I CSK 1931/24

I CSK 1931/24 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Dariusz Dończyk 26 czerwca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym 26 czerwca 2026 r. w Warszawie w sprawie z powództwa M. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w B. przeciwko W.K. o zapłatę, na skutek wniosku adwokata M.S. o zmianę prawomocnego postanowienia Sądu Najwyższego z 13 lipca 2023 r., I CSK 3597/22 w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu pozwanemu w postępowaniu kasacyjnym 1. zmienia postanowienie Sądu Najwyższego z 13 lipca 2023 r., sygn. akt I CSK 3597/22, w punkcie II (drugim) w ten sposób, że przyznaje adwokatowi M.S. od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Bydgoszczy kwotę 2 700 (dwa tysiące siedemset) złotych, podwyższoną o kwotę podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanemu z urzędu w postępowaniu kasacyjnym – w miejsce kwoty 1 800 (tysiąc osiemset) złotych, powiększonej o należny podatek od towarów i usług; 2. oddala wniosek o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. (A.G.) UZASADNIENIE I CSK 1931/24 2 Postanowieniem z 13 lipca 2023 r., sygn. akt I CSK 3597/22, wydanym w sprawie z powództwa M. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w B. przeciwko W.K. o zapłatę, Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (pkt I), przyznał adwokatowi M.S. od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Bydgoszczy kwotę 1 800 zł, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia postanowienia zobowiązanemu do dnia zapłaty, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanemu w postępowaniu kasacyjnym (pkt II), oraz zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 2 700 zł z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia postanowienia zobowiązanemu do dnia zapłaty (pkt III). Pismem z 3 czerwca 2024 r., wniesionym do Sądu Najwyższego 4 czerwca 2024 r. (data nadania w urzędzie pocztowym – k. 5) adwokat M.S., działający jako pełnomocnik z urzędu pozwanego w postępowaniu prowadzonym przed Sądem Najwyższym pod sygn. akt I CSK 3597/22, na podstawie art. 4011 w zw. z art. 4161 k.p.c., wniósł o zmianę (względnie uchylenie) rozstrzygnięcia o kosztach, zawartego w pkt II postanowienia Sądu Najwyższego z 13 lipca 2023 r. oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że rozstrzygnięcie o kosztach pełnomocnika z urzędu zostało oparte na przepisach rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, które następnie zostały uznane przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 27 lutego 2024 r., SK 90/22, za niezgodne z Konstytucją RP w zakresie przewidującym stawki niższe od stawek minimalnych określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Wskazał, iż okoliczność ta uzasadnia zastosowanie art. 4161 k.p.c. oraz że wniosek został wniesiony w terminie. Podniósł, że należne wynagrodzenie powinno zostać ustalone na podstawie § 10 ust. 4 pkt 2 i § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie przy zastosowaniu § 4 ust. 3 rozporządzenia I CSK 1931/24 3 Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r., tj. w kwocie 2 700 zł plus VAT. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 4161 k.p.c., w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem mogą być uchylone postanowienia niekończące postępowania w sprawie, jeżeli zostały wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą. Przepisy o wznowieniu postępowania stosuje się odpowiednio. Przepis ten znajduje zastosowanie także do postanowień dotyczących kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej stronie przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 21 marca 2013 r., II CZ 3/13 oraz z 22 maja 2025 r., I CSK 1780/24). Nie jest przeszkodą do jego zastosowania okoliczność, że postępowanie kasacyjne nie zostało zakończone wyrokiem, lecz postanowieniem o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 października 2024 r., I CSK 2908/23). Jakkolwiek art. 4161 k.p.c. przewiduje możliwość uchylenia takiego postanowienia, w orzecznictwie przyjmuje się również dopuszczalność jego zmiany. Uwzględnienie art. 359 § 2 i art. 403 § 4 k.p.c. uzasadnia bowiem wniosek, że w tym trybie możliwa jest także zmiana prawomocnego postanowienia (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego: z 24 stycznia 2013 r., II CO 64/12, z 24 października 2024 r., I CSK 2908/23, z 22 maja 2025 r., I CSK 1780/24, z 30 czerwca 2025 r., I CSK 941/24 oraz z 28 stycznia 2026 r., I CSK 1814/24). Wniosek pełnomocnika pozwanego został wniesiony z zachowaniem terminu określonego w art. 407 § 2 zdanie pierwsze w związku z art. 4161 k.p.c. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 27 lutego 2024 r., SK 90/22, opublikowano w Dzienniku Ustaw z 4 marca 2024 r. (poz. 300), natomiast wniosek wniesiono 4 czerwca 2024 r. Wprawdzie w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z 13 lipca 2023 r. nie wskazano podstawy prawnej przyznanego pełnomocnikowi wynagrodzenia, jednak jego wysokość odpowiadała stawce przewidzianej w obowiązującym wówczas rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 I CSK 1931/24 4 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. Mając zatem na względzie, że rozstrzygnięcie zawarte w pkt II tego postanowienia zostało wydane pod rządem regulacji, której niezgodność z Konstytucją została następnie stwierdzona wskazanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, wydanym w składzie niewadliwym w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zob. wyrok tego Trybunału z 7 maja 2021 r., skarga nr 4907/18, Xero Flor przeciwko Polsce) i opublikowanym w Dzienniku Ustaw, należało uznać, że zostały spełnione przesłanki określone w art. 4161 k.p.c., uzasadniające zmianę tego rozstrzygnięcia. Nie było jednak podstaw do ustalenia wysokości należnego wynagrodzenia bezpośrednio na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 27 lutego 2024 r., SK 90/22, nie wyeliminował bowiem z porządku prawnego odrębności regulacji dotyczącej kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielanej z urzędu, lecz zakwestionował jedynie takie ukształtowanie tych kosztów, które przewidywało stawki niższe niż stawki minimalne należne adwokatom działającym z wyboru. Wprawdzie Trybunał Konstytucyjny wskazał w uzasadnieniu tego wyroku (vide pkt 7), że od dnia jego publikacji przy zasądzaniu kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu zastosowanie będą mieć stawki minimalne określone w rozporządzeniu z dnia 22 października 2015 r., stanowisko to odnosiło się jednak do stanu prawnego istniejącego bezpośrednio po publikacji wyroku. W dacie rozpoznania niniejszego wniosku (26 czerwca 2026 r.) kwestie te były już uregulowane w obowiązującym rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostkę samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tekst jedn. – obecnie Dz.U. z 2026 r., poz. 87). Rozpoznanie wniosku zgłoszonego na podstawie art. 4161 k.p.c. prowadziło do ponownego rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów po wyeliminowaniu z porządku prawnego normy stanowiącej podstawę wcześniejszego orzeczenia, a zatem o wysokości należnego wynagrodzenia należało orzec przy uwzględnieniu aktualnego stanu prawnego (por. art. 316 § 1 k.p.c.). Mając na uwadze wartość przedmiotu zaskarżenia (62 990 zł), uzasadnione I CSK 1931/24 5 jest zastosowanie § 8 pkt 6 tego rozporządzenia. Dlatego też wniosek o zmianę rozstrzygnięcia w zakresie przyznanych kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu podlegał uwzględnieniu - w jego granicach - przy zastosowaniu stawki określonej w § 8 pkt 6 w zw. z § 16 ust. 4 pkt 2 obowiązującego rozporządzenia, podwyższonej o należny podatek od towarów i usług. Z tych względów postanowienie Sądu Najwyższego z 13 lipca 2023 r. w punkcie drugim podlegało zmianie przez przyznanie adwokatowi M.S. od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Bydgoszczy kwoty 2 700 zł, podwyższonej o kwotę podatku od towarów i usług, w miejsce kwoty 1 800 zł powiększonej o należny podatek od towarów i usług (§ 16 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 1, § 4 ust. 1 i 3 i § 8 pkt 6 w zw. z § 24 powołanego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r.). Wniosek o zwrot kosztów postępowania zainicjowanego pismem procesowym z 3 czerwca 2024 r. podlegał natomiast oddaleniu. W sprawie, której przedmiotem jest przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym również w postępowaniu wszczętym na podstawie art. 4161 k.p.c., chodzi o relację pomiędzy Skarbem Państwa a profesjonalnym pełnomocnikiem występującym we własnym imieniu i na własną rzecz (por. m.in. uchwałę Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2017 r., III CZP 87/16, a także postanowienie Sądu Najwyższego z 22 maja 2025 r., I CSK 1780/24, oraz z 30 czerwca 2025 r., I CSK 941/24). Profesjonalny pełnomocnik nie świadczy w tej sprawie pomocy prawnej z urzędu ani też nie reprezentuje strony, dla której został ustanowiony, lecz działa we własnym imieniu i dla ochrony własnego interesu majątkowego. Z tego względu brak jest podstaw do przyjęcia, że dochodzenie przez niego należnego wynagrodzenia rodzi po stronie Skarbu Państwa obowiązek zwrotu kosztów zastępstwa procesowego na zasadach ogólnych. Niezależnie od powyższego, wnioskodawca nie wykazał poniesienia w tym postępowaniu jakichkolwiek kosztów, które mogłyby podlegać zwrotowi od Skarbu Państwa na podstawie art. 98 § 2 k.p.c. I CSK 1931/24 6 (A.G.) [a.ł]