V SA/Wa 574/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Krystyna Madalińska-Urbaniak (spr.), Sędzia WSA - Beata Blankiewicz-Wóltańska, Sędzia WSA - Bożena Zwolenik, Protokolant specjalista - Marcin Wacławek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 października 2018 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne; uchyla zaskarżoną decyzję w części utrzymującej w mocy decyzję własną nr [...] z [...] maja 2016 r.

Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej w niniejszej sprawie jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. (dalej: ,,ZUS") z [...] stycznia 2018 r. nr [...], uchylająca w części decyzję z [...] maja 2016 r. nr [...] i orzekająca co do istoty sprawy w ten sposób, że: - umorzono należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 10/2006-11/2009 w łącznej kwocie 14.328,98 zł, w tym z tytułu składek w kwocie 7.695,98 zł oraz odsetek liczonych na dzień 08.03.2016r. w kwocie 6.633,00 zł, - odmówiono umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 12/2009-03/2013 w łącznej kwocie 14.457,55 zł, w tym z tytułu składek w kwocie 9.784,55 zł oraz odsetek liczonych na dzień 08.03.2016 r. w kwocie 4.673,00 zł. Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym: Wnioskiem z [...] marca 2016 r. J.R. wystąpił o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne należnych z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. W uzasadnieniu Skarżący wskazał, że działalność gospodarcza nigdy nie została zrealizowana gdyby miała przynosić dochody, ponieważ z uwagi na niesprawność fizyczną był niezdolny do pracy. Skarżący wskazał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i nie stać go na spłacenie zaległości. Skarżący podał, że: pobiera emeryturę w wysokości 782,67 zł brutto (467,75 zł netto), ponosi miesięcznie opłaty eksploatacyjne (energia, woda, gaz, węgiel itp.) w wysokości 350 zł oraz wydatki na leki w wysokości ok. 100 zł, a z majątku posiada jedynie samochód C. rok produkcji 1997. Decyzją z [...] maja 2016 r. nr [...] organ odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 10/2006-03/2013 w łącznej kwocie 28.786.53 zł, w tym z tytułu składek - 17.480,53 zł, z tytułu odsetek naliczonych na dzień 08.03.2016 r. - 11.306,00 zł. Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] lipca 2016 r. nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ przedstawił ustalenia faktyczne i uznał, że zgromadzony w sprawie materiał wskazuje, że w sytuacji strony nie zaistniały przesłanki określone w powołanych przepisach. Organ stwierdził, że strona znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, gdyż uzyskuje świadczenie emerytalne nieznacznie poniżej minimum socjalnego ustalonego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla 1 - osobowego gospodarstwa emeryckiego, a sytuacja zdrowotna oraz wiek nie dają podstaw do uznania, że warunki materialne ulegną poprawie. Jednak w ocenie organu decyzja o całkowitej rezygnacji z dalszego dochodzenia należności byłaby działaniem przedwczesnym, gdyż strona dysponuje majątkiem w postaci świadczenia emerytalnego, z którego mogą zostać pokryte te należności, a ich realizacja nie pozbawi strony możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Strona nie ma zaległości w bieżących opłatach ani innych zobowiązań finansowych i otrzymuje stałe świadczenie emerytalne, z którego jest prowadzona skuteczna egzekucja. Na powyższą decyzję Strona złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 7 września 2017 r. sygn. akt: V SA/Wa 2493/16 uchylił zaskarżoną decyzję. Zdaniem Sądu, okoliczność, iż skarżący poza dochodami z tytułu emerytury nie ma innego majątku, z którego ZUS mógłby wyegzekwować zaległe należności, a wysokość uzyskiwanego przez skarżącego świadczenia emerytalnego jest niższa od minimum socjalnego, ustalonego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego, pozwala na stwierdzenie, że w sytuacji skarżącego zaistniał przypadek uzasadnionych okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. 