Wróć do: Orzeczenia NSA

Sygnatura

VII SA/Wa 1794/22

Wyrok WSA w Warszawie z 20 grudnia 2022 r., VII SA/Wa 1794/22

Wynik

Oddalono skargę

Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia
20 grudnia 2022
Prawomocne
tak

Treść rozstrzygnięcia

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Cieśla, , Sędzia WSA Włodzimierz Kowalczyk, Asesor WSA Elżbieta Granatowska (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi Diecezji W na akt Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 27 lipca 2022 r. znak WSK.5180.95.2022.KZ w przedmiocie odmowy zmiany zaleceń pokontrolnych oddala skargę

Analiza z kontekstem sprawy

Co to orzeczenie oznacza dla Twojej sprawy?

Zapytaj o skutki rozstrzygnięcia, podstawę prawną albo argumenty do wykorzystania. AnyLawyer rozpocznie od tej konkretnej sprawy.

Zapytaj AnyLawyer o to orzeczenie

Uzasadnienie

Diecezja W wniosła skargę na akt Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 27 lipca 2022 r. znak: WSK.5180.95.2022.KZ, którym organ odmówił zmiany zaleceń pokontrolnych z dnia 22 czerwca 2022 r. Stan sprawy przedstawia się następująco. W dniu 22 czerwca 2022 r. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków - na podstawie art. 40 ust. 1 i art. 89 pkt 2 w związku z art. 4 pkt 2, 3 i 5, art. 5 pkt 3 i 4, art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. c, art. 7 pkt 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. 2021 r., poz. 735 ze zm.), w celu wyeliminowania czynników oddziaływujących negatywnie na stan zachowania obiektu zabytkowego oraz utrzymania go w niepogorszonym stanie - wydał zalecenia pokontrolne znak: WSK.5180.95.2022.KZ adresowane do Diecezji W jako dysponenta obiektu Cmentarza rzymskokatolickiego położonego przy ul. [...] w [...], wpisanego do rejestru zabytków pod nr. [...], decyzją z lipca 1965 r., zalecając wykonanie następujących prac: 1. oczyszczenia kopca ziemnego w kwaterze 2P, rząd 6, miejsce 5 oraz jego bliskiego otoczenia z samosiewów roślin, gruzu i wypalonych zniczy w terminie do dnia 1 października 2022 r. 2. renowacji skorodowanego krzyża wraz z metaloplastyką nagrobka ziemnego w kwaterze [...], rząd 6, miejsce 5 do dnia 1 czerwca 2023 r. W uzasadnieniu tych zaleceń wskazano, że w dniu 6 maja 2022 r. przeprowadzono czynności kontrolne oceny stanu zachowania nagrobka w kwaterze 2P, rzędzie 6, miejscu 5 na terenie wskazanego cmentarza. W trakcie czynności kontrolnych nagrobka, w którym spoczywa śp. F G (zm. 20.12.1963 r.) stwierdzono niezadowalający stan zachowania. Krzyż z wizerunkiem ukrzyżowanego Jezusa nosi ślady korozji oraz znacznego uszkodzenia w postaci pęknięcia tułowia na dwie części. Stwierdzono również miejscowy brak detalu plastycznego przypominające swoim kształtem promienie. Na kopcu ziemnym znajdują się fragmenty gruzu, porozrzucane wypalone znicze. Na powierzchni samego kopca oraz w jego bliskim sąsiedztwie wyrasta barwinek pospolity, mlecze oraz samosiewy klonu. W centralnym miejscu kopca rośnie zdrewniały krzew. Organ wskazał, że w ramach stosunku cywilnoprawnego, na mocy którego zarząd cmentarza oddaje miejsce na grób, uzyskuje uprawnienia do stałego utrzymania grobu w należytym stanie. Odpowiedzialność właściciela cmentarza wpisanego do rejestru zabytków za stan nagrobków ma charakter subsydiarny, co oznacza, że obowiązki i uprawnienia dotyczą w pierwszej kolejności osób, posiadających prawo do grobu. Organ, w celu zidentyfikowania posiadacza przedmiotowego nagrobka wezwał, pismem z dnia 21 stycznia 2022 r., Zarząd Cmentarza [...] do wskazania danych osób mających prawo do grobu. W odpowiedzi na pismo, Zarząd Cmentarza wymienił A H, zamieszkałą przy ul. [...] w [...] jako ostatnio opłacającą grób. Odbiorca nie podjął w terminie zawiadomienia o kontroli. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków - pismem z dnia 9 maja 2022 r. - zwrócił się do Urzędu Stanu Cywilnego w [...] o nadesłanie odpisu aktu urodzenia oraz zgonu (to ostanie - w przypadku śmierci) A H, o ile są w posiadaniu USC. Urząd Stanu Cywilnego, pismem z dnia 31 maja 2022 r., poinformował, że wskazana osoba nie figuruje w bazie wskazanego urzędu oraz z bazie PESEL. Ponadto w archiwalnych księgach meldunkowych nie odnaleziono zapisów dotyczących A H. W sytuacji, gdy nie można potwierdzić danych posiadacza nagrobka, wskazanego przez Zarząd Cmentarza [...], Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków może skierować zalecenia na Diecezję W. Organ wskazał, że zgodnie z art. 5 pkt 3 i 4 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami opieka nad zabytkiem sprawowana przez jego właściciela lub posiadacza polega, w szczególności, na zapewnieniu warunków zabezpieczenia i utrzymania zabytku oraz jego otoczenia w jak najlepszym stanie i korzystania z zabytku w sposób zapewniający trwałe zachowanie jego wartości. Zgodnie z art. 4 pkt 2 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, ochrona zabytków polega, w szczególności na podejmowaniu przez organy administracji publicznej działań mających na celu zapobieganie zagrożeniom mogącym spowodować uszczerbek dla wartości zabytków. W związku z powyższym na podstawie art. 40 ust. 1 ustawy organ wydał zalecenia pokontrolne, określając tok dalszego postępowania w zakresie właściwego utrzymania obiektu zabytkowego w jak najlepszym stanie. Pismem z dnia 4 lipca 2022 r. Diecezja W _ Zarząd Cmentarza [...] wniosła zastrzeżenia do wskazanych zaleceń pokontrolnych, wskazując, że nie może być stroną postępowania dotyczącego wykonania prac renowacyjnych dotyczących zabytkowego nagrobka położonego w kwaterze [...]. Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami zgodnie z art. 5 wskazuje, że opiekę nad zabytkiem sprawuje właściciel lub posiadacz, w przypadku cmentarzy jest to osoba lub osoby mające prawo do danego grobu. Prawo do grobu wynika z ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, która wskazuje że prawo do grobu mają m.in. zstępni, wstępni, małżonek, rodzeństwo i przysposobieni. W grupie uprawnionych osób nie ma zarządcy cmentarza, ponieważ prawa do grobu nie mogą mieć osoby prawne czy też jednostki organizacyjne, nie będące osobami fizycznymi. Organ w związku z nieustaleniem osób mających prawo do grobu [...], bezpodstawnie i bezprawnie wskazał, że odpowiedzialność za stan nagrobka, przechodzi subsydiarnie na zarządcę cmentarza. Pismem z dnia 27 lipca 2022 r. znak: WSK.5180.95.2022.KZ Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków - na podstawie art. 40 ust. 2b pkt. 2 ww. ustawy - odmówił zmiany zaleceń pokontrolnych z dnia 22 czerwca 2022 r. Organ wskazał, że przede wszystkim, obiekty budowlane w postaci pomników nagrobnych stanowią własność właściciela gruntu, zgodnie z zasadą superficies solo cedit wyrażoną w art. 191 oraz art. 47 i 48 k.c. W literaturze przedmiotu podnosi się, iż pojęcia, o których mowa w art. 48 kodeksu cywilnego (Z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, do części składowych gruntu należą w szczególności budynki i inne urządzenia trwale z gruntem związane, jak również drzewa i inne rośliny od chwili zasadzenia lub zasiania) powinny być rozumiane przez pryzmat przepisów prawa budowlanego, które za budynek uważa obiekt budowlany trwale związany z gruntem, wydzielony z przestrzeni za pomocą przegród budowlanych oraz posiadający fundamenty i dach (art. 3 pkt 2 pr.bud.), a jako "inne urządzenia" traktuje budowle trwale związane z gruntem i zdefiniowane w art. 3 pkt 3 pr.bud. Można zatem uznać, że pomnik nagrobny nie stanowi przedmiotu odrębnej od gruntu własności. Nie może być także mowy o wyłączeniu, o którym mowa w art. 47 § 3 kodeksu cywilnego, trudno bowiem było by przyjąć, iż osoba finansująca budowę pomnika w celu upamiętnienia bliskiego zmarłego zakłada, iż ma to mieć charakter chwilowy, tymczasowy. Stąd zasadne było skierowanie zaleceń do Diecezji W - właściciela terenu i znajdujących się na nim pomników nagrobnych. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków powołał się na pogląd Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego wyrażony w piśmie z dnia 11 grudnia 2020 r., że jednym z podstawowych wyznaczników historycznej, naukowej i artystycznej wartości danego cmentarza niewątpliwie jest fakt istnienia na jego terenie nagrobków, oznaczających miejsca pochówków szczątków ludzkich. Uszkodzenie nagrobków ma zatem bezpośredni wpływ na ocenę stanu zachowania cmentarza. Z uwagi na charakter osobisto-majątkowy prawa do grobu należy przyjąć, że właściciel terenu cmentarza jest zarówno uprawniony, jak i zobowiązany do prowadzenia robót budowlanych oraz prac konserwatorskich i restauratorskich przy nagrobkach. Oznacza to, że można na niego skierować m.in. zalecenia pokontrolne. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków podkreślił, że odpowiedzialność właściciela cmentarza wpisanego do rejestru zabytków za stan zachowania m.in. nagrobków ma charakter subsydiarny, co oznacza, że obowiązki i uprawnienia w pierwszej kolejności dotyczą osób posiadających prawo do grobu, przy czym, aby się od tej odpowiedzialności uwolnić, właściciel terenu, na którym zlokalizowany jest cmentarz winien należycie wykazać, komu to "prawo do grobu" przysługuje i że osoba ta (czy osoby) korzysta z tego prawa w sposób czynny. W tej sprawie organ konserwatorski nie był w stanie zweryfikować przy pomocy posiadanych kompetencji, że czy wskazana przez Zarząd Cmentarza [...], A H, która ma widnieć w dokumentacji Zarządu Cmentarza jako ostatnio opłacająca nagrobek, żyje, gdzie zamieszkuje, czy czynnie korzysta z uprawnień związanych z "prawem do grobu" i czy w ogóle to ona była/jest stroną owego stosunku cywilnoprawnego zwanego "prawem do grobu". Właściciel terenu cmentarza nie przedstawił jakichkolwiek okoliczności, które w świetle powyższego mogłyby skutkować uwolnieniem go od odpowiedzialności za stan techniczny nagrobków. W sytuacji, gdy osoby, którym ma przysługiwać "prawo do grobu" nie są znane organowi lub nie można potwierdzić danych wskazanych osób ma on możliwość skierowania zaleceń do właściciela cmentarza. Organ wskazał, że A H nie odebrała zawiadomienia o kontroli wyznaczonej na dzień 6 maja 2022 r., a Urząd Stanu Cywilnego w [...], pismem z dnia 31 maja 2022 r., poinformował, że wskazana osoba nie figuruje w bazie wskazanego urzędu oraz w bazie Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności. W sytuacji, kiedy nie ma możliwości zidentyfikowania wskazanej osoby oraz uzyskania nadanego indywidualnego numeru PESEL, w którym zawarte są m.in. informacje o dacie wymeldowania z miejsca pobytu stałego, adres i data zameldowania na pobyt czasowy, data wyjazdu poza granice Rzeczypospolitej Polskiej, organ konserwatorski nie jest w stanie ustalić miejsca pobytu wskazanej osoby. Ponadto w archiwalnych księgach meldunkowych Urzędu Stanu Cywilnego w [...] nie odnaleziono zapisów dotyczących A H. W związku w powyższym, można przypuszczać, że dane osobowe podane w czasie uiszczania opłaty przedłużającej nagrobka ziemnego są nie prawidłowe, lub zostały błędnie udokumentowane przez pracownika Kancelarii przyjmującego płatność. Organ wskazał, że przykładowo Diecezja [...] w XLII Synodzie opublikowała na swojej stronie internetowej Instrukcję o cmentarzach parafialnych. W zapisie nr 41 "Grobowce i mogiły opuszczone przez wymarcie krewnych lub spadkobierców", wskazano, że szczególnie zabytkowe i historyczne winny być otoczone parafialną opieka społeczną. W ślad za przytoczonym przykładem, Diecezja W powinna objąć swoją opieką przedmiotowy nagrobek ziemny. Skargę na ten akt do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła Diecezja W, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, zaskarżając ją w całości i podnosząc zarzuty: - naruszenia prawa materialnego tj. art. 5 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami poprzez jego błędne zastosowanie polegające na tym, że skarżąca została błędnie uznana za właściciela lub posiadacza nagrobka zabytkowego znajdującego się w kwaterze 2P-6-5 na Cmentarzu [...], pomimo tego, że właścicielem lub posiadaczem zabytkowego nagrobka są osoby mające prawo do grobu, czyli bliscy, osoby pochowanej w tym grobie. - naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a w szczególności poprzez brak ustalenia osób mających prawo do grobu znajdującego się w kwaterze [...] na Cmentarzu [...]. Pełnomocnik Diecezji wniósł o uchylenie - na podstawie art. 146 § 1 pkt 1 p.p.s.a. - zaskarżonej czynności w całości oraz zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że zgodnie z art. 5 ustawy, opiekę nad zabytkiem sprawuje właściciel lub posiadacz, w przypadku cmentarzy jest to osoba lub osoby mające prawo do danego grobu. Prawo do grobu wynika z ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, która wskazuje że prawo do grobu mają, m.in. zstępni, wstępni, małżonek, rodzeństwo i przysposobieni. W grupie uprawnionych osób nie ma zarządcy cmentarza, ponieważ prawa do grobu nie mogą mieć osoby prawne czy też jednostki organizacyjne, nie będące osobami fizycznymi. Organ w związku