IV SA/Wr 571/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Andrzej Nikiforów, Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska, Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn (sprawozdawca), , Protokolant: referent Aleksandra Bartczak, po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2025 r. na rozprawie w Wydziale IV sprawy ze skargi A. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 października 2024 r., nr 010070/680/4429899/2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego na okres od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. uchyla zaskarżoną decyzję w całości oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.

Decyzją z 14 X 2024 r. (010070/680/4429899/2024) Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "PrZUS"), po rozpatrzeniu odwołania A. N. (dalej "skarżąca"), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "ZUS") z 2 VII 2024 r. (010070/680/4429899/2024) odmawiającą skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko F. S. za okres od 1 VI 2024 r. do 31 V 2025 r. Jak wynika z akt administracyjnych, powyższą decyzję wydano w następujących okolicznościach: W dniu 21 V 2024 r. skarżąca złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na syna F. S. na okres świadczeniowy 2024/2025. Decyzją z 2 VII 2024 r. (010070/680/45769/2023) ZUS odmówił skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na syna w okresie od 1 VI 2024 r. do 31 V 2025 r. Wyjaśnił przy tym, że zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do uznania, że wobec syna skarżącej sprawowana jest opieka naprzemienna. Powołano się tu na wyrok rozwodowy Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z 16 IV 2015 r. (I C 1497/14) oraz późniejsze ugody zawarte przed Sądem Rejonowym w Zgorzelcu dnia 13 III 2018 r. (III RCo 51/17) oraz w dniu 28 V 2021 r. (III Nsm 737/19), w których zasady kontaktu skarżącej z synem nie przewidują wspólnego zamieszkiwania dziecka u skarżącej w powtarzających się okresach. Stan ten – zdaniem ZUS - nie świadczy o orzeczeniu przez sąd opieki naprzemiennej nad dzieckiem. PrZUS, po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, decyzją z 14 X 2024 r. (010070/680/4429899/2024) utrzymał w mocy decyzję ZUS. Wyjaśnił, że w zgromadzonej dokumentacji znajduje się wyrok Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z dnia 16 IV 2015 r. (I C 1497/14) orzekający o rozwodzie rodziców małoletniego F. S. i powierzeniu wykonywania władzy rodzicielskiej nad dzieckiem ojcu W. S., ograniczając skarżącej wykonywanie władzy rodzicielskiej do współdecydowania o istotnych sprawach dziecka, ogólnego wglądu w wychowanie i kształcenie małoletniego. Powyższy wyrok został zmieniony ugodami zawartymi przed Sądem Rejonowym w Zgorzelcu w dniu 13 III 2018 r. (sygn. akt III RCo 51/17) oraz w dniu 28 V 2021 r. (sygn. akt III Nsm 737/19), w których uregulowano kontakty skarżącej z synem w co drugi tydzień od czwartku po zajęciach szkolnych do wtorku do odwiezienia dziecka do szkoły. Zdaniem PrZUS oznacza to, iż sąd nie orzekł opieki naprzemiennej rodziców. Zgodnie zaś z art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 II 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r., poz. 421, ze zm.) – dalej "UoPWD", w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. W skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o uchylenie w całości decyzji PrZUS i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz przeprowadzenie dowodów wskazanych w skardze. Zarzucono przy tym naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 kpa, poprzez niedostateczne wyjaśnienie stanu faktycznego oraz niewyczerpujące zebranie i błędne rozpatrzenie całości materiału dowodowego, polegające na oparciu się jedynie na treści dokumentów w postaci orzeczenia Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z dnia 16 IV 2015 r. (IC 1497/14) oraz późniejszych ugodach, a odstąpieniu od zweryfikowania rzeczywistej sytuacji dotyczącej miejsca zamieszkania syna i sprawowanej nad nim opieki przez rodziców, co w rezultacie doprowadziło do błędnych ustaleń sprowadzających się do przyjęcia, że F. S. nie mieszka ze skarżącą i nie sprawuje ona nad nim opieki, nie łoży na jego utrzymanie, a tym samym nie spełnia kryteriów udzielenia pomocy państwa w wychowaniu dziecka. W uzasadnieniu skargi skarżąca podkreśliła, że co najmniej od X 2022 r. syn mieszka wraz z nią oraz jej aktualnym mężem w T. pod nr [...]