2017 r. poz. 1778 ze zm. dalej: jako "u.s.u.s.") i w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 141 poz. 1365 dalej jako "rozporządzenie"). Egzekwowanie zadłużenia pogłębi bowiem u skarżącego brak zabezpieczenia minimum socjalnego, pozwalającego na zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych. Sąd stanął na stanowisku, że w niniejszej sprawie usprawiedliwiony jest zarzut skarżącego, że organ odwoławczy nie zbadał, czy w sprawie zaistniał ważny interes publiczny przemawiający za odmową uwzględnienia umotywowanego wniosku skarżącego o umorzenie należności składkowych. ZUS stwierdził, że miesięczne dochody skarżącego są niższe od poziomu minimum socjalnego i skarżący nie posiada innego majątku nadającego się do egzekucji, co wskazuje na spełnienie wymogów określonych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Jednocześnie ZUS nie wskazał i nie umotywował ważnego interesu publicznego, który przeważyłby nad powinnością zabezpieczenia skarżącemu minimum egzystencji i usprawiedliwiał odmowę uwzględnienia wniosku. Ponownie orzekając w sprawie po wydaniu wyroku, ZUS decyzją z [...] stycznia 2018 r. nr [...] uchylił w części decyzję z [...] maja 2016 r. nr [...] i orzekł co do istoty sprawy w ten sposób, że: - umorzył należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 10/2006-11/2009 w łącznej kwocie 14.328,98 zł, w tym z tytułu składek w kwocie 7.695,98 zł oraz odsetek liczonych na dzień 08.03.2016r. w kwocie 6.633,00 zł, - odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 12/2009-03/2013 w łącznej kwocie 14.457,55 zł, w tym z tytułu składek w kwocie 9.784,55 zł oraz odsetek liczonych na dzień 08.03.2016 r. w kwocie 4.673,00 zł. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ przedstawił stan faktyczny oraz treść przepisów prawa mających zastosowanie w sprawie. Wyjaśnił, że w stosunku do wnioskodawcy nie można mówić o spełnieniu przesłanki całkowitej nieściągalności wynikającej z art. 28 ust. 2 u.s.u.s., podał, że zobowiązany w okresie od 20-10-2006 r, do 31-12-2013 r, prowadził działalność gospodarczą, ale nie wykazywał z tego tytułu dochodów. Zaległości z tytułu składek powstały w wyniku podjętego z urzędu postępowania po wpływie informacji z CEPiK o likwidacji prowadzonej działalności, a zaległości na koncie wnioskodawcy powstały w wyniku niedopełnienia obowiązku zarówno zgłoszenia, jak i wyrejestrowania prowadzonej działalności gospodarczej. ZUS podkreślił, że obecnie Strona uzyskuje świadczenie emerytalne w wysokości 1105,30 zł brutto, z którego realizowane są należności z tytułu składek w ramach prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Na poczet powstałego zadłużenia miesięcznie wpływa kwota 269,82 zł, W okresie od 10-06-2016 r. do 11-01-2018 r, na poczet zaległości z tytułu składek została wyegzekwowana z emerytury łącznie kwota 5.513,58 zł. Organ zaznaczył, że w wyniku dokonywanych potrąceń egzekucyjnych na rzecz należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne wysokość dochodu pozostającego w dyspozycji Strony wynosi 750 zł. Wydatki aktualnie kształtują się na poziomie ok. 540 zł. Kwota wypłacanego dochodu pokrywa bieżące opłaty eksploatacyjne (na żadnym etapie postępowania wnioskodawca nie wykazał jakichkolwiek zaległości w bieżących opłatach), jedynie wystąpił o udzielenie pomocy finansowej do GOPS w N. na zakup opału. W wyniku przeprowadzonego postępowania ośrodek pomocy społecznej wskazał, że dochód rodziny wynosi ogółem 1019,82 zł, kryterium dochodowe stanowi kwotę 634,00 zł, dochód na osobę w rodzinie wynosi 1019,82 zł. Podczas gdy minimum socjalne ustalone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla 1-osobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi 1.115,91 zł, a przedłożona do sprawy dokumentacja potwierdza, że dochód Strony ustalony przez GOPS w N. jest mniejszy od ustalonej granicy minimum o kwotę 96,09 zł. Zdaniem organu wnioskodawca boryka się z problemami finansowymi, niemniej jednak nie występuje trwale zagrożenie egzystencji. Pomimo uzyskiwania pomniejszonego świadczenia emerytalnego środki finansowe pozostające w dyspozycji Strony pozwalały dotychczas na samodzielne finansowanie bieżących potrzeb. Zebrany w sprawie materiał potwierdza jednorazowy przydział specjalnego zasiłku celowego przy przejściowo trudnej sytuacji materialnej. Przemawia to w ocenie ZUS, za uwzględnieniem w części prośby Strony, gdyż przy