V SA/Wa 23/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący – Sędzia WSA Beata Blankiewicz-Wóltańska po rozpoznaniu w dniu 23 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 25 kwietnia 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. w P. na decyzję Ministra Rozwoju i Finansów z dnia (...) października 2016 r. nr (...) w przedmiocie określenia kwoty dofinansowania przypadającej do zwrotu postanawia - utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 25 kwietnia 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych

Stowarzyszenie P. w P., dalej: "Strona", "Stowarzyszenie", "Skarżący" wraz ze skargą złożyło wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku Stowarzyszenie wskazało, że nie posiada dostatecznych środków finansowych na poniesienie kosztów postępowania z uwagi na trudną sytuację finansową. W oświadczeniu o majątku i dochodach Strona wskazała, że za ostatni rok obrotowy poniosła stratę w wysokości 687.048,21 zł, na rachunku bankowym posiada 5.533,40 zł, aktualnie nie uzyskuje dochodów, w kasie posiada 80 zł, a miesięczne wydatki na prowadzenie działalności oszacowała na kwotę min. 2.000 zł. Zarządzeniem z dnia 8 lutego 2016 r. wezwano Stronę do uzupełnienia wnioski o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie dokumentów i informacji wskazanych w wezwaniu. Odpowiadając na ww. wezwanie do przedstawienia dodatkowych informacji oraz złożenia dokumentów Stowarzyszenie nadesłało część wymaganych dokumentów oraz udzieliło odpowiedzi na niektóre pytania zawarte w wezwaniu. Postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2017 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, wskazując iż Strona nie przedstawiła danych pozwalających odnieść się do jej sytuacji majątkowej i finansowej w 2016 r., nie wykazując tym samym swojej sytuacji majątkowej. W dniu [...] maja 2017 r. Skarżący wniósł sprzeciw na ww. postanowienie wnosząc o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości i przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie wskazany, we wniosku. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono: 1. naruszenie art. 246 § 2 pkt. 2 poprzez niezasadne przyjęcie przez referendarza, iż Skarżący nie spełnia przesłanek do przyznania mu częściowego prawa pomocy, pomimo iż w sprawie zostały wykazane okoliczności i przedłożone dokumenty potwierdzające, że nie ma on dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, 2. naruszenie art. 255 p.p.s.a. poprzez nieuzasadnione przyjęcie przez referendarza sądowego, iż Skarżący nie wykonał wezwania do uzupełnienia informacji i dokumentów w sposób należyty i umożliwiający przyznanie mu zwolnienia od kosztów sądowych, podczas gdy skarżący podał informacje oraz przedłożył dokumenty potwierdzające, że nie ma on dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, 3. błędne ustalenia faktyczne polegające na uznaniu, iż pozwany posiada środki do uiszczenia opłaty od skargi, podczas gdy prawidłowa ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego powinna wykazać, iż skarżący nie jest w stanie ponieść wpisu od skargi. Uzasadniając złożony sprzeciw Strona wskazała, że w zaskarżanym postanowieniu wystąpił błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na uznaniu, że skarżący posiada środki do uiszczenia opłat sądowych w całości, podczas gdy prawidłowa ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wskazuje, iż skarżący nie jest w stanie ponieść tychże kosztów. Podkreśliła, iż środki finansowe na prowadzenie statutowej działalności stowarzyszenia były czerpane z realizacji projektów, głównie finansowanych ze środków Unii Europejskiej, których w chwili obecnej Stowarzyszenie już nie otrzymuje. Strona zaznaczyła również, że nie prowadzi działalności gospodarczej, nie posiada środków trwałych i nie pobiera składek członkowskich od członków, jak i nie posiada członków wspierających. W argumentacji zawartej w uzasadnieniu sprzeciwu podkreślono również, iż rachunek bankowy stowarzyszenia został zajęty przez komornika sądowego, a Strona nie sporządziła sprawozdania finansowego za 2016 r., gdyż nie otrzymała w tym roku żadnych dotacji. Zdaniem Stowarzyszenia zaskarżonym postanowieniem naruszono przepis art. 255 P.p.s.a., który został niewłaściwie zastosowany