. Pozostaje na wyłącznym utrzymaniu skarżącej, a kontakty z ojcem W. S. ma okazjonalne. Skarżąca finansuje wszystkie potrzeby syna i dowozi go do niepublicznej szkoły w Z. Ojciec dziecka nie partycypuje w utrzymaniu syna. Kontakty F. S. z ojcem od X 2022 roku, kiedy zamieszkał ze skarżącą są sporadyczne. Pierwszy kontakt syn z ojcem miał podczas świąt Bożego Narodzenia w XII 2022 roku, kiedy spotkali się na nie więcej niż dwie godziny. Do następnego spotkania doszło w I 2023 roku, kiedy W. S. objął pieczę nad synem na dwa dni. Na potwierdzenie zamieszkiwania syna ze skarżącą oraz ponoszenia przez nią bieżących kosztów utrzymania syna skarżąca załączyła dokumenty (wydruki z historii rachunku, faktury, umowę świadczenia usług dydaktyczno-wychowawczych) oraz wskazała dane osób mogących poświadczyć wszystkie podnoszone w skardze okoliczności. Zarzuciła przy tym, że mimo podniesienia tych okoliczności i powołania dowodów w odwołaniu, PrZUS w ogóle ich nie przeprowadził, co skutkowało przyjęciem błędnych ustaleń. W skardze podkreślono, że niezależnie od orzeczeń opiekuńczych Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze oraz zawartych ugód codzienne obowiązki związane z opieką i wychowaniem F. S. spoczywają na skarżącej, co wynika z porozumienia pozasądowego rodziców. W ocenie skarżącej nie konkretne orzeczenie sądu opiekuńczego, ale sytuacja faktyczna determinuje podmiot, któremu przysługuje pomoc państwa w wychowaniu małoletniego dziecka. Najbardziej prawidłowym rozstrzyganiem spraw wychowawczych i opiekuńczych rodziców wobec dzieci są uzgodnienia pozasądowe, wynikające ze wzajemnego porozumienia, co nastąpiło w realiach tej sprawy. W odpowiedzi na skargę PrZUS wniósł o jej rozpatrzenie w trybie uproszczonym i oddalenie w całości. Podniósł, że opieka naprzemienna musi wynikać z orzeczenia sądu. Nadmienił również, że wcześniej rozstrzygnięta została sprawa ze skargi W. S. (ojca F. S.) w przedmiocie świadczenia wychowawczego w okresie 2022/2023. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 20 III 2024 r. (sygn. akt IV SA/Wr 478/23) stwierdził, że z wyroku Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z dnia 16 IV 2015 r. (IC 1497/14), oraz późniejszych ugód nie wynika, aby rodzice sprawowali opiekę naprzemienną. Skarżąca, pouczona m.in. o treści art. 119 pkt 2 ustawy z 30 VIII 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935) – dalej jako "ppsa", wniosła o przeprowadzenie rozprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zasadniczą podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 13a ust. 4 UoPWD, zgodnie z którym w sprawach odmowy przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego oraz nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzję. Jakkolwiek w świetle art. 13a ust. 1 UoPWD przyznanie świadczenia wychowawczego nie wymaga decyzji, to już odmowa jego przyznania następuje w formie decyzji administracyjnej, stosownie do art. 13a ust. 4 UoPWD. W okolicznościach rozpatrywanej sprawy istota sporu dotyczyła zakresu opieki sprawowanej przez skarżącą nad synem w okresie świadczeniowym od 1 VI 2024 r. do 31 V 2025 r. Ta bowiem okoliczność ma rozstrzygające znaczenie dla odmowy przyznania skarżącej świadczenia wychowawczego. Jak wynika z art. 4 ust. 2 UoPWD, świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Z kolei stosownie do art. 5 ust. 2a UoPWD, w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. W sytuacji wystąpienia zbiegu prawa do świadczenia istotne znaczenia ma art. 22 UoPWD, z którego wynika m.in., że w przypadku zbiegu prawa rodziców do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica drugi rodzic złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala, kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 III 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Powyższe oznacza, że w przypadku gdy rodzice nie sprawują wspólnej (łącznej) opieki, świadczenie wypłacane jest temu rodzicowi, z którym dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na jego utrzymaniu. Wyjątek stanowi tu opieka naprzemienna nad dzieckiem, która wykonywana jest przez każdego z żyjących w rozłączeniu rodziców w porównywalnych i powtarzających się