I CSK 1904/24

I CSK 1904/24 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Dariusz Dończyk 26 czerwca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym 26 czerwca 2026 r. w Warszawie w sprawie z powództwa T.W. i D.W. (obecnie P.) przeciwko A.W. o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną, na skutek wniosku adwokata M.W. o zmianę prawomocnego postanowienia Sądu Najwyższego z 6 sierpnia 2021 r., III CSK 213/20, w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu pozwanej w postępowaniu kasacyjnym, 1. zmienia postanowienie Sądu Najwyższego z 6 sierpnia 2021 r., sygn. akt III CSK 213/20, w punkcie 1 (pierwszym) w ten sposób, że przyznaje adwokatowi M.W. od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w Krakowie kwotę 5 400 (pięć tysięcy czterysta) złotych, podwyższoną o kwotę podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu pozwanej w postępowaniu kasacyjnym – w miejsce kwoty 3 600 (trzy tysiące sześćset) złotych, podwyższonej o należny podatek od towarów i usług; 2. oddala wniosek o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. (A.G.) UZASADNIENIE I CSK 1904/24 2 W piśmie z 3 czerwca 2024 r., nadanym 4 czerwca 2024 r. w urzędzie pocztowym, doprecyzowanym na skutek wezwania Sądu Najwyższego pismem z 23 czerwca 2026 r., adwokat M.W., działający jako pełnomocnik z urzędu pozwanej A.W. w postępowaniu prowadzonym przed Sądem Najwyższym pod sygnaturą III CSK 213/20, na podstawie art. 4011 w zw. z art. 4161 k.p.c., wniósł o zmianę rozstrzygnięcia o kosztach zawartego w pkt 1 postanowienia Sądu Najwyższego z 6 sierpnia 2021 r. oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że rozstrzygnięcie o kosztach pełnomocnika z urzędu zostało oparte na przepisach rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, które następnie zostały uznane przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 27 lutego 2024 r., SK 90/22, za niezgodne z Konstytucją RP w zakresie przewidującym stawki niższe od stawek minimalnych określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Wywodził, że okoliczność ta uzasadnia zastosowanie art. 4161 k.p.c. i zmianę prawomocnego rozstrzygnięcia o kosztach przez ustalenie należnego mu wynagrodzenia według stawek wynikających z rozporządzenia z dnia 22 października 2015 r., tj. w kwocie 5 400 zł powiększonej o podatek od towarów i usług. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 4161 k.p.c., w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem mogą być uchylone postanowienia niekończące postępowania w sprawie, jeżeli zostały wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą. Przepisy o wznowieniu postępowania stosuje się odpowiednio. Przepis ten znajduje zastosowanie także do postanowień dotyczących kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej stronie przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 21 marca 2013 r., II CZ 3/13 oraz z 22 maja 2025 r., I CSK 1780/24). Nie jest przeszkodą do jego I CSK 1904/24 3 zastosowania okoliczność, że postępowanie kasacyjne nie zostało zakończone wyrokiem, lecz postanowieniem o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 października 2024 r., I CSK 2908/23). Jakkolwiek art. 4161 k.p.c. przewiduje możliwość uchylenia takiego postanowienia, w orzecznictwie przyjmuje się również dopuszczalność jego zmiany. Uwzględnienie art. 359 § 2 i art. 403 § 4 k.p.c. uzasadnia bowiem wniosek, że w tym trybie możliwa jest także zmiana prawomocnego postanowienia (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2013 r., II CO 64/12, z 24 października 2024 r., I CSK 2908/23, z 22 maja 2025 r., I CSK 1780/24, z 30 czerwca 2025 r., I CSK 941/24 oraz z 28 stycznia 2026 r., I CSK 1814/24). Wniosek pełnomocnika pozwanej został wniesiony z zachowaniem terminu określonego w art. 407 § 2 zdanie pierwsze w związku z art. 4161 k.p.c. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 lutego 2024 r., SK 90/22, opublikowano w Dzienniku Ustaw z 4 marca 2024 r. (poz. 300), zaś wniosek wniesiono 4 czerwca 2024 r. (data nadania w placówce pocztowej operatora wyznaczonego, k. 6 akt Sądu Najwyższego). Postanowieniem z 6 sierpnia 2021 r., którym odmówiono przyjęcia skargi kasacyjnej pozwanej do rozpoznania, Sąd Najwyższy przyznał adwokatowi M.W. od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w Krakowie kwotę 3 600 zł, podwyższoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym (pkt 1), a w pkt 2 zasądził od pozwanej na rzecz powódek kwotę 5 400 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Przyznane pełnomocnikowi wynagrodzenie odpowiadało stawce przewidzianej w obowiązującym wówczas rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. Mając na względzie, że zawarte w pkt 1 tego postanowienia rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu zostało wydane pod rządem regulacji, której niezgodność z Konstytucją została następnie stwierdzona przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 27 lutego 2024 r., SK 90/22, wydanym w składzie niewadliwym w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zob. wyrok tego Trybunału z 7 maja I CSK 1904/24 4 2021 r., skarga nr 4907/18, Xero Flor przeciwko Polsce) i opublikowanym w Dzienniku Ustaw, wniosek w zakresie żądania zmiany rozstrzygnięcia zawartego w pkt 1 postanowienia należało uznać za zasadny. Spełnione zostały zatem przesłanki określone w art. 4161 k.p.c., uzasadniające zmianę zawartego w pkt 1 postanowienia z 6 sierpnia 2021 r. rozstrzygnięcia o kosztach. Nie było jednak podstaw do ustalenia wysokości należnego wynagrodzenia bezpośrednio na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 27 lutego 2024 r., SK 90/22, nie wyeliminował bowiem z porządku prawnego odrębności regulacji dotyczącej kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielanej z urzędu, lecz zakwestionował jedynie takie ukształtowanie tych kosztów, które przewidywało stawki niższe niż stawki minimalne należne adwokatom działającym z wyboru. Wprawdzie Trybunał Konstytucyjny wskazał w uzasadnieniu tego wyroku (vide pkt 7), że od dnia jego publikacji przy zasądzaniu kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu zastosowanie będą mieć stawki minimalne określone w rozporządzeniu z dnia 22 października 2015 r., stanowisko to odnosiło się jednak do stanu prawnego istniejącego bezpośrednio po publikacji wyroku. W dacie rozpoznania niniejszego wniosku (26 czerwca 2026 r.) kwestie te były już uregulowane w obowiązującym rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostkę samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tekst jedn. – obecnie Dz.U. z 2026 r., poz. 87). Rozpoznanie wniosku zgłoszonego na podstawie art. 4161 k.p.c. prowadziło do ponownego rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów po wyeliminowaniu z porządku prawnego normy stanowiącej podstawę wcześniejszego orzeczenia, a zatem o wysokości należnego wynagrodzenia należało orzec przy uwzględnieniu aktualnego stanu prawnego (por. art. 316 § 1 k.p.c.). Wartość przedmiotu zaskarżenia wskazana w skardze kasacyjnej wynosiła 250 000 zł, co uzasadnia zastosowanie § 8 pkt 7 tego rozporządzenia. Z tych względów wniosek o zmianę rozstrzygnięcia w zakresie przyznanych kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu podlegał uwzględnieniu w jego granicach przy zastosowaniu stawki określonej w § 8 pkt 7 w zw. z § 16 ust. I CSK 1904/24 5 4 pkt 2 aktualnego rozporządzenia, podwyższonej o należny podatek od towarów i usług. Z tych względów postanowienie Sądu Najwyższego z 6 sierpnia 2021 r. w punkcie pierwszym podlegało zmianie przez przyznanie adwokatowi M.W. od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w Krakowie kwoty 5 400 zł, podwyższonej o kwotę podatku od towarów i usług, w miejsce kwoty 3 600 zł podwyższonej o należny podatek od towarów i usług (§ 16 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 1, § 4 ust. 1 i 3 i § 8 pkt 7 w zw. z § 24 powołanego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r.). Wniosek o zwrot kosztów postępowania zainicjowanego pismem procesowym z 3 czerwca 2024 r. podlegał natomiast oddaleniu. W sprawie, której przedmiotem jest przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym również w postępowaniu wszczętym na podstawie art. 4161 k.p.c., chodzi o relację pomiędzy Skarbem Państwa a profesjonalnym pełnomocnikiem występującym we własnym imieniu i na własną rzecz (por. m.in. uchwałę Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2017 r., III CZP 87/16, oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 22 maja 2025 r., I CSK 1780/24 i z 30 czerwca 2025 r., I CSK 941/24). Profesjonalny pełnomocnik nie świadczy w tej sprawie pomocy prawnej z urzędu ani też nie reprezentuje strony, dla której został ustanowiony, lecz działa w imieniu własnym. Wnioskodawca nie wykazał zarazem, aby w postępowaniu wywołanym wnioskiem doszło do powstania kosztów mogących podlegać zwrotowi od Skarbu Państwa na podstawie art. 98 § 2 k.p.c. (A.G.) [a.ł]