I CSK 973/24

I CSK 973/24 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Ireneusz Kunicki 6 maja 2026 r. na posiedzeniu niejawnym 6 maja 2026 r. w Warszawie w sprawie z powództwa A.K. i A.B. przeciwko syndykowi masy upadłości Banku o ustalenie i zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej syndyka masy upadłości Banku od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 24 marca 2022 r., I ACa 918/21, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; 2. zasądza od pozwanego na rzecz każdego z powodów po 2700 (dwa tysiące siedemset) złotych z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od doręczenia pozwanemu odpisu niniejszego orzeczenia, tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. (E.C.) UZASADNIENIE I CSK 973/24 2 Sąd Okręgowy w Szczecinie wyrokiem z 30 września 2021 r. ustalił, że umowa kredytu hipotecznego indeksowanego do franka szwajcarskiego z 28 lipca 2008 r. zawarta pomiędzy powodami A.K. i A.B. a Bankiem S.A. w X. (następnie pozwany Bank S.A. w W) jest nieważna, zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie 68 289,57 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 5 stycznia 2021 r. do dnia zapłaty, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił. Apelację pozwanego od powyższego wyroku w zakresie uwzględniającym powództwo Sąd Apelacyjny w Szczecinie oddalił wyrokiem z 24 marca 2022 r. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu odwoławczego pozwany (obecnie syndyk masy upadłości Banku S.A. w W.) oparł na obu podstawach kasacyjnych, o których mowa w art. 3983 § 1 k.p.c. Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na występujące w sprawie zagadnienia prawne, które przedstawił w formie pytań: a) Czy dopuszczalne jest wyeliminowanie charakteru niedozwolonego w rozumieniu art. 3851 k.c. (abuzywność), postanowień umowy kredytu dotyczących indeksacji do kursu waluty obcej, odsyłających do Tabeli Kursów kredytodawcy, poprzez zastąpienie lub uzupełnienie ich, wskutek zawarcia aneksu do umowy, postanowieniami pozbawionymi abuzywnego charakteru, dającymi możliwość korzystania przez kredytobiorcę z dowolnie wybranego kursu, poprzez samodzielne nabywanie waluty obcej na poczet spłaty kredytu?; b) Jeżeli stronie powodowej przysługuje dalej idące roszczenie o zapłatę, wynikające ze stosunku prawnego w postaci rzekomo nieważnej umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej, w szczególności wynikające z możliwości żądania zwrotu dokonanych świadczeń na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, to czy strona powodowa posiada interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy? c) Czy w świetle art. 69 ustawy Prawo bankowe oraz art. 3531 k.c., w przypadku stwierdzenia przez Sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie kredytu indeksowanego do kursu waluty obcej, regulującą odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (kursu kupna i sprzedaży, tzw. klauzula spreadu), dopuszczalne jest stwierdzenie przez Sąd upadku umowy, I CSK 973/24 3 w przypadku, w którym strony uregulowały swoje stosunki prawne, zgodnie z istotą zasady swobody umów, przy jednoczesnym braku podstaw do ogólnego wyłączenia dopuszczalności wprowadzenia klauzuli indeksacyjnej do umowy? d) Czy sposób, w jaki postanowienie umowne było stosowane (wykonywane), już po zawarciu stosunku prawnego, może mieć znaczenie dowodowe, tzn. służyć wykazaniu tezy o braku niedozwolonego charakteru (abuzywności) tego postanowienia umownego, według stanu na dzień zawarcia umowy? e) Czy w toku (1) kontroli incydentalnej abuzywności postanowień umowy, pod kątem ich jednoznaczności, zgodności z dobrymi obyczajami oraz występowania rażącego naruszenia interesu konsumenta, jak również przy (2) ocenie ewentualnych skutków abuzywności, w kontekście zasad proporcjonalności, równości i pewności prawa, wynikających z Konstytucji oraz celami Dyrektywy 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich i polskich przepisów implementujących Dyrektywę 93/13, Sąd ma obowiązek brania pod uwagę indywidualne okoliczności dotyczące danego stosunku prawnego, a w szczególności: - wiedzę i doświadczenia kredytobiorcy na dzień zawarcia umowy oraz świadomości w zakresie możliwych ryzyk związanych z zawieraną umową, w tym również informacji przekazanych na ten temat przez przedsiębiorcę-kredytodawcę; - faktycznej alternatywy dla kredytobiorcy na dzień zawarcia umowy, gdyby chciał zawrzeć umowę bez kwestionowanych postanowień i całościowego wpływu, jaki ich wprowadzenie do umowy miało na interes konsumenta? f) Czy w świetle celów art. 3851 k.c. oraz Dyrektywy 93/13, dopuszczalne jest stwierdzenie upadku umowy kredytu, w oparciu o stwierdzenie niedozwolonego charakteru w rozumieniu art. 3851 k.c. (abuzywność) części jej postanowień, dotyczących indeksacji (waloryzacji) kredytu do waluty obcej, jeżeli w ocenie Sądu, skutkuje to obiektywnie niekorzystnymi skutkami dla konsumenta, bez względu na wolę konsumenta w tym zakresie? g) Czy określenie niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2 k.c., dotyczy określonych przez strony umowę norm postępowania - czy I CSK 973/24 4 też, przeciwnie, wyodrębnionych redakcyjnie