnięcie nie ma wpływu na ocenę świadomości odwołującej się co do nienależności świadczenia, które pobrała ona znacznie wcześniej, bo przed 14 lipca 2018 r. Odnosząc się z kolei do wskazanej przez skarżącego we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania kwestii związania sądu orzekającego w sprawie o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, uprzednim orzeczeniem innego sądu w zakresie oceny istnienia tytułu do ubezpieczeń społecznych, to również w zakresie tego zagadnienia wielokrotnie wypowiadał się już Sąd Najwyższy. Wynikające z art. 365 § 1 k.p.c. związanie wyrokiem sądu cywilnego zobowiązuje do respektowania zarówno ustaleń faktycznych stanowiących bezpośrednio podstawę rozstrzygnięcia, jak i podstawy prawnej. Dotyczy to jednak tylko tych ustaleń faktycznych, które w związku z podstawą sporu stanowiły przedmiot rozstrzygnięcia. Omawiane związanie ograniczone jest do sentencji orzeczenia i nie obejmuje jego motywów. Z tego względu dominuje stanowisko, że sąd nie jest związany ustaleniami i oceną dowodów dokonanymi w innej sprawie. Zwraca się przy tym uwagę, że - dokonując samodzielnych ustaleń - sąd nie może ignorować stanowiska zajętego w innej sprawie, w której stan faktyczny był konstruowany na podstawie tego samego zdarzenia, lecz biorąc je pod uwagę, obowiązany jest dokonać własnych, wszechstronnych ustaleń i samodzielnych ocen, które w rezultacie mogą doprowadzić do odmiennych konkluzji (por. wyrok Sądu Najwyższego z 7 grudnia 2017 r., V CSK 197/17, LEX nr 2434726). Podsumowanie dotychczasowego orzecznictwa nastąpiło w uchwale Sądu Najwyższego I USK 490/26 10 z 8 listopada 2019 r., III CZP 27/19 (OSNC 2020 Nr 6, poz. 48). W wyroku z 18 listopada 2021 r., III PSKP 44/21 (OSNP 2022 Nr 8, poz. 75), Sąd Najwyższy kontynuując powyższą linii orzeczniczą, przyjął, że sąd nie jest związany prawomocnym orzeczeniem w nowej sprawie pomiędzy tymi samymi stronami o dalszą część uprzednio dochodzonego świadczenia, jeżeli zmianie uległ stan faktyczny sprawy (choćby wskutek odmiennej oceny dowodów) lub sąd przyjął odmienną, dotychczas nieuwzględnioną kwalifikację prawną (art. 365 § 1 k.p.c.). Z powyższych wypowiedzi orzeczniczych wynika, że sąd nie jest zobowiązany, na podstawie art. 365 § 1 k.p.c., do uwzględnienia dokonanej uprzednio przez inny sąd oceny stanu faktycznego przyjętego za podstawę wyrokowania w sprawie dotyczącej podlegania ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu chorobowemu. W sprawie o zwrot świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, sąd jest uprawniony do odmiennej oceny zgromadzonych w sprawie dowodów, czyli do przyjęcia, że nie doszło do „świadomego wprowadzenia w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia”. Na koniec należy zwrócić uwagę na ustalenia faktyczne w tej sprawie. Sądy powszechne ustaliły, że brak jest dowodów na to, że wnioskodawczyni intencjonalnie wprowadziła organ rentowy w błąd w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Dalej, że organ rentowy nie wykazał, że wnioskodawczyni była świadoma, że w okresach wskazanych w decyzji ZUS nie prowadziła działalności gospodarczej. Ponadto, nie wykazano, że przeważającą intencją wnioskodawczyni od samego początku było przede wszystkim korzystanie z ubezpieczeń społecznych, przy jedynie incydentalnym aktywnym prowadzeniu działalności. Ponadto, organ rentowy przez kilka lat wypłacał wnioskodawczyni bez żadnych zastrzeżeń wszelkie świadczenia. Dopiero następczo, a nie przed uruchomieniem wypłat, organ powziął wątpliwości co do tytułu ubezpieczeń. Zestawienie tych ustaleń faktycznych z wywodem skarżącego uzasadniającym przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, wskazuje, że powoływanie się na występowanie potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, w sytuacji gdy wątpliwości te zostały już rozstrzygnięte w orzecznictwie Sądu Najwyższego, ma charakter pozorny i de facto argumentacja skarżącego zmierza do zakwestionowana oceny materiału dowodowego przyjętej przez Sąd Okręgowy w zaskarżonym wyroku. I USK 490/26 11 Z przytoczonych powodów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej organu rentowego do rozpoznania. [SOP]