braku perspektyw na poprawę sytuacji materialnej zaległości na ubezpieczenie zdrowotne stanowią zbyt duże obciążenie. Ustalono, że Strona nie dysponuje majątkiem ruchomym czy nieruchomym, który mógłby spieniężyć i przeznaczyć na spłatę zadłużenia, a sytuacja materialna wydaje się posiadać cechy stabilnej przy uwzględnieniu zarówno wieku (72 lata), jak również prawa do świadczenia emerytalnego. ZUS uznał, że zasadnym jest podjęcie decyzji o częściowym umorzeniu należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne. Nadto, jak wyjaśnił organ Strona zmaga się z problemami zdrowotnymi. Nie zgadzając się z powyższą decyzją J.R. wniósł za pośrednictwem organu skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżył decyzję w części tj. co do odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 12.2009 do 03.2013 w łącznej kwocie 14.457,55 zł i w tym zakresie o utrzymaniu decyzji nr [...] w mocy i wniósł o uchylenie w tej części decyzji ZUS z [...] stycznia 2018 r. W dalszej części skargi wyjaśnił, że ZUS nie wziął pod uwagę jego realnej bardzo trudnej sytuacji życiowej, przy bardzo niskim świadczeniu emerytalnym, które po potrąceniach będzie jeszcze niższe i nie wystarczy do przeżycia. Zdaniem Skarżącego organ – mimo, że był do tego zobowiązany na podstawie wyroku z 7 września 2017 r. – nie wziął pod uwagę czy za umorzeniem składek w całości przemawia ważny interes publiczny. Dodał również, że nie ma szans na poprawę sytuacji życiowej i materialnej, gdyż jest coraz starszy i słabszy, nie ma też szans na pomoc rodziny. Więc twierdzenie organu, że sytuacja życiowa Strony jest stabilna, ma w jego ocenie wydźwięk jedynie negatywny. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. 2016 poz. 1066 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Uzupełnieniem tego zapisu jest treść art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2018 r., poz. 1302 ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a."), w którym wskazano, iż sądy administracyjne stosują środki określone w ustawie. Powyższe regulacje określają podstawową funkcję sądownictwa i toczącego się przed nim postępowania. Jest nią - bez wątpienia - sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną polegającą na zbadaniu, czy organ administracji publicznej nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżone rozstrzygnięcie odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jego wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi jego uchylenie. Dokonując oceny zaskarżonej decyzji w powyższym zakresie Sąd uznał, że skarga jest zasadna bowiem zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów postępowania i prawa materialnego w stopniu dającym podstawę do jej uchylenia. Kluczowe znaczenie dla oceny zaskarżonej decyzji miało ustalenie, czy ZUS orzekając ponownie, po wyroku WSA w Warszawie z 7 września 2017 r. sygn. akt V SA/Wa 2493/16 zastosował się do zaleceń i oceny prawnej zawartych w tym wyroku. Należy przypomnieć, że zgodnie z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Stosownie do art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i Sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Rozważając skargę we wskazanym wyżej zakresie Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Ponieważ ZUS rozpoznając sprawę ponownie, po uchyleniu poprzedniego rozstrzygnięcia przez tut. Sąd , umorzył część zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne , nasuwałby się wniosek, że zastosował się do wskazówek Sądu i nie doszło do naruszenia art.153 p.p.s.a. Umorzona kwota zaległości – należność główna wraz z odsetkami – to ok. połowy całej zaległości . Pozostała do spłaty kwota 14.457,55 zł – należność główna wraz z odsetkami liczonymi na dzień złożenia wniosku o umorzenie tj. na dzień 8.03.2016 r. Z ustaleń ZUS wynika, że emerytura J.R. wynosi brutto 1205,30 zł, ze świadczenia dokonywane są potrącenia z tytułu zadłużenia wobec ZUS w wysokości 269,82 zł. Kwota do wypłaty wynosi 750 zł. Z dokumentów przedłożonych przez Stroną wynika, że w listopadzie ubiegłego roku otrzymał z pomocy społecznej zasiłek w kwocie 350 zł na zakup opału. Gminny OPS ustalił , że dochód na 1 osobę w rodzinie Skarżącego wynosi 1019,82 zł. Nie