I USK 390/26

I USK 390/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 12 sierpnia 2026 r. SSN Renata Żywicka w sprawie z odwołania M.K. przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 12 sierpnia 2026 r., na skutek skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 19 grudnia 2024 r., sygn. akt III AUa 270/24, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. przyznaje adwokat P.B. wynagrodzenie w kwocie 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) powiększone o stawkę podatku od towarów i usług, które nakazuje wypłacić ze Skarbu Państwa (Sądu Apelacyjnego w Białymstoku) tytułem pomocy prawnej udzielonej M.K. z urzędu. [it] UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w Olsztynie wyrokiem z 4 kwietnia 2020 r., IV U 1420/23 oddalił odwołanie M.K. od decyzji z dnia 6 listopada 2023 r. Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, którą wstrzymano ubezpieczonemu od dnia 1 listopada 2023 r. wypłatę renty rolniczej oraz naliczono nadpłatę z powodu pobierania emerytury w ZUS od 29 sierpnia 2020 r. (pkt. I) oraz przyznał od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Olsztynie na rzecz adwokata M.C. kwotę 221,40 zł w tym I USK 390/26 2 podatek VAT, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (pkt II.). Wyrokiem z dnia 19 grudnia 2024 r., III AUa 270/24 Sąd Apelacyjny w Białymstoku oddalił apelację wnioskodawcy (pkt I.) oraz przyznał od Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w Olsztynie na rzecz adw. M.C. kwotę 2.700 zł powiększone o należny podatek od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu apelacyjnym (pkt II.). W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił naruszenie art. 138 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący uzasadnił występowaniem istotnego zagadnienia prawnego oraz oczywistą zasadnością skargi kasacyjnej. Skarżący podniósł, że istotne zagadnienie prawne sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy biorąc pod uwagę treść przepisu art. 138 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczony jest obowiązany do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jeśli do jego wypłacenia doszło z przyczyn zależnych od organu rentowego. Istotny jest również fakt, czy obowiązek zwrotu świadczenia powstanie w przypadku, gdy zostaną spełnione wszystkie przesłanki warunkujące uznanie świadczenia za nienależnie pobrane, jeśli wypłata świadczenia nastąpiła również z winy samego organu. Skarżący wskazał, że oczywista zasadność skargi kasacyjnej wynika z faktu, że wypłacane ubezpieczonemu świadczenie nie było świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 138 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i z tego względu ubezpieczony nie jest zobowiązany do zwrotu wypłaconych mu świadczeń. W ocenie skarżącego wypłaconego ubezpieczonemu świadczenia nie sposób uznać za świadczenie nienależnie pobrane, bowiem: - nie został on prawidłowo pouczony przez KRUS o konieczności informowania organu rentowego o wszystkich okolicznościach mogących mieć wpływ na przyznane rolnicze świadczenie rentowe; - nie pozostawał w złej wierze; - wina organu związana z nienależnym wypłaceniem I USK 390/26 3 świadczenia nie uzasadnia powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Biorąc pod uwagę powyższe skarżący wniósł o uchylenie i zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie odwołania, ewentualnie o uchylenie i zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie odwołania i zmianę zaskarżonej decyzji poprzez ustalenie, że ubezpieczony nie jest zobowiązany do zwrotu nienależnego świadczenia w wysokości 59.502,84 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wydania decyzji tj. od dnia 6 listopada 2023 r., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w części co do pkt I oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku. Ponadto skarżący wniósł o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz Kancelarii Adwokackiej Adwokat M.C. kosztów pomocy prawnej świadczonej uczestnikowi w urzędu w postępowaniu kasacyjnym w wysokości dwukrotności stawki minimalnej, ponieważ koszty te nie zostały uiszczone w całości ani w części oraz o rozpoznanie niniejszej skargi kasacyjnej na rozprawie ze względu na występowanie istotnego zagadnienia prawnego. Sąd Najwyższy zważył co następuje: Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). W pierwszej kolejności należy przypomnieć należy, że Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, nie jest sądem powszechnym zwykłej, trzeciej instancji, zaś skarga kasacyjna (podobnie jak uprzednio kasacja) nie jest środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie, a to z uwagi na