fragmentów tekstu umowy oraz czy dopuszczalne jest wyeliminowanie z umowy całości kwestionowanych jednostek redakcyjnych w sytuacji, gdy stwierdzono abuzywność wyłącznie w odniesieniu do części zawartych tam norm? h) Jak dotkliwa powinna być represyjna (odstraszająca) funkcja orzeczenia, w sytuacji stwierdzenia w konkretnym przypadku, że: a. kredytobiorca mógł spłacać raty kredytu bezpośrednio w walucie indeksacji, tj. bez zastosowania kursów pochodzących z Tabeli Kursowej Banku; lub b. analogiczny kredyt pozbawiony ryzyka walutowego (i kwestionowanych klauzul) byłby dla kredytobiorcy finansowo mniej niekorzystny lub porównywalny w porównaniu z kredytem złotowym? i) Czy w przypadku braku podstaw do stwierdzenia upadku całej umowy kredytu hipotecznego indeksowanego do kursu waluty obcej, przy jednoczesnym stwierdzeniu, przez tenże Sąd nieważności postanowień regulujących odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (kursu kupna i sprzedaży, tzw. klauzula spreadu), skutkuje koniecznością dokonania wykładni postanowień umowy z pominięciem klauzuli spreadu, natomiast z wykorzystaniem przepisu dyspozytywnego jakim jest przepis art. 358 § 2 k.c. dla rat kredytu spłaconych po dniu wejścia w życie ww. przepisu czyli od dnia 24 stycznia 2009 r. - wówczas z wykorzystaniem do przeliczeń kursu średniego waluty indeksacji publikowanego przez Narodowy Bank Polski, aktualnego na dzień zapadalności danej operacji finansowej? Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania także z uwagi na przesłankę określoną w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. i wskazał, że w sprawie występuje potrzeba wykładni przepisów prawa, tj. art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”); art. 189 k.p.c.; art. 3851 § 1 k.c. w zw. z 3852, 3851 § 1 k.c.; art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 3851 § 2 i art. 3 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 358 § 2 w zw. z art. 3851 § 2 k.c.; art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i art. 8b ust. 1 dyrektywy I CSK 973/24 5 93/13 i art. 3531 k.c. w zw. z art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji bądź art. 58 § 1 i 2 w zw. z art. 3531 k.c. w zw. z art. 69 § 1 i 2 Prawa bankowego w zw. z art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji. W odpowiedzi na skargę powodowie wnieśli o odmowę przyjęcia skargi do rozpoznania ewentualnie o jej oddalenie, a ponadto o zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Cel wymagania przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. może zostać osiągnięty jedynie poprzez powołanie i właściwe uzasadnienie istnienia wymienionych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego o przyjęciu lub odmowie przyjęcia skargi do rozpoznania następuje na podstawie oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają przyczynom kasacyjnym wymienionym w art. 3989 § 1 k.p.c. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Sądu Najwyższego, przedstawienie okoliczności uzasadniających rozpoznanie skargi kasacyjnej ze względu na przesłankę istotnego zagadnienia prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.) polega na sformułowaniu tego zagadnienia, wskazaniu przepisu, na tle którego ono powstało i przedstawieniu argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen. Musi przy tym chodzić o zagadnienie nowe, dotychczas nierozpatrywane w judykaturze, które zarazem ma znaczenie dla rozpoznania wniesionej skargi kasacyjnej oraz innych podobnych spraw (zob. postanowienia SN z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz.11; z 11 stycznia 2002, III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151; z 21 czerwca 2016 r., V CSK 21/16 i z 15 czerwca 2016 r., V CSK 4/16). Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo, iż budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się I CSK 973/24 6 dotychczas wykładni albo jego niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (zob. np. postanowienia SN z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08; z 26 czerwca 2015 r., III CSK 77/15 i z 20 maja 2016 r., V CSK 692/15). Żadna z powołanych w skardze przesłanek przyjęcia jej do rozpoznania nie została wykazana przez stronę skarżącą. Podnoszone przez pozwanego w uzasadnieniu wniosku kwestie prawne i wątpliwości interpretacyjne zostały już wyjaśnione w orzecznictwie sądowym, nie ma zatem obecnie żadnych podstaw, aby się do nich ponownie odnosić (zob. m.in. wyroki SN z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 45; z 26 maja 2022 r., II CSKP 19/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 47; z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 48; z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 50; z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 51; z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 656/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 52; z 28 września 2022 r., II CSKP 412/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 54; z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22; z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22; z 20 marca 2024 r., II CSKP 2164/22; z 24 października 2024 r., II CSKP 1188/22 i z 18 grudnia 2024 r., II CSKP 1486/22). Co więcej część zagadnień prawnych w istocie pokrywa się z niektórymi kwestiami prawnymi powołanymi w związku potrzebą wykładni wskazanych w skardze przepisów. Należy stwierdzić, że konsekwencją uznania danego postanowienia umowy za bezskuteczne jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. np. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., której nadano moc zasady prawnej, III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Jak również wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r. (III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz.118), mającej moc zasady prawnej, w przypadku uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej (klauzula kursowa) stanowi I CSK 973/24 7 niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, nie można w obowiązującym stanie prawnym przyjąć, że postanowienie to zostanie zastąpione przez inną regulację określającą kurs waluty obcej wynikającą z przepisów prawa lub zwyczajów (pkt 1). Niemożność ustalenia wiążącego dla strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego oznacza, że umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2). Jeśli chodzi o ustawę „antyspreadową”, na podstawie której dodano w art. 69 pr.bank. ustęp trzeci, to nie wpłynęła ona na ocenę abuzywności postanowień umów kredytu zawartych wcześniej oraz konsekwencji prawnych wynikających z tej oceny (zob. m.in. wyroki SN: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22; z 28 października 2022 r., II CSKP 894/22 i postanowienie SN z 28 listopada 2022 r., I CSK 934/22). Wynika to z faktu, że oceny czy dane postanowienie umowy jest niedozwolone, należy dokonywać według stanu z chwili zawarcia tej umowy (zob. uchwałę SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Od tego momentu klauzule abuzywne nie wiążą konsumenta, chyba że wyrazi on świadomą zgodę na objęcie go takim postanowieniem. O decydującym charakterze woli konsumenta do doprowadzenia do „upadku” umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego, zawierającego abuzywne postanowienia, która to decyzja może mieć dla niego niekorzystne skutki, także wypowiadał się już Sąd Najwyższy (zob. m.in. wyroki SN z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22; z 30 stycznia 2026 r., II CSKP 1053/23; z 17 lutego 2026 r., II CSKP 1124/23 i z 27 marca 2026 r., II CSKP 25/24). W odniesieniu do problematyki powstałej na tle art. 189 k.p.c., a związanej z interesem prawnym strony powodowej w stwierdzeniu nieważności umowy kredytowej, trzeba odnotować, że w wyroku z 23 listopada 2023 r., C-321/22 TSUE stwierdził, iż art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez konsumenta powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku w umowie zawartej z przedsiębiorcą I CSK 973/24 8 wymagają dowodu na istnienie interesu prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje, jeżeli konsumentowi przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub gdy może on powołać się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed powództwem wzajemnym w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania wytoczonym przeciwko niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego warunku. Sąd Najwyższy wielokrotnie zajmował już stanowisko o przysługiwaniu kredytobiorcy interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności umowy kredytu zawierającej niedozwolone postanowienia umowne, niezależnie od możliwości dochodzenia świadczenia lub podniesienia zarzutu nieważności w innym postępowaniu (zob. wyroki SN z 7 marca 2025 r., II CSKP 530/23; z 18 lutego 2025 r., II CSKP 1705/22; z 19 lutego 2025 r., II CSKP 217/23 i z 12 czerwca 2025 r., II CSKP 1740/22). W postanowieniu z 23 stycznia 2024 r., I CSK 300/23, Sąd Najwyższy wskazał, że gramatyczna wykładnia art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie pozwala na przyjęcie, że w ramach oceny abuzywności danego postanowienia umownego jest istotny sposób jego stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu tego wynika ponadto, że przedmiotem oceny jest treść normatywna wyrażona w określonej formie, tzn. norma lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę składu sędziów SN z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15, OSNC 2016, nr 4, poz. 40), a jej punktem odniesienia - sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Samo postanowienie może bezpośrednio kształtować prawa i obowiązki tylko w sensie normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw lub obowiązków stron. Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej pozwanej do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego wywołanych skargą kasacyjną orzeczono stosownie do art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 99 108 § 1, art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c., w zakresie zaś odsetek, stosownie do art. 98 § 11 k.p.c. Zasądzone koszty obejmują wynagrodzenie adwokata za zastępstwo procesowe ustalone I CSK 973/24 9 według stawki minimalnej (§ 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie - tekst jedn.: Dz. U. z 2026 r., poz. 215). Ireneusz Kunicki (M.M.) [a.ł]