V SA/Wa 1361/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA - Arkadiusz Tomczak (spr.), Sędzia WSA - Mirosława Pindelska, Sędzia WSA - Bożena Zwolenik, Protokolant specjalista - Izabela Wrembel, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 lutego 2019 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia ... kwietnia 2018 r. nr ... w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego zasiłku chorobowego 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego na rzecz M. S. kwotę ... zł (... złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej w niniejszej sprawie jest decyzja Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: "Prezes KRUS" lub "organ") z ... kwietnia 2018 r., o numerze, utrzymująca w mocy decyzję własną z ... marca 2018 r., o numerze, którą odmówiono M. S. (dalej: "Skarżąca") umorzenia nienależnie pobranego zasiłku chorobowego. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym: Decyzją z ... marca 2017 r., nr ... zobowiązano Skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego w wysokości 4.770,00 zł za następujące okresy: 11 maja 2015 r. – 6 listopada 2015 r.; 11 stycznia 2016 r. – 8 lipca 2016 r.; 24 sierpnia 2016 r. – 18 grudnia 2016 r. Następnie, kwota 1.132,00 zł została pokryta z nadpłaty składek figurujących na koncie Skarżącej, do uregulowania pozostała zaś należność w wysokości 3.638,00 zł. We wniosku z ... stycznia 2018 r. Skarżąca wniosła o umorzenie wskazanej należności powołując się na trudną sytuację materialną oraz fakt, że samotnie wychowuje niepełnosprawnego syna. Decyzją z ... marca 2018 r. organ odmówił wnioskowanego umorzenia. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie wskazał na przepisy art. 41 a ust. 1 pkt 2 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2017 r., poz. 2336 ze zm.; zwanej dalej: u.s.r.) i orzekł o braku przesłanek uzasadniających umorzenie należności. W piśmie z 29 marca 2018 r. Skarżąca zawarła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z ... kwietnia 2018 r. Prezes KRUS utrzymał w mocy decyzję z ... marca 2018 r. W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ w całości podtrzymał dotychczasowe stanowisko podkreślając, że w przypadku Skarżącej nie wystąpiły zdarzenia losowe ani okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. Wskazano na fakt otrzymywanych przez Skarżącą zasiłków oraz świadczeń z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej (dalej: GOPS) w wysokości 2.566,00 zł miesięcznie oraz renty rodzinnej syna Skarżącej w wysokości 866,00 zł. Podkreślono, że miesięczny dochód Skarżącej i jej syna wynosi 3.432,00 zł, natomiast wydatki to kwota 2.435,03 zł. Powyższa okoliczność pozwala – w ocenie organu – na sukcesywną spłatę zadłużenia. Skarżąca wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję, której zarzuciła: naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 41 a ust. 1 pkt. 2 u.s.r. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, że możliwości płatnicze Skarżącej jako jedyna przesłanka przemawia za zasadnością odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia, podczas gdy przepis art. 41 a ust. 1 pkt. 2 u.s.r. nakłada na Prezesa KRUS uwzględnienie nie tylko przesłanki możliwości płatniczych wnioskodawcy, ale również przesłanki ważnego interesu zobowiązanego oraz stanu funduszu emerytalno-rentowego, które to okoliczności nie zostały wzięte pod uwagę, naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik postępowania, tj. - naruszenie art. 7 k.p.a. w zw., z art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie, wyrażającej się w tym, że organ błędnie ustalił relacje pomiędzy dochodami Skarżącej, a ponoszonymi wydatkami, pomijając przy wydawaniu decyzji przedstawione przez Skarżącą dokumenty (faktury VAT i paragony) ukazujące wysokość miesięcznych wydatków uzasadniającej zastosowanie wobec niej art. 41 a ust. 1 pkt 2 u.s.r. - naruszenie art. 107 § 1 i 3 k.p.a. i art. 11 k.p.