przeważający w charakterze skargi kasacyjnej element interesu publicznego. Zgodnie z takim modelem skargi kasacyjnej, jej rozpoznanie następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych, wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. W konsekwencji tego w art. 3984 § 2 k.p.c. wśród I USK 390/26 4 istotnych wymagań skargi kasacyjnej ustawodawca wymienił obowiązek złożenia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie. Wymóg ten wiąże się z tzw. przedsądem, polegającym m.in. na możliwości odmowy przez Sąd Najwyższy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.), a jego spełnienie powinno przybrać postać wyodrębnionego wywodu prawnego, w którym skarżący wykaże, jakie występujące w sprawie okoliczności pozwalają na uwzględnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jednocześnie uzasadnieniu, dlaczego odpowiadają one ustawowemu katalogowi przesłanek. Ustawodawca nieprzypadkowo, konstruując wymagania skargi kasacyjnej, wyodrębnił w oddzielnych przepisach art. 3984 k.p.c. obowiązek przytoczenia podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia (§ 1) i obowiązek przedstawienia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienia (§ 2). Chodzi zatem o dwa odrębne, kreatywne elementy skargi kasacyjnej, które spełniają określone cele i podlegają ocenie Sądu Najwyższego, na różnych etapach postępowania kasacyjnego. Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie podlegają analizie na etapie przedsądu, natomiast przytoczone podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie oceniane są dopiero po przyjęciu skargi do rozpoznania, w trakcie jej merytorycznego rozpoznawania. Oba te elementy muszą być więc przez skarżącego wyodrębnione, oddzielnie przedstawione i uzasadnione, a dla spełnienia wymogu z art. 3984 § 2 k.p.c. nie wystarczy odwołanie się do podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia, bo choć dla obu tych przesłanek argumenty mogą być podobne, to Sąd Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze okoliczności uzasadniające przyjęcie jej do rozpoznania, nie analizuje zaś podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia. Skarga kasacyjna powinna być tak zredagowana i skonstruowana, aby Sąd Najwyższy nie musiał poszukiwać w uzasadnieniu jej podstaw pozostałych elementów konstrukcyjnych skargi ani tym bardziej się ich domyślać. Skarga kasacyjna jest wszak szczególnym środkiem zaskarżenia, realizującym przede wszystkim interes publiczny, polegający na usuwaniu rozbieżności w orzecznictwie sądów powszechnych oraz na wspomaganiu rozwoju prawa, zatem uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powinno koncentrować się na wykazaniu, iż takie okoliczności w sprawie zachodzą (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 31 stycznia 2008 r., II UK 246/07, LEX nr 449007, z dnia 10 marca 2008 r., III UK 4/08, LEX nr 459291, z dnia 9 czerwca 2008 r., II UK 38/08, LEX nr 494134 i z dnia 19 czerwca 2008 r., II UZ 18/08, LEX nr 496392). I USK 390/26 5 Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego wyjaśnienie może przyczynić się do rozwoju prawa. W świetle utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego przyczyny przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., przedstawienie okoliczności uzasadniających rozpoznanie skargi kasacyjnej ze względu na występujące w sprawie istotne zagadnienie prawne polega na sformułowaniu samego zagadnienia wraz ze wskazaniem konkretnego przepisu prawa, na tle którego to zagadnienie występuje oraz wskazaniu argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, w tym także na sformułowaniu własnego stanowiska przez skarżącego. Wywód ten powinien być zbliżony do tego, jaki jest przyjęty przy przedstawianiu zagadnienia prawnego przez sąd odwoławczy na podstawie art. 390 k.p.c. (postanowienie Sądu Najwyższego z 9 maja 2006 r., V CSK 75/06, LEX nr 1102817). Analogicznie należy traktować wymogi konstrukcyjne samego zagadnienia prawnego, formułowanego w ramach przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. oraz jego związek ze sprawą i skargą kasacyjną, która miałaby zostać rozpoznana przez Sąd Najwyższy. Zagadnienie prawne powinno, przede wszystkim, być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01, LEX nr 52571), a jednocześnie być przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej subsumcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 15 października 2002 r., III CZP 66/02, LEX nr 57240; z 22 października 2002 r., III CZP 64/02, LEX nr 77033 i z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08, LEX nr 478179) i pozostawać w związku z rozpoznawaną sprawą, co oznacza, że sformułowane zagadnienie