z nieustaleniem osób mających prawo do grobu [...] , bezpodstawnie i bezprawnie wskazał, że odpowiedzialność za stan nagrobka przechodzi subsydiarnie na zarządcę cmentarza. Jednocześnie organ nie wskazał podstawy prawnej tej subsydialnej odpowiedzialności. Organ w uzasadnieniu powołuje się na nieokreślony stosunek cywilnoprawny, na mocy którego zarządca cmentarza oddaje miejsce na grób. Nie zostało sprecyzowane czy dotyczy to grobu [...] i czy organ zapoznał się z tym dokumentem lub dokumentami. Zaskarżonej czynności zarzucono naruszenie art. 5 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami poprzez błędne zastosowanie polegające na tym, że skarżąca została błędnie uznana za właściciela lub posiadacza nagrobka zabytkowego znajdującego się w kwaterze [...] na Cmentarzu [...], pomimo to że, "właścicielami lub posiadaczami" zabytkowego nagrobka są osoby mające prawo do grobu, czyli bliscy, osoby pochowanej w tym grobie, zgodnie z ustawą o cmentarzach i chowaniu zmarłych. Prawo do grobu jest prawem osobistym, a nie majątkowym i przysługuje wyłącznie osoba fizycznym, czyli bliskim osoby pochowanej w grobie. Skarżąca - jako zarządca cmentarza - nie może decydować o wystroju grobu, w tym wymianie (renowacji) jego elementów, co jest wyłącznym uprawnieniem osób mających prawo do grobu. Zarządca cmentarza nie ma też obowiązku, co wynika z bogatego orzecznictwa do ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, do poszukiwania osób mających prawa do grobu, nie ma do tego odpowiednich narzędzi prawnych. Organ nie może zobowiązać skarżącego do poszukiwania określonych osób pod groźbą subsydiarnej odpowiedzialności za opiekę nad zabytkiem. W tej sprawie organ naruszył art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a w szczególności poprzez brak ustalenia osób mających prawo do grobu znajdującego się w kwaterze [...] na Cmentarzu [...]. Organ ograniczył się jedynie do poszukiwania osoby wskazanej jako ostatnio płacąca za ww. grób, kierując pismo do USC w [...]. Nie brał pod uwagę że, osoba ta mogła nie być zameldowana pod wskazanym adresem zamieszkania, ponadto może obecnie mieszkać poza [...]. Poszukiwania A H nie należało ograniczyć tylko do [...], ale poszukiwaniami objąć teren całego kraju. Należy ponadto wskazać że, organ błędnie wskazał że, w kwaterze [...] jest pochowany G F, a z karty grobu wynika że jest to F C. Świadczy to dobitnie na błędnych ustaleniach stanu faktycznego sprawy. W odpowiedzi na skargę Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie. Organ podkreślił, że odpowiedzialność właściciela cmentarza wpisanego do rejestru zabytków za stan zachowania m.in. nagrobków ma charakter subsydiarny, co oznacza, że obowiązki i uprawnienia w pierwszej kolejności dotyczą osób posiadający prawo do grobu, przy czym, aby się od tej odpowiedzialności uwolnić, właściciel terenu, na którym zlokalizowany jest cmentarz winien należycie wykazać, komu to "prawo do grobu" przysługuje i że osoba ta (czy osoby) korzysta z tego prawa w sposób czynny. Organ podkreślił, że celem organów konserwatorskich jest zachowanie zabytku w możliwie najlepszym stanie. Ustawa przyznaje organom konserwatorskim możliwość własnej oceny aktualnego stanu zabytku oraz wyboru środków zmierzających do jego ochrony. Uwarunkowania organizacyjne właściciela zabytku, uniemożliwiające (w jego cenie) podjęcie działań zmierzających do zachowania zabytku, nie są z konserwatorskiego punktu widzenia podstawą do odstąpienia przez organ od obowiązku wydania zaleceń pokontrolnych (wyrok WSA w Kielcach z dnia 8 grudnia 2021 r. sygn. akt II SA/Ke 765/21). Organ ma na uwadze, że ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych jest nieprecyzyjna na obecne czasy. Bezpodstawne byłoby odroczenie w czasie przeprowadzenia kontroli stanu zachowania nagrobków ziemnych czy murowanych na Cmentarzach wpisanych do rejestru zabytków z uwagi na brak możliwości zweryfikowania posiadacza pola grobowego. Na terenie tut. Cmentarza przez wiele lat działał Komitet Opieki nad Cmentarzem [...], a dzięki kwestom zbierano środki na renowacje pomników, o czym wspomina sam skarżący na stronie internetowej cmentarza. Idąc w ślad za tym oraz mając na uwadze przede wszystkim dobro zabytku, Zarząd Cmentarza [...] nie wykorzystuje w pełni swoich zasobów, co czyni dla porównania Zarząd Cmentarza [...], powołując Fundację [...]