okresach. W takim przypadku, o ile opieka naprzemienna wynika z orzeczenia sądu, każdemu z rodziców należy się świadczenie wychowawcze w wysokości połowy kwoty. Skarżąca w toku postępowania administracyjnego podnosiła, że "od października 2022 r." syn zamieszkuje wyłącznie z nią i pozostaje na jej utrzymaniu, na dowód czego składała dokumenty i wnioski dowodowe (o przesłuchanie świadków i przeprowadzenie wywiadu środowiskowego). Fakty podnoszone przez skarżącą jednoznacznie sugerowały, że w aktualnym okresie świadczeniowym 2024/2025 nie wywodzi ona swojego prawa do świadczenia wychowawczego z opieki naprzemiennej, ale z opieki wyłącznej. Skarżąca dała temu wyraz opisując szczegółowo zakres sprawowanej od X 2022 r. opieki i związanych z tym kosztów, podnosiła okazjonalne kontakty syna z ojcem oraz zarzuciła brak podstaw do wypłacania świadczenia wychowawczego na rzecz ojca (nawet w połowie wysokości). W takich uwarunkowaniach faktycznych niezasadne było pominięcie przez organy obu instancji dowodów na okoliczności powoływane przez skarżącą i koncentrowanie się wyłącznie na treści orzeczenia rozwodowego oraz późniejszych ugód dotyczących zakresu sprawowanej opieki, pod kątem możliwości stwierdzenia opieki naprzemiennej. Oczywiście trafnie zauważono w zaskarżonej decyzji, że zarówno z wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z dnia 16 IV 2015 r. (I C 1497/14) jak i z późniejszych ugód, zawartych przed Sądem Rejonowym w Zgorzelcu w dniu 13 III 2018 r. (sygn. akt III RCo 51/17) oraz w dniu 28 V 2021 r. (sygn. akt III Nsm 737/19), nie wynika, by skarżąca sprawowała opiekę naprzemienną. Zostało to zresztą potwierdzone prawomocnym wyrokiem tutejszego Sądu z dnia 20 III 2024 r. (sygn. akt IV SA/Wr 478/23). Istotne jest jednak, że skarżąca konsekwentnie podnosiła, że co najmniej od X 2022 r. ustalenia powołanych ugód w sprawie opieki nie są już stosowane, zaś syn zamieszkuje wyłącznie z nią. Na organie rozstrzygającym sprawę świadczenia wychowawczego spoczywa w takim przypadku obowiązek przeprowadzenia wszechstronnych ustaleń w zakresie aktualnego stanu faktycznego sprawowanej opieki, albowiem świadczenie wychowawcze należy się temu z rodziców, który dziecko utrzymuje i wspólnie z nim zamieszkuje. Sąd zwraca uwagę, że organ administracji publicznej w ramach postępowania administracyjnego zobowiązany jest do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, co expressis verbis wynika z art. 77 § 1 kpa. Obowiązek ten służy realizacji – wynikającej z art. 7 kpa - zasady prawdy obiektywnej, nakazującej organowi podejmowanie wszelkich kroków niezbędnych w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Wszelkie zaś dowody istotnych okoliczności sprawy muszą zostać utrwalone w aktach. Tylko pod takim warunkiem możliwa jest weryfikacja zupełności i prawidłowości ustaleń organu. O ile sposób przeprowadzenia czynności dowodowych uregulowany został przepisami kpa, o tyle zakres okoliczności istotnych w sprawie wyznaczany jest normami prawa materialnego. Dlatego organ powinien mieć na względzie właśnie przepisy prawa materialnego (tu: regulacje zawarte w UoPWD), ilekroć dokonuje ustaleń służących rozstrzygnięciu sprawy administracyjnej. Trzeba podkreślić, że niezależnie od obowiązków dowodowych i środków dowodowych unormowanych w kpa, powinności organu w zakresie ustaleń faktycznych reguluje dodatkowo UoPWD. W szczególności należy zwrócić uwagę na regulacje z art. 15 i art. 22 UoPWD uprawniające ZUS do zlecenia wywiadu środowiskowego lub zasięgnięcia potrzebnych informacji od organu pomocy społecznej w sytuacji wątpliwości dotyczących sprawowania opieki nad dzieckiem. Jak wynika z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa, sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Biorąc pod uwagę stwierdzone naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, tj. art. 7 i art. 77 § 1 kpa, Sąd orzekł na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ppsa, uchylając decyzje obu instancji, mając na względzie, że wskazane uchybienia dotyczą w takim samym stopniu decyzji PrZUS jak i utrzymanej nią w mocy decyzji ZUS. Rozpatrując sprawę ponownie należy przeprowadzić postępowanie dowodowe celem ustalenia okoliczności podnoszonych przez skarżącą, tj. wspólnego zamieszkiwania syna ze skarżącą i pozostawania na jej utrzymaniu.