poprzez przyjęcie, że złożone przez skarżącego dokumenty nie są wystarczające dla oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. W ocenie Strony błędnym było twierdzenie referendarza sądowego, jakoby niewiarygodne były wyjaśnienia dotyczące wysokości ponoszonych miesięcznych kosztów działalności, w sytuacji gdy strona nie uzyskuje dochodów i nie posiada środków na rachunku bankowym, gdyż Stowarzyszenie wykazało, iż zatrudnia dwóch pracowników. Jednocześnie zauważono, że Strona nie jest przedsiębiorcą i nie była świadoma ryzyka uczestnictwa w postępowaniach sądowych oraz związanych w tym wydatków, a stanowisko referendarza co do kwestii braku pobierania składek członkowskich od członków Stowarzyszenia i przerzucenia ciężaru funkcjonowania Strony na Państwo prowadzą w rzeczywistości do pozbawienia Stowarzyszenia prawa do obrony sądowej. Sąd zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 259 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."), od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając taki sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym kwestionowane orzeczenie zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym – art. 260 § 1 oraz § 3 p.p.s.a. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 P.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Prawo pomocy jest zatem wyjątkiem od zasady, że każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. Oznacza to, że przyznanie prawa pomocy ma bardzo wąski zakres stosowania i może mieć miejsce tylko w wyjątkowych sytuacjach i tylko wówczas, gdy spełnienie przez stronę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy nie budzi żadnych wątpliwości. To na stronie wnoszącej o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek przedstawienia okoliczności uzasadniających wniosek i odpowiednie jego udokumentowanie, w sposób rzetelny i wiarygodny. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy Sąd uznał, że wniosek o zwolnienie od opłat sądowych nie zasługiwał na uwzględnienie, a postanowienie referendarza sądowego jest prawidłowe. Podkreślić należy, że rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy polega na porównaniu stanu majątkowego wnioskującej strony z wysokością ciążących na niej kosztów sądowych. W rozpatrywanej sprawie jest to obecnie wpis sądowy od skargi w kwocie 1840 zł. Mając na uwadze datę złożenia skargi, tj. [...] listopada 2016 r. i analizując pod tym kątem złożone przez skarżącego dokumenty należy wskazać, że z wyciągu bankowego prowadzonego przez [...] wynika, że w listopadzie 2016 r. saldo początkowe na koncie wynosiło 5.533,40 zł, a saldo końcowe wynosiło 1.398,29 zł, przy czym w dniu 21 listopada 2016 r. na koncie odnotowano wpływ w wysokości 5.000,00 zł tytułem "zwrotu pożyczki" oraz w dniu 25 listopada 2016 r. w wysokości 20.000,00 zł tytułem "częściowego zwrotu pożyczki" (obydwa przelewy od P. SP Z.O.O.). We wniosku o przyznanie prawa pomocy Stowarzyszenie wskazało, że miesięczne wydatki wynoszą "minimum" 2.000,00 zł, przy czym nie rozpisało poszczególnych kwot na konkretne wydatki ani w tym wniosku, ani w sprzeciwie, zaznaczając jedynie w tym ostatnim piśmie, iż kwota ta jest wydatkowana na wynagrodzenie dwóch pracowników. W oświadczeniu z dnia 23 lutego 2017 r. zaznaczono jednak , iż osoby te przebywają na urlopie macierzyńskim i wychowawczym. Strona nie wykazała również, iż jej rachunek bankowy faktycznie podlega zajęciu komorniczemu, co uniemożliwiałoby swobodne dysponowanie środkami, które zostały na nim zgromadzone. W ocenie Sądu powyższe okoliczności świadczą o tym, że z kwoty znajdującej się na rachunku bankowym skarżącego można było zabezpieczyć kwotę w wysokości 1840 zł, która stanowi wpis od skargi w niniejszej sprawie. Ponadto wskazać należy, że z rachunku zysków i strat za 2015 r. wynika, że skarżący poniósł stratę w wysokości 811.098,11 zł, przy czym nie wiadomo jak ta sytuacja zmieniła się w 2016 r., albowiem Strona wezwana do uzupełnienia przedmiotowego wniosku oświadczyła, iż nie posiada jeszcze sprawozdania finansowego za 2016 r. i nie przedstawiła żadnych innych dokumentów potwierdzających jej sytuację finansową w 2016 r., ograniczając się do oświadczenia, iż nie uzyskuje już dotacji stanowiących jej główne źródło dochodów. Jednak nawet gdyby i w tym roku Stowarzyszenie poniosło stratę należy wskazać, że strata powstaje wskutek uzyskania nadwyżki kosztów nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych (por. postanowienie NSA z dnia 12 października 2015 r., sygn. akt I FZ 375/15 – wszystkie powołane w niniejszym postanowieniu orzeczenia dostępne są na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając powyższe na uwadze należy wskazać, że referendarz sądowy prawidłowo ocenił materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, wobec czego podniesiony w sprzeciwie zarzut naruszenia art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. nie zasługuje na uwzględnienie. W dalszej kolejności należy w pełni podzielić stanowisko referendarza dotyczące konsekwencji rezygnacji przez Stowarzyszenie z pobierania składek członkowskich, które jest zbieżne z jednolitą linią orzeczniczą sądów administracyjnych wypracowaną na tle tego zagadnienia. Zgodnie z treścią art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. z 2001 r., nr 79, poz. 855 ze zm.) stowarzyszenie uzyskuje środki na działalność m. in. ze składek członkowskich. Fakt, że Stowarzyszenie zrezygnowało z ich pobierania nie oznacza, że działalność Stowarzyszenia ma być de facto finansowana ze Skarbu Państwa. Stowarzyszenie chcąc realizować swojej statutowe cele, winno zgromadzić odpowiednie środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Skoro stowarzyszenie nie korzysta z żadnej możliwości zdobycia środków finansowych, to nie może skutecznie domagać się ich pokrycia przez Skarb Państwa. Przyjąć bowiem należy, że w tej sytuacji nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, a organizacja sama pozbawia się ich zdobycia, co stanowi przesłankę do odmowy udzielenia pomocy prawnej (por. postanowienie NSA z dnia 30 marca 2011 r., sygn. akt II OZ 231/11). Wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów nie jest usprawiedliwiony w sytuacji, w której strona dobrowolnie pozbawia się środków, z których mogłaby pokryć ewentualne koszty postępowania. Ustalenia co do sposobu funkcjonowania stowarzyszenia, dotyczące również sposobu finansowania jego działalności, prowadzące do tego, że członkowie stowarzyszenia świadomie pozbawiają się środków finansowych służących wykonywaniu jego działalności poprzez rezygnację z pobierania składek członkowskich, nie mogą stanowić podstawy do udzielenia takiemu stowarzyszeniu prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 10 października 2007 r., sygn. akt II OZ 977/07). Odnosząc się do kolejnych zarzutów podniesionych w sprzeciwie należy wskazać, że zarzut naruszenia art. 255 P.p.s.a. nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem po pierwsze, referendarz wezwał skarżącego do przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jego stanu majątkowego, a po drugie, słusznie referendarz wskazał, że skarżący nie przedłożył aktualnego bilansu, rachunku zysków i strat, dokumentów wskazujących na wysokość dochodów uzyskanych w 2016 r., jak również aktualnego wykazu majątkowego stowarzyszenia. Należy zgodzić się ze Stowarzyszeniem, że udzielnie pomocy następuje w sytuacji, w której nie istnieje możliwość zdobycia przez stronę środków finansowych umożliwiających udział w postępowaniu sądowym, jednak nie ma racji Strona wskazując, że takie okoliczności wystąpiły w rozpatrywanej sprawie, albowiem po pierwsze, z materiału dowodowego wynika, że w miesiącu, w którym wniesiono skargę, na rachunku bankowym znajdowały się środki, z których mógł opłacić wpis od skargi, a ponadto, skarżący ma możliwość zdobywania środków finansowych poprzez pobranie składek członkowskich, z czego świadomie zrezygnował. Wskazać również należy, za referendarzem sądowym, że przyznanie Stronie prawa pomocy w obecnym stanie faktycznym, spowodowałoby faktycznie taki skutek że faktycznie jej działalność byłaby finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (porównaj: postanowienie NSA z dnia 9.06.2006 r., sygn. akt II OZ 317/06, postanowienie NSA z dnia 31.03.2008 r., sygn. akt II OZ 263/08, postanowienie z dn. 17.06.2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 260 § 1 w zw. z art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 2 pkt 2., orzekł jak w sentencji postanowienia.