. W ocenie organu, skarżący w celu uniknięcia wykonania prac wskazanych w zaleceniach pokontrolnych z dnia 22 czerwca 2022 r., wskazuje jako podstawę odrzucenia tych zaleceń brak identyfikacji krewnych pochowanej w nagrobku. Ponadto zlecone prace nie zmieniają znacząco wystroju nagrobka, ponieważ w kontrolowanym polu grobowym znajduje się grób ziemny, którego kopiec porasta roślinność, w przeważającej części stanowiąca samosiewy. Pracom renowacyjnym poddany powinien zostać wyłącznie krzyż. W ocenie organu, wykonanie zleconych prac w kwaterze [...] przez Diecezję W - Zarząd Cmentarza [...] nie będzie związane z wysokimi kosztami, a wpłynie korzystnie na stan zachowania Cmentarza. Organ dodał, że skarżący trafnie wskazał na błąd w zapisie osoby pochowanej. W aktach sprawy organ posługiwał się danymi F G, natomiast w kwaterze [...] pochowana jest F C. W ocenie organu, błąd ten nie wpłynął na wyniki poszukiwań spadkobiercy prawa do nagrobka, ponieważ organ opierał się przede wszystkim na identyfikacji A H, jako ostatnio uiszczającej opłatę za przedmiotową kwaterę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.j. Dz.U. z 2022 poz. 329 – zwanej dalej "p.p.s.a.") sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest pismo Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 27 lipca 2022 r. znak: WSK.5180.95.2022.KZ o odmowie zmiany zaleceń pokontrolnych z dnia 22 czerwca 2022 r. adresowanych do Diecezji W (Zarządu Cmentarza [...]) jako dysponenta obiektu Cmentarza rzymskokatolickiego położonego przy ul. [...] w [...], wpisanego do rejestru zabytków pod nr. [...] decyzją z lipca 1965 r., nakazujących wykonanie określonych prac przy nagrobku ziemnym w kwaterze 2P, rząd 6, miejsce 5. W pierwszej kolejności oceny wymaga dopuszczalność skargi w tej sprawie. Zgodnie z art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. 2022 r., poz. 840 ze zm., dalej w skrócie u.o.z.), wojewódzki konserwator zabytków lub działający z jego upoważnienia pracownicy wojewódzkiego urzędu ochrony zabytków prowadzą kontrolę przestrzegania i stosowania przepisów dotyczących ochrony zabytków i opieki nad zabytkami. W myśl art. 40 ust. 1 u.o.z. na podstawie ustaleń wynikających z kontroli, w przypadku ustalenia, że zabytek jest w nieodpowiednim stanie zachowania, wojewódzki konserwator zabytków może wydać kontrolowanej osobie fizycznej lub kierownikowi kontrolowanej jednostki organizacyjnej zalecenia pokontrolne usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości, w określonym terminie, o ile ich charakter nie uzasadnia wydania decyzji, o której mowa w art. 49 ust. 1. Zgodnie z art. 40 ust. 2a u.o.z. kontrolowana osoba fizyczna lub kierownik kontrolowanej jednostki organizacyjnej, w terminie 14 dni od dnia otrzymania zaleceń, może zgłosić pisemnie umotywowane zastrzeżenia do zaleceń pokontrolnych oraz dodatkowe wyjaśnienia lub przedstawić dodatkową dokumentację. Przepis art. 40 ust. 2b u.o.z. stanowi, że wojewódzki konserwator zabytków, w terminie 14 dni od dnia otrzymania zastrzeżeń do zaleceń pokontrolnych: 1) zmienia zalecenia pokontrolne i przekazuje je wraz z uzasadnieniem kontrolowanej osobie fizycznej lub kierownikowi kontrolowanej jednostki organizacyjnej - w przypadku stwierdzenia zasadności całości lub części zastrzeżeń albo 2) odmawia zmiany zaleceń pokontrolnych i swoje stanowisko wraz z uzasadnieniem przekazuje kontrolowanej osobie fizycznej lub kierownikowi kontrolowanej jednostki organizacyjnej - w przypadku nieuwzględnienia zastrzeżeń w całości. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że odmowa zmiany zaleceń pokontrolnych jest innym niż decyzja lub postanowienie aktem z zakresu administracji publicznej dotyczącym uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, na który przysługuje skarga do sądu administracyjnego na podstawie art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z 29 stycznia 2020 r., II OSK 79/20, wyrok WSA w Poznaniu z 25 września 2020 r., IV SA/Po 353/20, wszystkie powołane orzeczenia publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl). Przedmiotem skargi do sądu mogą być zarówno zalecenia pokontrolne wydane na podstawie art. 40 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków, jak i pisma organu wydane w trybie art. 40 ust. 2b tej ustawy (postanowienie NSA z 23 lutego 2022 