I CSK 1801/24

I CSK 1801/24 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Dariusz Dończyk 26 czerwca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym 26 czerwca 2026 r. w Warszawie w sprawie z wniosku K.C. z udziałem M.Z. o podział majątku wspólnego, na skutek wniosku adwokat A.W. o zmianę prawomocnego postanowienia Sądu Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r., I CSK 2889/22, w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu uczestnikowi w postępowaniu kasacyjnym, zmienia postanowienie Sądu Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r., sygn. akt I CSK 2889/22 w punkcie 2 (drugim) w ten sposób, że przyznaje adwokatowi A.W. od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie kwotę 4 050 (cztery tysiące pięćdziesiąt) złotych, podwyższoną o kwotę podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej uczestnikowi z urzędu w postępowaniu kasacyjnym – w miejsce kwoty 2 700 (dwa tysiące siedemset) złotych powiększonej o należny podatek od towarów i usług. (A.G.) UZASADNIENIE Postanowieniem z 23 sierpnia 2022 r., sygn. akt I CSK 2889/22, wydanym w sprawie z wniosku K.C. z udziałem M.Z. o podział majątku wspólnego, Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (pkt 1) oraz I CSK 1801/24 2 przyznał od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie na rzecz adwokat A.W. kwotę 2 700 zł, powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej uczestnikowi z urzędu w postępowaniu kasacyjnym (pkt 2). W uzasadnieniu jako podstawę orzeczenia o kosztach wskazano § 16 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 8 w zw. z § 8 pkt 7 i § 4 ust. 1 i 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tekst jedn. Dz.U. z 2019, poz. 18). W piśmie z 3 czerwca 2024 r., które wpłynęło do Sądu Najwyższego 4 czerwca 2024 r., adwokat A.W., działająca jako pełnomocnik z urzędu uczestnika postępowania prowadzonego przed Sądem Najwyższym pod sygn. akt I CSK 2889/22, na podstawie art. 4011 k.p.c. w zw. z art. 4161 k.p.c., wniosła o zmianę (względnie uchylenie) rozstrzygnięcia o kosztach zawartego w postanowieniu Sądu Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r. poprzez przyznanie kwoty 4 050 zł plus VAT zamiast kwoty 2 700 zł plus VAT. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że rozstrzygnięcie o kosztach pełnomocnika z urzędu zostało oparte na przepisach rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, które następnie zostały uznane przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 27 lutego 2024 r., SK 90/22, za niezgodne z Konstytucją RP w zakresie przewidującym stawki niższe od stawek minimalnych określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Wskazała, iż okoliczność ta uzasadnia zastosowanie art. 4161 k.p.c. oraz że wniosek został wniesiony w terminie. Podniosła, że należne jej wynagrodzenie powinno zostać ustalone na podstawie § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie przy zastosowaniu § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: I CSK 1801/24 3 Zgodnie z art. 4161 k.p.c., w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem mogą być uchylone postanowienia niekończące postępowania w sprawie, jeżeli zostały wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą. Przepisy o wznowieniu postępowania stosuje się odpowiednio. Przepis ten znajduje zastosowanie także do postanowień dotyczących kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej stronie przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 21 marca 2013 r., II CZ 3/13 oraz z 22 maja 2025 r., I CSK 1780/24). Nie jest przeszkodą do jego zastosowania okoliczność, że postępowanie kasacyjne nie zostało zakończone wyrokiem, lecz postanowieniem o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 października 2024 r., I CSK 2908/23). Jakkolwiek art. 4161 k.p.c. przewiduje możliwość uchylenia takiego postanowienia, w orzecznictwie przyjmuje się również dopuszczalność jego zmiany. Uwzględnienie art. 359 § 2 i art. 403 § 4 k.p.c. uzasadnia bowiem wniosek, że w tym trybie możliwa jest także zmiana prawomocnego postanowienia (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2013 r., II CO 64/12, z 24 października 2024 r., I CSK 2908/23, z 13 marca 2025 r., I CSK 1603/24, z 22 maja 2025 r., I CSK 1780/24, z 30 czerwca 2025 r., I CSK 941/24 oraz z 28 stycznia 2026 r., I CSK 1814/24). Wniosek pełnomocnika z urzędu został wniesiony z zachowaniem terminu określonego w art. 407 § 2 zdanie pierwsze w związku z art. 4161 k.p.c. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 27 lutego 2024 r., SK 90/22, został opublikowany w Dzienniku Ustaw z 4 marca 2024 r. (poz. 300), natomiast wniosek wniesiono 4 czerwca 2024 r. Podstawę wydania zawartego w pkt 2 postanowienia Sądu Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r. rozstrzygnięcia o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej uczestnikowi z urzędu stanowiły przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. Wyrokiem z dnia 27 lutego 2024 r., SK 90/22, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że § 2 pkt 1 w zw. z § 4 ust. 1 tego rozporządzenia jest niezgodny z I CSK 1801/24 4 Konstytucją RP w zakresie, w jakim określa opłaty stanowiące koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wysokości niższej niż stawki minimalne opłat określone dla adwokatów działających z wyboru. Mając na względzie, że rozstrzygnięcie zawarte w pkt 2 postanowienia Sądu Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r. zostało wydane na podstawie regulacji, której niezgodność z Konstytucją została następnie stwierdzona wskazanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, wydanym w składzie niewadliwym w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zob. wyrok tego Trybunału z 7 maja 2021 r., skarga nr 4907/18, Xero Flor przeciwko Polsce) i opublikowanym w Dzienniku Ustaw, spełnione zostały przesłanki określone w art. 4161 k.p.c., uzasadniające zmianę tego rozstrzygnięcia. Nie było przy tym podstaw do ustalenia wysokości należnego wynagrodzenia w sposób wykraczający poza zakres żądania objętego wnioskiem. Pełnomocnik domagał się bowiem zmiany rozstrzygnięcia przez przyznanie kwoty 4 050 zł, powiększonej o należny podatek od towarów i usług, zamiast kwoty 2 700 zł powiększonej o ten podatek. W świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 27 lutego 2024 r., SK 90/22, zasadne było uwzględnienie wniosku przez podwyższenie przyznanego pełnomocnikowi wynagrodzenia do kwoty objętej żądaniem, tj. 4 050 zł, powiększonej o należny podatek od towarów i usług. Brak było przy tym podstaw do orzekania ponad zgłoszone żądanie oraz do badania, czy pierwotnie przyjęta podstawa ustalenia opłaty była prawidłowa także pod innymi względami. Z tych względów postanowienie Sądu Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r. w pkt 2 podlegało zmianie przez przyznanie adwokat A.W. od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie kwoty 4 050 zł, podwyższonej o kwotę podatku od towarów i usług w miejsce kwoty 2 700 zł powiększonej o ten podatek (§ 16 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 1, § 4 ust. 1 i 3, § 8 pkt 6 i § 10 ust. 1 pkt 8 w zw. z § 24 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostkę samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, tekst jedn. Dz.U. z 2026 r. poz. 87). O wysokości wynagrodzenia należnego pełnomocnikowi orzeczono na podstawie przepisów obowiązującego w dacie orzekania rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r., które zgodnie z I CSK 1801/24 5 jego § 24 znajduje zastosowanie również do spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie tego aktu. (A.G.) [a.ł]