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie wymienionych przepisów polegające na braku uzasadnienia faktycznego i prawnego decyzji, co uniemożliwiło poznanie toku rozumowania poprzedzającego wydanie rozstrzygnięcia oraz zrozumienie zasadności przesłanek faktycznych i prawnych, jakimi kierował się organ przy załatwianiu sprawy. Skarżąca wskazała na trudną sytuację majątkową i stan zdrowia niepełnosprawnego syna, wymagającego stałej opieki lekarskiej i rehabilitacji. Dodała, że wysokość osiąganego dochodu, na który składają się zasiłki i świadczenia z pomocy społecznej oraz renta rodzinna syna – wobec miesięcznych kosztów utrzymania i leczenia – nie pozwala na spłatę powstałej należności. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując motywy zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej - art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302). W oparciu o art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018., poz. 1302 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") sądy stosują środki określone w ustawie. Regulacje te określają podstawową funkcję sądownictwa i toczącego się przed nim postępowania, którą jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną nad wykonywaniem administracji publicznej. W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi uchylenie rozstrzygnięcia. Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji wydanej przez Prezesa KRUS w granicach kompetencji mu przysługujących i badając zaskarżone orzeczenie pod względem jego zgodności z przepisami ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm. - dalej "k.p.a."), jak i z normami prawa materialnego zawartymi w przepisach ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników Sąd stwierdził konieczność wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. W sprawie zastosowanie miał przepis art. 41 a ust. 1 pkt. 2 u.s.r., w którym ustawodawca przewidział instytucję umarzania należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Zgodnie z treścią wymienionego przepisu, Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego może umorzyć w całości lub w części należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Przywołane w przepisie art. 41a ust. 1 pkt 2 u.s.r. kryterium "ważnego interesu zainteresowanego", przy zaistnieniu którego organ "może" uwzględnić wniosek umorzeniowy, wskazuje, iż decyzja Prezesa KRUS ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ten przy ustalonym stanie faktycznym ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia. Orzekając w konkretnej sprawie organ może więc, ale nie musi umorzyć należności, oceniając istnienie lub nieistnienie tego kryterium, a także możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, a w wyniku dokonanej oceny wybiera konsekwencje prawne swoich ustaleń. Zaznaczyć jednak trzeba, iż wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, w szczególności tych podnoszonych przez stronę (por. wyrok NSA z 2 lutego 1996 r., sygn. akt II SA 2875/95, Wokanda 1996, nr 6, s.36). Jak wynika z akt przedmiotowej sprawy Skarżąca samotnie wychowuje niepełnosprawnego syna (Autyzm i Zespół Aspergera). Z uwagi na chorobę, dziecko wymaga stałego nadzoru oraz specjalnej opieki lekarskiej i rehabilitacji. Syn Skarżącej pozostaje pod stałą opieką neurologa, fizjoterapeuty, psychologa i psychiatry dziecięcego. Co najmniej raz w tygodniu uczęszcza na odpłatne zajęcia z psychologiem, na hipoterapię oraz na zajęcia logopedyczne. Jego stan wymaga zażywania lekow uspokajająco -wyciszających zaleconych przez psychiatrę. Skarżąca wskazała, iż utrzymuje się jedynie z środków publicznych pochodzących z pomocy społecznej. Dochody te stanowią jej jedyne źródło utrzymania. Wszystkie środki przeznacza na codzienne życie i leczenie chorego dziecka. Organ ustalił, że Skarżąca utrzymuje się z zasiłków oraz świadczeń w kwocie 2.566,00 zł oraz renty rodzinnej syna - 866,00 zł netto co daje dochód w wysokości 3.432,00 zł miesiecznie. Jednocześnie zaznaczono, że miesięczne wydatki to 2.435,03 zł (z uwzglednieniem kosztów zakupu węgla – 1.424,00 zł oraz miesięcznej raty kredytu w łącznej wysokości 2.200,00 zł). Skarżaca podniosła natomiast, iż konieczność spłaty zadłużenia uniemożliwi jej zaspokojenie niezbednych potrzeb i zmusi do szerszego korzystania z pomocy państwa. W ocenie Sądu działanie organu – wskazującego na interes