r., II OZ 62/22). W związku z powyższym, Sąd uznał, że skarga Diecezji W na akt Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 27 lipca 2022 r. znak: WSK.5180.95.2022.KZ o odmowie zmiany zaleceń pokontrolnych jest dopuszczalna. Zgodnie z art. 146 § 1 p.p.s.a. sąd, uwzględniając skargę na akt lub czynność, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 i 4a, uchyla ten akt, interpretację, opinię zabezpieczającą lub odmowę wydania opinii zabezpieczającej albo stwierdza bezskuteczność czynności. Przepis art. 145 § 1 pkt 1 stosuje się odpowiednio. W myśl tego ostatniego przepisu, sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie: 1) uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi: a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W ocenie Sądu, kontrola zaskarżonego aktu z uwzględnieniem powyższych reguł doprowadziła do uznania, że nie narusza on prawa w stopniu dającym podstawę do jego uchylenia. W stanie faktycznym tej sprawy w zaleceniach pokontrolnych z dnia 22 czerwca 2022 r. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków nakazał Diecezji W - dysponentowi Cmentarz [...] położonego przy ul. [...] w [...], wpisanego do rejestru zabytków pod nr. [...], decyzją Konserwatora Zabytków [...] z lipca 1965 r., wykonanie następujących prac: oczyszczenia kopca ziemnego w kwaterze 2P, rząd 6, miejsce 5 oraz jego bliskiego otoczenia z samosiewów roślin, gruzu i wypalonych zniczy w terminie do dnia 1 października 2022 r. oraz renowacji skorodowanego krzyża wraz z metaloplastyką nagrobka ziemnego w tej kwaterze do dnia 1 czerwca 2023 r. Przedmiotem sporu w tej sprawie jest kwestia podmiotu odpowiedzialnego za wykonanie tych obowiązków. Zdaniem skarżącej, podmiotem, na który powinny zostać nałożone te obowiązki jest osoba, której przysługuje prawo do grobu znajdującego się w kwaterze [...] na Cmentarzu [...]. Przechodząc do istoty sprawy należy w pierwszej kolejności wskazać, że zgodnie z art. 5 u.o.z. opieka nad zabytkiem sprawowana przez jego właściciela lub posiadacza polega, w szczególności, na zapewnieniu warunków: (1) naukowego badania i dokumentowania zabytku; (2) prowadzenia prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy zabytku; (3) zabezpieczenia i utrzymania zabytku oraz jego otoczenia w jak najlepszym stanie; (4) korzystania z zabytku w sposób zapewniający trwałe zachowanie jego wartości; (5) popularyzowania i upowszechniania wiedzy o zabytku oraz jego znaczeniu dla historii i kultury. Nie budzi wątpliwości, że wpisanie nieruchomości do rejestru zabytków nakłada na jej właściciela (posiadacza) obowiązek opieki nad tym zabytkiem. Opieka ta sprowadza się do starannego postępowania w stosunku do zabytku, tj. utrzymania go w jak najlepszym stanie oraz jak najlepszego jego wykorzystania dla dobra ogółu ze względu na jego walory historyczne, czy naukowe. Obowiązek dbałości o stan zachowania zabytku ma charakter publicznoprawny i wynika wprost z ustawy. Dotyczy zarówno właściciela, jak i posiadacza zabytku (por. wyrok WSA w Warszawie z 5 kwietnia 2018 r., VII SA/Wa 1439/17). Podmiotami, na których ciąży obowiązek opieki nad zabytkiem są właściciel lub posiadacz zabytku. Potwierdza to również treść art. 49 ust. 1 u.o.z., zgodnie z którym wskazuje, że wojewódzki konserwator zabytków może wydać decyzję nakazującą osobie fizycznej lub jednostce organizacyjnej posiadającej tytuł prawny do korzystania z zabytku wpisanego do rejestru, wynikający z prawa własności, użytkowania wieczystego, trwałego zarządu albo ograniczonego prawa rzeczowego lub stosunku zobowiązaniowego, przeprowadzenie, w terminie określonym w tej decyzji, prac konserwatorskich lub robót budowlanych przy tym zabytku, jeżeli ich wykonanie jest niezbędne ze względu na zagrożenie zniszczeniem lub istotnym uszkodzeniem tego zabytku. Natomiast w myśl art. 71 ust. 1 u.o.z. w zakresie sprawowania opieki nad zabytkami osoba fizyczna lub jednostka organizacyjna posiadająca tytuł prawny do zabytku wynikający z prawa własności, użytkowania wieczystego, trwałego zarządu, ograniczonego prawa rzeczowego albo stosunku zobowiązaniowego finansuje prowadzenie prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy tym zabytku. W przypadku cmentarza wpisanego do rejestru zabytków należy rozważyć, czy podmiotem, na który mogą być nałożone obowiązki związane z utrzymaniem zabytku w jak najlepszym stanie w zakresie dotyczącym konkretnego grobu może być osoba, której przysługuje prawo do grobu. Stosownie do art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1947 ze zm.), prawo pochowania zwłok ludzkich ma najbliższa pozostała rodzina osoby zmarłej, a mianowicie: 1) pozostały małżonek(ka); 2) krewni zstępni; 3) krewni wstępni; 4) krewni boczni do 4 stopnia pokrewieństwa; 5) powinowaci w linii prostej do 1 stopnia. Treść prawa do grobu, w braku stosownych przepisów ustawowych, była wielokrotnie przedmiotem orzeczeń sądów powszechnych. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 grudnia 1970 r., sygn. akt III CZP 75/70 wyraził pogląd, że: "W następstwie umowy, mocą której zarząd cmentarza oddaje zainteresowanej osobie miejsce na grób, powstaje swoisty stosunek cywilnoprawny. W ramach tego stosunku osoba ta uzyskuje nie tylko prawo do pochowania zmarłego, ale także - zgodnie z powszechnym zwyczajem - szereg uprawnień o charakterze trwałym, takich jak prawo wzniesienia nagrobka i jego przekształcenia, prawo do stałego odwiedzania grobu, stałego jego utrzymywania w należytym stanie, prawo wykonywania zmian o charakterze dekoracyjnym itp. Osoba ta więc korzysta na stałe z grobu, o czym wyraźnie mówi przepis art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz. U. Nr 11, poz. 62). Zespół powyższych uprawnień polega niewątpliwie na wykonywaniu swoistego władztwa faktycznego nad grobem, przy czym władztwo to odpowiada treści określonego prawa cywilnego. Jeżeli zaś tak, to stan faktyczny odpowiadający temu władztwu stanowi posiadanie w rozumieniu art. 336 k.c. - oczywiście posiadanie zależne". Natomiast w wyroku z dnia 17 lutego 2016 r., sygn. akt III CSK 84/15 Sąd Najwyższy wskazał, że "Prawo do grobu ma charakter cywilnoprawny, a umowa o pochowanie zwłok jest czynnością cywilnoprawną zawartą przez osobę fizyczną z zarządem cmentarza, z której wynika szereg uprawnień dla osoby, dla której kult pamięci osoby zmarłej pochowanej w tym grobie, jest jej własnym dobrem osobistym. Suma tych uprawnień stanowi prawo do grobu". Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 grudnia 2016 r., I OSK 435/15, "utrwalonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego jest pogląd, że grób (grobowiec) nie może być przedmiotem odrębnej od gruntu własności, przedmiotem użytkowania wieczystego, ani ograniczonego prawa rzeczowego, to jednak może być przedmiotem określonych uprawnień, zarówno o charakterze majątkowym, jak i o charakterze wyłącznie osobistym. Zewnętrznym przejawem tych pierwszych są np. poniesione wydatki na urządzenie grobu, ponoszenie opłat na rzecz Zarządu Cmentarza itp.; niemajątkowym zaś elementem prawa do grobu jest uprawnienie do pochowania w nim zmarłego (art. 10 ucm; uzasadnienie uchwały SN z 2.12.1994 r., III CZP 155/94, OSNC 1995/3/52; uzasadnienie wyroku SN z 6.2.2015 r., II CSK 317/14, Lex 1667716). Pierwotnym źródłem tych uprawnień jest umowa, na mocy której zarząd cmentarza oddaje osobie zainteresowanej miejsce na grób. Zazwyczaj powodem zawarcia tej umowy jest nabycie prawa do złożenia w grobie zwłok, wszakże z chwilą złożenia do grobu zwłok, prawo do grobu obejmuje urządzenie jego wystroju, wystawienie nagrobka itp. Te zewnętrzne przejawy prawa do grobu, mimo że wiążą się z wydatkami, mają charakter osobisty (wyrok SN z 19.4.1996 r., I CRN 53/96, niepublikowany). (...) Prawo do grobu może być przedmiotem posiadania (uchwały SN z: 7.12.1970 r., III CZP 75/70, OSNC 1971/7-8/127, III CZP 30/87, Lex 8832), natomiast sam grób nie może być przedmiotem posiadania, gdyż jako część składowa nieruchomości gruntowej nie może być przedmiotem odrębnych praw rzeczowych, a tym samym i posiadania (G. Rudnicki, J. Rudnicka, S. Rudnicki – op. cit. s. 793, uw. 4)." W świetle powyższego uznać należy, iż w przypadku wpisania cmentarza do rejestru zabytków nieruchomych obowiązki związane z opieką nad tym zabytkiem i zachowaniem go w jak najlepszym stanie spoczywają co do zasady na właścicielu nieruchomości (zarządcy cmentarza), a w zakresie częściowym dotyczącym poszczególnych grobów obowiązki te mogą być przez organ konserwatorski nakładane na podmioty, którym przysługuje prawo obligacyjne do dysponowania grobem (władztwo faktyczne nad grobem odpowiadające posiadaniu zależnemu), o ile możliwe jest ich ustalenie (art. 5 u.o.z.). Trafnie wskazał organ w tej sprawie, że grób (grobowiec) nie może być przedmiotem odrębnej od gruntu własności i stanowi część składową nieruchomości (art. 47 § 1 i 2, art. 48 k.c.). W konsekwencji organ prawidłowo stwierdził, że w przypadku braku możliwości ustalenia podmiotu, któremu przysługuje prawo do grobu znajdującego się na terenie cmentarza wpisanego do rejestru zabytków, konieczne jest skierowanie nakazu wykonania określonych obowiązków mających na celu zachowanie zabytku w tej części w jak najlepszym stanie do właściciela nieruchomości (zarządcy cmentarza). Taka interpretacja jest zgodna z treścią art. 5 u.o.z., który nakłada obowiązek opieki nad zabytkiem na jego właściciela lub posiadacza. Interpretacja tego przepisu prezentowana w skardze, pomijająca całkowicie odpowiedzialność właściciela nieruchomości, prowadziłaby do sytuacji, w której w przypadku grobów opuszczonych brak byłoby podmiotów odpowiedzialnych za ich zachowanie – jako części zabytku - w jak najlepszym stanie. Niezasadny jest zatem zarzut skargi naruszenia art. 5 u.o.z. poprzez jego błędne zastosowanie i skierowanie przez Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków zaleceń pokontrolnych z dnia 22 czerwca 2020 r. do Diecezji W jako właściciela Cmentarza [...] wpisanego do rejestru zabytków, w sytuacji, gdy obowiązki wskazane w tych zaleceniach dotyczą grobu ziemnego kwaterze 2P, rząd 6, miejsce 5, a nie było możliwe odnalezienie osoby, której prawo do tego grobu przysługuje. W odniesieniu do zarzutów skargi naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a w szczególności poprzez brak ustalenia osób mających prawo do grobu znajdującego się w kwaterze [...] na Cmentarzu [...], podkreślania wymaga, że zalecenia pokontrolne nie są wydawane w wyniku przeprowadzenia postępowania jurysdykcyjnego, lecz w związku z ujawnionymi w czasie kontroli nieprawidłowościami. Kontrola ta nie jest przeprowadzana w trybie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. Dlatego ani do toku samej kontroli, ani do wieńczących ją zaleceń pokontrolnych konserwatora zabytków przepisy k.p.a. nie znajdują wprost zastosowania (por. ww. wyrok WSA w Warszawie z 18 listopada 2015 r., VII SA/Wa 505/15). Poza tym wskazać należy, że organ konserwatorski próbował zawiadomić o przeprowadzanej kontroli A H wskazaną przez Zarząd Cmentarza jako osoba, która opłaciła ostatnio miejsce pochówku F C we wskazanej kwaterze oraz podjął działania mające na celu ustalenie aktualnych danych A H i jej miejsca zamieszkania, które okazały się nieskuteczne. Zauważyć także należy, że - jak wynika z dołączonej do skargi karty grobu [...] (k.6) - grób ten został opłacony ostatnio w 1982 r., zatem 40 lat temu. Wskazana tam data ważności grobu to 2002 r. Zgodnie z art. 7 ust. 2 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych po upływie lat 20 ponowne użycie grobu do chowania nie może nastąpić, jeżeli jakakolwiek osoba zgłosi zastrzeżenie przeciw temu i uiści opłatę, przewidzianą za pochowanie zwłok. Zastrzeżenie to ma skutek na dalszych lat 20 i może być odnowione. W tym przypadku z akt sprawy nie wynika, aby zastrzeżenie takie na kolejne 20 lat zostało w 2002 r. złożone. Zatem przedmiotowy grób należy traktować jako grób opuszczony, a odpowiedzialność za jego zachowanie w jak najlepszym stanie - jako części objętego ochroną konserwatorską Cmentarza [...] – spoczywa na właścicielu nieruchomości, tj. skarżącej Diecezji. W związku z powyższym Sąd uznał, że prawidłowo Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków odmówił zmiany zaleceń pokontrolnych z dnia 22 czerwca 2022 r. Skarżąca Diecezja nie kwestionowała zakresu nałożonych obowiązków, a Sąd również nie dopatrzył się w tym zakresie naruszenia prawa. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji. Sprawa rozpoznana została na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., gdyż skarżący wniósł o rozpoznanie sprawy w tym trybie, a organ w wyznaczonym terminie nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Informacje o sprawie

Data wpływu
1 września 2022
Hasła tematyczne
Zabytki
Skarżony organ
Wojewódzki Konserwator Zabytków
Sędziowie
Bogusław Cieśla /przewodniczący/ Elżbieta Granatowska /sprawozdawca/ Włodzimierz Kowalczyk

Powołane przepisy

Powiązane dokumenty

Źródło urzędowe: Naczelny Sąd Administracyjny