VI SA/Wa 1805/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Pamela Kuraś - Dębecka Sędziowie Sędzia WSA Grażyna Śliwińska Sędzia WSA Joanna Wegner (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 listopada 2021 r. sprawy ze skargi U. w O. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz U. w O. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia decyzją z "(...)" kwietnia 2021 r., działając na podstawie art. 102 ust. 5 pkt 24, art. 102 ust. 7 oraz art. 109 i art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1398) – zwanej dalej "ustawą o świadczeniach" oraz art. 6 ust. 1 pkt 4 i art. 8 ust. 1 pkt 2a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r., poz. 266 ze zm.) ustalił, że A. B. podlegała od dnia 5 stycznia 2016 r. do dnia 5 lutego 2016 r. obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu wykonywania pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej na rzecz "(...)"w O.. Decyzję wydano w następujących okolicznościach sprawy. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. w dniu 5 października 2020 r. zwrócił się do Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z wnioskiem o ustalenie obowiązku podlegania ubezpieczeniu zdrowotnemu przez uczestnika z tytułu wykonywania umowy, nazwanej "umową o dzieło", zawartej z płatnikiem składek w dniu 5 stycznia 2021 r. W toku przeprowadzonej u płatnika składek kontroli stwierdzono, że ten zawarł z A. B. umowę, przedmiotem której było wykonanie analiz i naukowe opracowanie projektu badawczego. Zauważył, że strony w umowie nie określiły cech i parametrów indywidualizujących dzieło, co uniemożliwiło poddanie umówionego rezultatu sprawdzianowi na istnienie wad fizycznych, które to stanowi kryterium odróżniające usługi i dzieło. Ponadto w umowie brak jest zapisów określających sposób jej wykonania czy wskazania projektu badawczego, którego dotyczy umowa. Organ ocenił, że celem zawartej przez strony umowy nie było osiągnięcie oznaczonego rezultatu, lecz staranne działanie. Ponadto organ wskazał, że umowa nie precyzuje efektu dzieła, ani też nie wskazuje czynności, jakie miałyby wchodzić w szeroko rozumiany temat wykonania analiz i naukowego opracowania projektu badawczego. Organ ocenił, że – wbrew nazwie zawartych umów o dzieło – w rzeczywistości uczestnik wykonywał pracę na podstawie umów o świadczenie usług, do których zgodnie z art. 750 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2019 r., poz. 1145) – zwanej dalej "k.c." zastosowanie mają przepisy o zleceniu. Wobec tego podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu z tego tytułu. Powyższa decyzja stała się w całości przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze strona skarżąca zarzuciła naruszenie prawa procesowego, to jest art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm. zm.) – zwanej dalej "k.p.a." poprzez niewyczerpujące zebranie materiału dowodowego, a w konsekwencji nieustalenie stanu faktycznego oraz art. 8, art. 9 i art. 11 k.p.a. poprzez prowadzenie postępowania w sposób nie pogłębiający zaufania obywateli do organów państwa i zaufania do prawa, a także art. 79a k.p.a. polegające na niepoinformowaniu skarżącego co do tego, jakie dokumenty winien przedłożyć i jakich informacji udzielić, których brak w konsekwencji mógł doprowadzić do wydania decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Ponadto skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa procesowego, to jest art. 107 § 1 pkt 6 w zw. z art. 107 § 3 w zw. z art. 6 k.p.a. oraz art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483) poprzez nienależyte sporządzenie uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Skarżący sformułował także zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 733 § 1 oraz art. 627 k.c. w zw. z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit e ustawy o świadczeniach. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę Prezes NFZ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa procesowego w stopniu, który mógł mieć wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2019 r., poz. 2325). W postępowaniu administracyjnym zasady ogólne, które ustalają reguły ustalania stanu faktycznego, stanowią integralną część przepisów regulujących procedurę administracyjną i są dla organów wiążące na równi z innymi przepisami tej procedury (por. wyrok NSA z 17 listopada 2021 r., sygn. akt II OSK 553/14, LEX nr 2094153). Postępowanie wyjaśniające, prowadzone przez organ administracji publicznej, wytyczone jest przede wszystkim przez uregulowane w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. zasadę prawdy obiektywnej, zasadę oficjalności, zasadę ciężaru dowodu, bezpośredniości i zupełności zgromadzonego materiału. Stosownie do treści art. 7 k.p.a. organy administracji publicznej w toku postępowania podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Realizację tej zasady zapewniają przede wszystkim przepisy regulujące postępowanie dowodowe. Zgodnie z art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać materiał dowodowy. Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego obowiązkiem organu administracji publicznej jest zaś jego wszechstronne rozpatrzenie (por. wyrok NSA z 30 stycznia 2020 r., sygn. akt II GSK 1099/18, LEX nr 2798866). Zgodnie z art. 80 k.p.a., organ zobowiązany jest dokonać ocenę udowodnienia określonej okoliczności na podstawie całokształtu materiału dowodowego. Organ musi zatem nie tylko zaznajomić się z całym materiałem dowodowym zgromadzonym w danej sprawie, zobowiązany jest także do przeanalizowania oraz dokonania pełnej i wnikliwej oceny tego materiału (por. wyrok NSA z 10 października 2019 r., sygn. akt II GSK 2873/17, LEX nr 2757237; wyrok NSA z 8 listopada 2019 r., sygn. akt I GSK 1623/18, LEX nr 2750589). Zadaniem sądu administracyjnego jest natomiast między innymi ustalenie, czy prawidłowo został zebrany materiał dowodowy w postępowaniu administracyjnym, a następnie czy został oceniony przez organy administracyjne zgodnie z przepisami tego postępowania. W związku z tym sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracyjne wyjaśniły wszystkie okoliczności istotne dla sprawy. Należy podnieść, że sąd administracyjny weryfikuje stan faktyczny sprawy administracyjnej, ustalony przez organ, w ramach prawidłowości zastosowania art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. (por. wyrok NSA z 30 stycznia 2020 r., sygn. akt II GSK 1099/18, LEX nr 2798866). Zgodnie z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają m. in. osoby wykonujące pracę na podstawie umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące zlecenia. W myśl art. 85 ust. 4 ustawy o świadczeniach, za osobę wykonującą pracę na podstawie umowy zlecenia, umowy agencyjnej lub innej umowy o świadczenie usług oraz za osobę z nią współpracującą składkę jako płatnik oblicza, pobiera z dochodu ubezpieczonego i odprowadza zamawiający. Nie podlegają natomiast obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego te osoby, które zawarły innego rodzaju umowę, to jest umowę o dzieło. Ustalenie tego, jakiego rodzaju kontrakt w rzeczywistości był przez skarżącą z uczestnikiem realizowany jest w tej sprawie kluczowe. Zgodnie z art. 627 k.c., przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. Elementami przedmiotowo istotnymi umowy o dzieło jest określenie dzieła, do którego wykonania zobowiązany jest przyjmujący zamówienie, a także, z uwzględnieniem regulacji art. 628 w związku z art. 627 k.c., wynagrodzenia, do którego zapłaty zobowiązany jest zamawiający. Umowa o dzieło jest umową o "rezultat usługi". Rezultat, o który umawiają się strony, stanowi wytworzenie dzieła o cechach zindywidualizowanych, nieistniejącego w takiej postaci przed rozpoczęciem wykonywania umowy (por. R. Tanajewska, [w:] J. Ciszewski, P. Nazaruk, Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, LEX 2021). Przedmiotem umowy o dzieło jest doprowadzenie do weryfikowalnego i jednorazowego rezultatu, zdefiniowanego przez zamawiającego w momencie zawierania umowy, którego ramy czasowe wyznacza powierzenie wykonania i wykonanie dzieła. Dzieło jest wytworem, który w momencie zawierania umowy nie istnieje, jednak jest w niej z góry przewidziany i określony w sposób wskazujący na jego indywidualne cechy. Powinno stanowić rezultat samoistny, który z chwilą ukończenia staje się niezależny od osoby twórcy i może stanowić samodzielny byt posiadający autonomiczną wartość w obrocie prawnym. Przyszły rezultat stanowiący przedmiot umowy o dzieło musi być zatem z góry przewidziany i określony (oznaczony) na podstawie wskazanych w umowie podstaw (por. postanowienie SN z 10 marca 2021 r., sygn. akt II USK 119/21, LEX nr 3219964). Dla oceny, że zawarto umowę o dzieło, nazywaną również umową o "rezultat usługi" - co odróżnia ją od umowy o świadczenie usług, której przedmiotem jest sama usługa polegająca na wykonywaniu określonych czynności (szeregu powtarzających się czynności), bez względu na to, jaki rezultat czynność ta przyniesie - konieczne jest, aby działania przyjmującego zamówienie doprowadziły w przyszłości do konkretnego, indywidualnie oznaczonego rezultatu. Jeżeli zatem umowa przynosi konkretny rezultat w niej oznaczony, to tylko ten rezultat, a nie czynności do niego prowadzące, stanowi przedmiot umowy stron (por. postanowienie SN z 26 stycznia 2021 r., sygn. akt II USK 41/21, LEX nr 3112866). W odróżnieniu od odpowiedzialności za właściwe wykonanie umowy o dzieło, która w wypadku nieosiągnięcia celu umowy, jest odpowiedzialnością za nieosiągnięcie określonego rezultatu, odpowiedzialność w umowie zlecenia oparta jest na zasadzie starannego działania. Mając na uwadze przedmiot umowy o dzieło należy podkreślić, że wskazanie przez strony zawierające umowę cech i parametrów indywidualizujących dzieło ma istotne znaczenie dla oceny odpowiedzialności przyjmującego zamówienie z tytułu ewentualnych wad dzieła, co stanowi jedno z kryteriów umożliwiających odróżnienie umowy o dzieło od umowy o świadczenie usług (por. postanowienie SN z 18 listopada 2020 r., sygn. akt III UK 428/19, LEX nr 3080662). Zgodnie z treścią art. 750 k.c., do umów o świadczenie usług, które nie są uregulowane innymi przepisami, stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu. W tej sytuacji ustalenie, że jakaś konkretna umowa i stosunek zobowiązaniowy jest "umową o świadczenie usług, która nie jest regulowana innymi przepisami", pociąga za sobą obowiązek wykonania nakazu z art. 750 k.c., a więc obowiązek odpowiedniego zastosowania przepisów o zleceniu. Przy czym należy wskazać, iż subsumcja zawartej umowy pod przepis art. 750 k.c. nie czyni takiej umowy umową zlecenia, w rozumieniu art. 734 k.c. (por. L. Ogiegło [w:] J. Rajski (red.), System prawa prywatnego, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Tom 7, Warszawa 2011, s. 573 i nast.). Jak stanowi art. 734 i nast. k.c., przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie. Podkreślić należy, że świadczenie przyjmującego zlecenie nie polega na osiągnięciu pewnego rezultatu, ale na podjęciu starannych zabiegów w celu wykonania zlecenia. Jest to więc zobowiązanie starannego działania. Przyjmujący zlecenie nie ponosi odpowiedzialności za niewykonanie zlecenia, jeżeli przy wykonywaniu powierzonych mu czynności zachowa należytą staranność (por. P. Zakrzewski [w:] M. Fras, M. Habdas, Kodeksy cywilny. Komentarz. Tom IV. Zobowiązania. Część szczególna, LEX 2021). Orzecznictwo sądów zgodnie wskazuje, że umowa o dzieło przewiduje wykonanie dzieła, które ma charakter weryfikowalnego i jednorazowego rezultatu, oznaczone przez strony w momencie zawierania umowy. Ponadto wykonanie dzieła zamknięte jest z góry przewidzianym terminem i sposobem wykonania. Przyszły rezultat, o który umawiają się strony, musi być zatem określony, mieć samoistny byt oraz być obiektywnie osiągalny i pewny. Wykonanie dzieła najczęściej przybiera postać wytworzenia rzeczy, czy też dokonania zmian w rzeczy już istniejącej (naprawienie, przerobienie, uzupełnienie). Tego rodzaju postacie dzieła są rezultatami materialnymi umowy zawartej między stronami, weryfikowalnymi ze względu na istnienie wad. Poza rezultatami materialnymi istnieją także rezultaty niematerialne, które mogą, ale nie muszą być ucieleśnione w jakimkolwiek przedmiocie materialnym. W każdym razie takim rezultatem nieucieleśnionym w rzeczy nie może być czynność, a jedynie jej wynik, dzieło bowiem musi istnieć w postaci postrzegalnej, pozwalającej nie tylko odróżnić je od innych przedmiotów, ale i uchwycić istotę osiągniętego rezultatu (por. wyrok SN z 4 lipca 2013 r., sygn. akt II UK 402/12, LEX nr 1350308). Wykonanie określonej czynności, bez względu na to, jaki rezultat czynność ta przyniesie, jest natomiast cechą charakterystyczną tak dla umów zlecenia (gdy chodzi o czynności prawne - art. 734 § 1 k.c.), jak i dla umów o świadczenie usług nieuregulowanych innymi przepisami (gdy chodzi o czynności faktyczne - art. 750 k.c.). Zobowiązanie z art. 627 k.c. polega na wykonaniu nie jakiegokolwiek dzieła, ale na realizacji dzieła oznaczonego. Nie ma przy tym wątpliwości, że "oznaczenie" następuje pierwotnie w trakcie układania postanowień umownych. Przy umowie zlecenia nacisk położono nie na "oznaczenie" efektu, ale na "określenie" kategorii czynności prawnej (usługi) podlegającej wykonaniu. Doszło zatem w umowie o dzieło do przesunięcia punktu ciężkości z aspektu czynnościowego na finalny. Ważne jest jednak, że między "oznaczeniem" a rezultatem pracy istnieje ścisły wektor zależności. Nie można zrealizować dzieła, jeśli nie zostało ono umownie wytyczone. W przeciwnym razie, niemożliwe będzie poddanie "dzieła" sprawdzianowi w zakresie wad fizycznych. Właściwości te nie są udziałem umowy zlecenia. Wykonanie zobowiązania następuje przez zrealizowanie umówionej czynności prawnej, przy czym jej następstwo, choć ma miejsce, to jednak wykracza poza wzorzec normatywny. Przedstawione różnice w takim samym stopniu występują między umową o dzieło a umową o świadczenie usług (art. 750 k.c.). Odmienność polega tylko na tym, że w miejsce czynności prawnej wykonawca realizuje usługę, na którą składa się zespół czynności faktycznych (por. wyrok SN z 2 września 2020 r., sygn. akt I UK 170/19, LEX nr 3062762). Przedmiotem spornej w niniejszej sprawie umowy było wykonanie analiz i naukowe opracowanie projektu badawczego. Organ przyjął, że umowy te nie wyczerpują pojęcia umowy o dzieło z uwagi na to, że ich wykonanie nie polegało na uzyskaniu określonego rezultatu. Skutek umowy uzależniony był bowiem od staranności wykonawcy. Przesądziło to o zastosowaniu w sprawie art. 750 k.c. w związku z art. 734 § 1 i 2 k.c. i nast. i w związku z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach. W ocenie Sądu, niezbędne dla przeprowadzenia rzetelnej oceny charakteru prawnego zawartej umowy jest zbadanie nie tylko treści kontraktu, ale także ustalenie jej rzeczywistego przedmiotu. Z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy nie wynika, co faktycznie było przedmiotem wykonanej umowy, a w szczególności czy przedmiot ten spełnia kryteria rezultatu, stanowiącego przecież istotę umowy o dzieło. Organ w zaskarżonej decyzji podniósł, że czynności polegające na wykonaniu analiz i naukowego opracowania projektu badawczego nie niosą ze sobą żadnego rezultatu ucieleśnionego w jakiejkolwiek postaci, zaś umowa nie zawiera sprecyzowanych oczekiwań odbiorcy dzieła, stąd nie można określić, co miałoby być rezultatem pracy uczestnika. Należy wskazać, że organ nie dokonał szczegółowej analizy umowy, która to analiza stanowi podstawę do wniosków dotyczących charakteru umowy. Obowiązkiem organu jest bowiem wskazanie konkretnych okoliczności przemawiających za innym charakterem prawnym kontraktu. Brak szczegółowej analizy czynności, do których wykonania zobowiązany był wykonawca i ograniczenie się do ogólnikowych twierdzeń dotyczących spornej umowy nie uzasadnia rozstrzygnięcia podjętego przez organ. Podkreślenie przez organ braku rozstrzygającego znaczenia nazwy umowy dla określenia rodzaju stosunku zobowiązaniowego łączącego strony nie może stanowić podstawowego argumentu dla uznania, że strony w rzeczywistości zawarły umowę o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu. Argument odnoszący się do braku związku wypłaty i wysokości wynagrodzenia z efektem pracy uczestnika także nie stanowi o zasadności rozstrzygnięcia, bowiem w przypadku umowy o dzieło, strony powinny określić wysokość wynagrodzenia albo wskazać podstawy do jego ustalenia. W przeciwnym przypadku, w razie wątpliwości poczytuje się, że strony miały na myśli zwykłe wynagrodzenie za dzieło tego rodzaju. Jeżeli także w ten sposób nie da się ustalić wysokości wynagrodzenia, należy się wynagrodzenie odpowiadające uzasadnionemu nakładowi pracy oraz innym nakładom przyjmującego zamówienie (por. wyrok SN z 3 czerwca 2015 r., sygn. akt V CSK 589/14, LEX nr 1766009). Zgodnie z treścią umowy i protokołem odbioru dzieła, znajdujących się w aktach sprawy, wynagrodzenie zostało wskazane w umowie poprzez określenie kwoty należnej po wykonaniu dzieła, zaś wypłacone zostało po wywiązaniu się z umowy przez uczestnika. Nie ulega wątpliwości, że prawidłowe rozpoznanie przedmiotowej sprawy wymagało rozważenia tego, co stanowiło przedmiot umowy. W tym celu niezbędna była analiza dodatkowych dowodów, poza tymi które znajdują się w aktach sprawy, w szczególności przeprowadzenia dowodu z przedmiotu umowy, o ile istnieje tego materialny rezultat, ewentualnie przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków na okoliczność tego, co stanowiło przedmiot umowy i jak kształtowała się odpowiedzialność za ewentualne wady dzieła. Dopiero na tej podstawie można dokonać rzetelnej analizy zawartej przez strony umowy i w konsekwencji – zasadności obowiązku w zakresie ubezpieczenia zdrowotnego. Doszło zatem do naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. o istotnym wpływie na wynik sprawy. Gdyby bowiem zebrano niezbędny do wydania decyzji materiał i dokonano jego pełnej analizy, wynik postępowania mógłby być inny. Wymienione braki argumentacji organu skutkują tym, że zaskarżoną decyzję wydano z naruszeniem art. 107 § 3 k.p.a. Rozpatrując sprawę ponownie organ zastosuje się do oceny prawnej zawartej w niniejszym wyroku, to jest uzupełni materiał dowodowy o wymienione elementy oraz ewentualnie inne dowody, które będą niezbędne go dokonania wszechstronnej oceny charakteru prawnego spornej umowy. Wyniki tych czynności i towarzyszące ich podjęciu rozumowania zostaną zaprezentowane w motywach wydanej ponownie decyzji. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku. O kosztach postępowania Sąd postanowił na podstawie art. 200 p.p.s.a.