mamy jednak bliższych danych w jaki sposób ten dochód był ustalany tj. czy jest to emerytura netto bez uwzględnienia potrąceń na rzecz ZUS , czy też do obliczenia tego dochodu zostały uwzględnione również dochody innych osób. ZUS , jak wynika z uzasadnienia decyzji, przyjmuje że Skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i jedyny jego dochód, a także źródło egzekucji zaległości stanowi emerytura. Skarżącemu pozostaje więc na utrzymanie kwota 750 zł miesięcznie . Należy zauważyć, że ustalone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych minimum socjalne dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego wynosiło w roku 2017 kwotę 1 124,47 zł, co oznacza , że nawet emerytura bez żadnych potrąceń jest w kwocie netto niższa od tego minimum. Niezrozumiałym jest więc całkowicie konkluzja ZUS , wynikająca z opisu sytuacji życiowej J.R. : W sytuacji np. wystąpienia przez Pana z wnioskiem o udzielenie ulgi w spłacie należności z tytułu składek do dyspozycji mogłyby pozostawać środki pieniężne w wyższej kwocie. Należy jeszcze raz podkreślić – z ustalonego stanu faktycznego wynika, że Skarżący nawet bez żadnych potrąceń nie osiągnie dochodu w wysokości minimum socjalnego. Minimum socjalne nie jest, jak twierdzi organ w zaskarżonej decyzji granicą wydatków gospodarstw domowych mierzących godziwy poziom życia, jak również modelem zaspokajania potrzeb na poziomie minimalnego dobrobytu. Z informacji Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych wynika , że "Minimum socjalne przedstawia modelowe koszty utrzymania gospodarstw domowych, którym zagraża sfera niedostatku ( podk. Sądu). Zakres i poziom zaspokajanych potrzeb w minimum socjalnym winny zapewniać takie warunki, aby osobie na każdym etapie jej rozwoju umożliwić reprodukcję sił życiowych, posiadanie i wychowanie potomstwa oraz utrzymanie więzi społecznych". ( por. dane na stronie internetowej https://www.ipiss.com.pl/?zaklady=minimum-socjalne). Sąd w wyroku z dnia 7.09.2017 r. wskazał, iż okoliczność, iż Skarżący poza dochodami z tytułu emerytury nie ma innego majątku, z którego ZUS mógłby wyegzekwować zaległe należności, a wysokość uzyskiwanego przez Skarżącego świadczenia emerytalnego jest niższa od minimum socjalnego, ustalonego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego, pozwala na stwierdzenie, że w sytuacji Skarżącego zaistniał przypadek uzasadnionych okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Egzekwowanie zadłużenia pogłębi bowiem u Skarżącego brak zabezpieczenia minimum socjalnego, pozwalającego na zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych ( podkr. własne Sądu ). Należy zauważyć, że umorzenie kwoty ok. 14.000 zł , chociaż wydawałoby się dużą pomocą dla Skarżącego , w rzeczywistości wcale nią nie jest. Z emerytury nadal będzie potrącana taka sama kwota, w wysokości zmniejszającej znacząco dochód i tak niższy od minimum socjalnego. Dodatkowo zaległość, biorąc pod uwagę jej wysokość i kwotę potrącaną, nie będzie ulegała zmniejszeniu, gdyż kwota ta przede wszystkim będzie zaliczana na poczet odsetek. Wszystkie te okoliczności powodują, iż Sąd w składzie obecnie rozpoznającym sprawę , doszedł do przekonania, że w istocie nie zostały wykonane zalecenia Sądu zawarte w wyroku z 7.09.2017 r. Ponownie rozpatrując sprawę ZUS zobligowany będzie do ustalenia stanu faktycznego w oparciu o materiał dowodowy zebrany już do tej pory w postępowaniu, uzupełniając go o nowe okoliczności, które zaszły lub ujawnione zostały po wydaniu zaskarżonej decyzji, ewentualnie uległy zmianie. Przy konieczności uwzględnienia oceny prawnej wyrażonej w niniejszym wyroku oraz przeprowadzenia postępowania z poszanowaniem powyżej wskazanych przepisów k.p.a. oraz art. 153 p.p.s.a. i art. 170 p.p.s.a. Zaś ustalenia organu i szczegółowa analiza wszystkich podniesionych w sprawie okoliczności - przy uwzględnieniu sytuacji zdrowotnej i ekonomicznej strony - powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji, które powinno być sporządzone zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. Uwzględniając stwierdzone naruszenia prawa Sąd orzekł - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" oraz "c" p.p.s.a. - jak w sentencji wyroku.