społeczny, tj. stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego – nie uwzględniało zasad wynikających z treści art. 8 k.p.a., który nakazuje prowadzenie postępowania w sposób budzący zaufanie do władzy publicznej oraz kierowanie się, m. in. zasadą proporcjonalności, a także art. 7 k.p.a nakazującego uwzględnienie słusznego interesu obywateli. W tym miejscu podkreślić należy, iż interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z indywidualnym interesem obywatela. Zgodnie z ugruntowanym już poglądem przyjętym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym. (por wyroki NSA: z dnia 25 czerwca 2003 r., sygn. akt III SA 31118/01, z dnia 20 marca 2007r., sygn. akt II GSK 345/06). NSA podkreślił, że "(...) gdy ustawodawca przewidział możliwość zastosowania umorzenia należności - w uzasadnionych wypadkach - organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany był należycie wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowanie jej w sposób szczególny (...) Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa, nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (...)". W orzecznictwie wielokrotnie podkreślano, że rozstrzygnięcia spychające obywatela na margines i powodujące konieczność korzystania przez niego z pomocy społecznej (w niniejszej sprawie, w stopniu większym jeszcze niż dotychczas) naruszają prawo, gdyż celem omawianych uregulowań jest ochrona interesów jednostki i rodziny, nie zaś finansów KRUS (por. wyrok NSA z dnia 19 czerwca 2015 r. w sprawie sygn. akt II GSK 1124/14). W niniejszej sprawie Skarżąca utrzymująca się jedynie ze środków pomocy publicznej, ubiega się o jednorazową ulgę, w niewielkiej wysokości, wobec powyższego rozważenia wymaga, czy dalsze dochodzenie należności wraz z odsetkami, nie spowoduje w istocie wyższych kosztów po stronie budżetu państwa niż ewentualne umorzenie tej zaległości. Na marginesie należy zaznaczyć, iż Skarżąca pobierając zasiłek chorobowy, nie wprowadziła w błąd organu rentowego w sposób świadomy. W trakcie pobierania zasiłku chorobowego (w 2015 i 2016 r.) świadczenia te były należne. Jednakże wobec ustalenia niepełnosprawności syna Skarżącej, a następnie przyznania Skarżącej decyzją Wójta Gminy N. z dnia ... lutego 2017 r. prawa (od 1 czerwca 2015 r.) do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem K. S. – wydana została decyzja Prezesa KRUS o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolników z ... lutego 2017 r. Zatem okoliczności wyłączające prawo do zasiłku zaistniały już po jego otrzymaniu przez Skarżącą, a zaległość powstała z przyczyn niezależnych od Skarżącej. W świetle powyższego stanowisko organu wydaje się wyjątkowo rygorystyczne i budzi zastrzeżenia wobec braku rozważenia możliwości uwzględnienia słusznego interesu Skarżącej. Organ z nieuzasadnionych powodów dał prymat interesowi społecznemu. Podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga natomiast by interes społeczny i słuszny interes obywatela zostały należycie wyważone. Jako nieprzekonujący Sąd uznał także argument organu, że Skarżąca pomimo trudnej sytuacji finansowej zaciągnęła kredyt, który spłaca w układzie ratalnym. Zaznaczyć należy, że udzielony Skarżącej kredyt w wysokości 2.200,00 zł przeznaczony został na organizację przyjęcia komunijnego syna Skarżącej. Czynienie z powyższego zarzutu potwierdza stanowisko Sądu odnośnie braku uwzględnienia przez organ wymienionych powyżej zasad postępowania administracyjnego. Oczekiwanie, że Skarżąca powinna – w trosce o stan finansów KRUS – zrezygnować z organizacji uroczystości komunijnej jedynego członka rodziny – niepełnosprawnego dziecka, nie budzi zrozumienia Sądu. W okolicznościach sprawy zaakceptowanie kontrolowanej decyzji byłoby sprzeczne z zasadą słusznego interesu obywatela oraz wynikającą obecnie wprost z art. 8 k.p.a. zasadą proporcjonalności, a także z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji). Organ rozpoznając sprawę ponownie powinien w swoim rozstrzygnięciu opartym na wskazanych zasadach k.p.a. (art. 7, art. 8) rozważyć, czy w okolicznościach sprawy zasadne jest nakazanie zwrotu pobranego świadczenia. Z tych przyczyn Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję.