IV SAB/Wr 296/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Katarzyna Radom, Sędziowie: asesor WSA Aneta Brzezińska (sprawozdawca), sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska, po rozpoznaniu w Wydziale IV w dniu 27 sierpnia 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi A. B. na bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie rozpatrzenia odwołania od decyzji dotyczącej odmowy prawa do świadczenia wychowawczego I. stwierdza, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się bezczynności w rozpoznaniu odwołania strony skarżącej od decyzji dotyczącej odmowy prawa do świadczenia wychowawczego; II. stwierdza, że bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa; III. umarza postępowanie w zakresie zobowiązania Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do rozpoznania odwołania, o którym mowa w pkt I sentencji.

Przedmiotem skargi A. B. (dalej: skarżąca) jest bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS, organ) w sprawie rozpatrzenia odwołania od decyzji dotyczącej odmowy przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2022/2023. Wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko O. K., na okres świadczeniowy 2022/2023 r., złożyli oboje rodzice. Ojciec dziecka złożył wniosek 2 lutego 2022 r. i informacją z 15 marca 2022 r. został powiadomiony o przyznaniu mu prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2022/2023. W dniu 21 marca 2023 r. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na to samo dziecko, na ten sam okres świadczeniowy złożyła również skarżąca. W dniu 18 kwietnia 2023 r. dołączyła skierowany do Sądu Rejonowego w Świdnicy pozew z 29 marca 2023 r. o zmianę wykonywania władzy rodzicielskiej nad ww. dzieckiem, a następnie 6 czerwca 2023 r. złożyła oświadczenie, że od 4 marca 2023 r. dziecko zamieszkuje razem z nią. W dniu 15 maja 2023 r. ojciec dziecka załączył do akt wyrok Sądu Okręgowego w Świdnicy z 14 lutego 2014 r. o sygn. akt I C 364/13, prawomocny z dniem 14 marca 2014 r. orzekający o rozwodzie, w którym wykonanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim dzieckiem powierzono jego ojcu. Zgodnie z pkt V ww. wyroku ustalano sposób kontaktowana się matki z dzieckiem w co drugą niedzielę miesiąca od godz. 10:00 do godz. 15:00. W związku ze zbiegiem prawa osób uprawnionych do ubiegania się o świadczenie wychowawcze na dziecko 27 grudnia 2023 r. skarżąca została wezwana przez organ do odniesienia się do treści tegoż wyroku. W odpowiedzi na wezwanie, skarżąca 3 stycznia 2024 r. doręczyła organowi postanowienie Sądu Rejonowego w Świdnicy z 13 lipca 2023 r.o sygn. akt III Nsm 266/23, w którym Sąd ustalił miejsce zamieszkania dziecka przy matce. Decyzją z 25 stycznia 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2022/2023 na dziecko działając w oparciu o treść wyroku Sądu z 14 lutego 2014 r. o sygn. akt I C 364/13. W dniu 4 lutego 2024 r. skarżąca złożyła odwołanie od ww. decyzji wskazując, że małoletni O. K. od 4 marca 2023 r. zamieszkuje z nią. Skarżąca podniosła również, że wniosek o zmianę wykonywania władzy rodzicielskiej nad dzieckiem złożyła do Sądu Rejonowego w Świdnicy 29 marca 2023 r. i sprawa nadal jest w toku. Postanowienie Sądu Rejonowego w Świdnicy o zabezpieczeniu miejsca zamieszkania dziecka zostało natomiast wydane dopiero 13 lipca 2023, a przez ten cały okres skarżąca utrzymywała i utrzymuje małotetniego. Pismem z 21 stycznia 2024 r. skarżąca poinformowała organ, że do dnia składania tegoż pisma nie zostało rozpoznane jej odwołanie z 4 lutego 2024 r., a w dniach 27 sierpnia 2024 r. oraz 22 lutego 2025 r. skarżąca ponownie wzywała organ do rozpatrzenia odwołania, pod rygorem wniesienia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na bezczynność organu. Pismem z 24 lutego 2026 r. skarżąca wywiodła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skargę na bezczynność Prezesa ZUS. Decyzją z 10 marca 2026 r. Prezes ZUS – po rozpatrzeniu odwołania – utrzymał w mocy decyzję ZUS z 25 stycznia 2024 r. o odmowie prawa do świadczenia wychowawczego, gdyż w jego ocenie w sprawie nie zostały spełnione przesłanki art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 5 ust 2a oraz art. 22 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, bowiem zgodnie z wyrokiem sądowym władza rodzicielska powierzona została ojcu. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS – wskazując na decyzję z 10 marca 2026 r. – wniósł o umorzenie postępowania, ewentualnie o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 143 ze. zm.; dalej: p.p.s.a.) zakres kognicji sądów administracyjnych obejmuje skargi na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w zakresie wskazanym w art. 3 § 2 pkt 8 i 9 p.p.s.a. Stosownie do art. 149 p.p.s.a., sąd uwzględniając skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organy w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 1-4 albo na przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 4a zobowiązuje organ do wydania w określonym terminie aktu, interpretacji albo do dokonania czynności (pkt 1), zobowiązuje organ do stwierdzenia albo uznania uprawnienia lub obowiązku wynikających z przepisów prawa (pkt 2) lub stwierdza, że organ dopuścił się bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania (pkt 3). Jednocześnie sąd stwierdza, czy bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ miały miejsce z rażącym naruszeniem prawa (art. 149 § 1a p.p.s.a.). Sąd, w przypadku, o którym mowa w § 1, może ponadto orzec z urzędu albo na wniosek strony o wymierzeniu organowi grzywny w wysokości określonej w art. 154 § 6 lub przyznać od organu na rzecz skarżącego sumę pieniężną do wysokości połowy kwoty określonej w art. 154 § 6 (art. 149 § 2 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto, należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd po rozpoznaniu skargi stwierdził, że Prezes ZUS na dzień wniesienia skargi w tej sprawie pozostawał w bezczynności. Skarżąca zaś spełniła wymóg warunkujący merytoryczne rozpoznanie skargi, o którym mowa w art. 53 § 2b p.p.s.a. Przedstawione Sądowi akta dowodzą bowiem, że skarżąca przed złożeniem skargi zwracała się o rozpatrzenie odwołania z 4 lutego 2024 r. od decyzji ZUS z 21 stycznia 2024 r. (pisma z 25 marca i 4 lutego 2024 r. oraz pismo z 22 lutego 2025 r.). W ocenie Sądu wymóg złożenia ponaglenia na bezczynność przed wniesieniem skargi został zatem spełniony. Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie była bezczynność Prezesa ZUS w rozpatrzeniu odwołania od decyzji dotyczącej odmowy przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Jak wynika z akt sprawy, skarżąca zwróciła się o przyznanie tego świadczenia we wniosku złożonym 21 marca 2023 r. Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, ZUS wydał decyzję o odmowie przyznania ww. świadczenia dla skarżącej 21 stycznia 2024 r. Skarżąca złożyła odwołanie od powyższej decyzji 4 lutego 2024 r. Do dnia wniesienia skargi tj. do 24 lutego 2026 r., Prezes ZUS nie rozpoznał natomiast odwołania skarżącej i nie wydał decyzji w sprawie. Decyzja Prezsa ZUS zapadła bowiem dopiero 10 marca 2026 r., a zatem po pierwsze: po upływie dwóch lat od daty wniesienia odwołania, a po wtóre: już po wniesieniu skargi na bezczynność organu w tym zakresie. W świetle zaistniałych w sprawie okoliczności, Sąd stwierdza, że organ dopuścił się bezczynności w rozpoznaniu odwołania skarżącej z 4 lutego 2024 r. od decyzji z 21 stycznia 2024 r. (art. 149 § 1 pkt 3 p.p.s.a.), co orzeczono w pkt I sentencji wyroku. Biorąc zaś pod uwagę okres jaki upłynął od daty wniesienia tegoż odwołania do organu (4 lutego 2024 r.) do dnia jego rozpoznania i wydania decyzji w sprawie (10 marca 2026 r.) Sąd uznał (pkt II sentencji wyroku), że bezczynność organu w prowadzonym postępowaniu miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa (art. 149 § 1a p.p.s.a.). Odwołanie zostało bowiem rozpoznane po ponad dwóch latach od jego wniesienia pomimo, że – stosownie do art. 35 § 3 k.p.a. – organ zobowiązany jest do rozpoznania odwołania w ciągu miesiąca od daty jego otrzymania. W ocenie Sądu tak długi okres rozpoznania odwołania świadczy o tym, że organ dopuścił się bezczynności o rażącym charakterze. Z uwagi na fakt, że ostatecznie jednak organ w dniu 10 marca 2026 r. (a zatem już po wniesieniu skargi) wydał decyzję w sprawie, Sąd umorzył postępowanie w zakresie zobowiązania Prezesa ZUS do rozpoznania odwołania skarżącej z 4 lutego 2024 r. (pkt III sentencji wyroku). Odnosząc się do treści odpowiedzi na skargę zawierającej wniosek organu "o umorzenie postępowania" wskazać należy, że załatwienie sprawy przez organ po wniesieniu skargi na bezczynność nie skutkuje już umorzeniem całego postępowania sądowadministracyjnego, lecz umorzeniem postępowania jedynie w odniesieniu do żądania skargi zobowiązania organu do załatwienia sprawy w określonym terminie, co tez miało miejsce w sprawie. Umorzenie postępowania sądowego w takiej sytuacji w zakresie zobowiązania organu do wydania rozstrzygnięcia oznacza jednocześnie uznanie przez sąd administracyjny, że organ administracji dopuścił się bezczynności (uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 czerwca 2020 r., sygn. akt II OPS 5/19 wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 maja 2021 r., sygn. akt III OSK 1161/21, z 13 października 2021 r., sygn. akt III OSK 3812/21 oraz z 16 stycznia 2020 r., sygn. akt II OSK 470/18). Ponadto wyjaśnienia wymaga, że w postępowaniu przed sądem wszczętym na podstawie skargi na bezczynność organu Sąd bada, czy organ miał obowiązek wydania aktu lub podjęcia czynności i czy dokonał tego w terminie ustawowym. Stan bezczynności jest oceniany na dzień wniesienia skargi. W postępowaniu zainicjowanym skargą na bezczynność Sąd nie dokonuje natomiast kontroli samej decyzji rozstrzygającej o uprawnieniach i obowiązkach strony – a zatem w sprawie kontroli prawidłowości podjętej przez Prezesa ZUS decyzji odmownej z 10 marca 2026 r. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 4 p.p.s.a. Skarżąca była zwolniona z obowiązku uiszczania kosztów sądowych na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.