prawne musi mieć wpływ na rozstrzygnięcie danej sprawy (postanowienia Sądu Najwyższego: z 13 lipca 2007 r., III CSK 180/07, LEX nr 864002; z 22 listopada 2007 r., I CSK 326/07, LEX nr 560504), a w końcu, dotyczyć zagadnienia budzącego rzeczywiście istotne (poważne) wątpliwości. Jeżeli zagadnienie prawne było już przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego, skarżący powinien wykazać, że wystąpiły okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2015 r., I PK 4/15, LEX nr 1661934). I USK 390/26 6 Natomiast przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c wynika zwykle z oczywistego, widocznego prima facie naruszenia przepisów prawa polegającego na sprzeczności wykładni lub stosowania prawa z jego brzmieniem lub powszechnie przyjętymi regułami interpretacji. Nie chodzi zatem o takie naruszenie prawa, które może stanowić podstawę skargi w rozumieniu art. 3984 k.p.c., lecz o naruszenie kwalifikowane (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 26 lutego 2008 r., II UK 317/07, LEX nr 453107; z dnia 25 lutego 2008 r., I UK 339/07, LEX nr 453109; z dnia 26 lutego 2001 r., I PKN 15/01, OSNAPiUS 2002 Nr 20, poz. 494; z dnia 17 października 2001 r., I PKN 157/01, OSNP 2003 Nr 18, poz. 437; z dnia 8 marca 2002 r., I PKN 341/01, OSNP 2004 Nr 6, poz. 100; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 218/07, LEX nr 375616). Powołując się na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej, należy w motywach wniosku zawrzeć wywód prawny wyjaśniający, w czym wyraża się owa oczywistość i przedstawić argumenty na poparcie tego twierdzenia (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, LEX nr 198531; z dnia 10 sierpnia 2006 r., V CSK 204/06, LEX nr 421035; z dnia 9 stycznia 2008 r., III PK 70/07, LEX nr 448289; z dnia 11 stycznia 2008 r., I UK 283/07, LEX nr 448205; z dnia 3 kwietnia 2008 r., II PK 352/07, LEX nr 465859 i z dnia 5 września 2008 r., I CZ 64/08, LEX nr 512050). Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w rozpatrywanej sprawie został sformułowany w ten sposób, że skarżący powołując się na występowanie istotnego zagadnienia prawnego oraz oczywistej zasadności skargi kasacyjnej wskazuje te same kwestie, dotyczące zwrotu nienależnie pobranego świadczenia twierdząc, że do jego wypłacenia doszło z przyczyn zależnych od organu rentowego. Należy w związku z tym zauważyć, że łączenie przesłanki oczywistej zasadności skargi z występowaniem w sprawie istotnego zagadnienia prawnego lub potrzebą wykładni przepisów jest wykluczone. Jednoczesne uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania występującymi w sprawie wątpliwościami prawnymi (zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów) generalnie wyklucza przyjęcie, że skarga jest oczywiście uzasadniona. Nie jest bowiem możliwa sytuacja, w której wyrok jest oczywiście wadliwy, a jednocześnie w sprawie występuje tak poważna wątpliwość prawna, że wymaga interwencji i rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy. I USK 390/26 7 Ponadto skarżący pod pozorem podnoszonych przez siebie zagadnień prawnych w rzeczywistości próbuje podważyć ustalony w sprawie stan faktyczny, z którego wynika, że nie zawiadomił on Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o nabyciu przez niego prawa do emerytury powszechnej, mimo, iż w każdej decyzji Prezesa KRUS przyznającej prawo do renty i ustalającej jej wysokość skarżący był wyczerpująco pouczany o zasadach wypłaty świadczeń i konieczności powiadomienia o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość. Takie działanie nie może odnieść spodziewanego skutku, bowiem Sąd Najwyższy, zgodnie z art. 39813 § 2 k.p.c., jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Związanie to wyklucza nie tylko przeprowadzenie w jakimkolwiek zakresie dowodów, lecz także badanie, czy Sąd drugiej instancji nie przekroczył granic swobodnej ich oceny. Z tego punktu widzenia każdy zarzut skargi kasacyjnej, który ma na celu polemikę z ustaleniami faktycznymi Sądu drugiej instancji, chociażby pod pozorem kwestionowania wykładni lub niewłaściwego zastosowania określonych przepisów prawa materialnego, z uwagi na jego sprzeczność z art. 3983 § 3 k.p.c. jest a limine niedopuszczalny (por. wyrok Sądu Najwyższego z 3 kwietnia 2019 r., II CSK 95/18, LEX nr 2645127). Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy w oparciu o art. 3989 § 2 k.p.c. orzekł jak w pkt 1 sentencji. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej orzeczono stosownie do § 8 ust. 6 i § 16 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 3 ust. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U.2026.87 t.j. z dnia 27 stycznia 2026 r.) - pkt 2. [it] [a.ł]