IV SA/Wr 244/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący : Sędzia WSA Alojzy Wyszkowski Sędziowie : Sędzia WSA Lidia Serwiniowska Sędzia WSA Wanda Wiatkowska – Ilków (spr.) Protokolant : Katarzyna Leśniowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 27 września 2012 r. sprawy ze skargi H. W. na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. nie orzeka w przedmiocie wykonania zaskarżonej decyzji; III. przyznaje od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu na rzecz adw. M. K. kwotę 295,20 (słownie: dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100 ) złotych w tym 23% VAT tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu sądowym.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatanckich i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...], nr [...] na podstawie art. 1 pkt 1 i art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. 2011 r., Nr 72, poz. 380) – zwaną dalej ustawą, odmówił H. W. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu wskazano, że strona złożyła wniosek o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego w oparciu o wyżej wymienioną ustawę, zmienioną ustawą z dnia 25 lutego 2011 r., która w art. 2 pkt 2 przybrała brzmienie "Represją w rozumieniu ustawy jest (...) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach". Wskazano też, że w art. 2 ustawy z 25 lutego 2011 r. przewidziano, że zmiana decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia przysługującego na podstawie przepisów ustawy, o której mowa w art. 1, w jej dotychczasowym brzmieniu osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. następuje na wniosek strony. Ostatecznie organ stwierdził, że z zebranego materiału dowodowego wynika, że strona w latach 1939-1945 nie została deportowana do pracy co jest warunkiem niezbędnym przyznania uprawnienia do świadczenia na podstawie przepisów w/w ustawy lecz pracowała przymusowo w M. w gospodarstwie domowym Niemki I. W. Powyższa decyzja była kolejną decyzją w sprawie albowiem decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...] odmówiono skarżącej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego opartego na ustawie z dnia 31 maja 1996 r. z uwagi na niewykonywanie pracy w okresie 1939 do stycznia 1945 r. w warunkach deportacji, na terytorium państwa polskiego. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych prawomocnymi decyzjami z dnia [...] i z dnia [...] odmówił stronie zmiany decyzji odmawiających przyznania świadczeń na podstawie w/w ustawy – w trybie art. 154 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) – dalej k.p.a. Odwołanie od powyższej decyzji z dnia [...] złożyła zainteresowana. Zarzuciła, że nie ma znaczenia czy była wywieziona do innego miasta, czy odebrano ją siłą rodzicom – skoro III Rzesza była na terenie całego kraju. Zarzuciła, że dyskryminowane są ofiary wojny, które cierpiały na terytorium kraju i po wstąpieniu do Unii Europejskiej zadaniem organu jest pomóc tym osobom. Dodała, że została siłą zabrana do pracy, pozbawiono ją wolności, jako niewolnicę skazano na pracę przymusową. Przez cały okres po wojnie jest inwalidką, straciła wzrok z powodu cierpień jakie doznała w okresie przymusowej pracy. Zwróciła się o ludzkie podejście do sprawy. Po rozpoznaniu odwołania organ decyzją z dnia [...], nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 powołanej ustawy o świadczeniu pieniężnym utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. Uzasadniając decyzję podał, że przedmiot sprawy unormowany jest w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Przepis art. 1 tej ustawy przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Nie dotyczy to wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Przewiduje ona ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy i obejmują: 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 – 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych 2) deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945 b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupywanych w okresie od dnia 17 września 1939 do dnia 5 lutego 1946 r., oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terenu państwa polskiego w jego obecnych granicach. Dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) konieczne jest łączne wystąpienie przesłanek – ustalenie: - że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i teren przez nią okupowanych w latach 1939 – 1945 - oraz że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez co najmniej 6 miesięcy. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika jednoznacznie, iż strona podczas okupacji pracowała w miejscu zamieszkania w miejscowości M. W tym miejscu organ wskazał na orzecznictwo, które w podobnym stanie faktycznym podzielało stanowisko Kierownika Urzędu odnośnie braku podstaw do przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Organ stwierdził, że trudno wskazać, iż strona pracując w miejscu stałego zamieszkania (M.) była poddana deportacji. W związku z tym należy uznać, iż jakkolwiek ciężka praca wykonywana przez stronę nosi znamiona pracy przymusowej, to trudno jest w omawianym przepisie mówić o deportacji. Zauważono, że trudne warunki życia okupacyjnego w jakich strona musiała dorastać, nie mogą stanowić wyłącznej przesłanki do stwierdzenia, że w niniejszej sprawie deportacja przybrała szczególnie dotkliwą formę. Jednakże mimo, że pewne uciążliwości dotykały skarżącą, jej sytuacja była o wiele lepsza w porównaniu do osób, które wywiezione zostały kilkaset czy kilkanaście tysięcy kilometrów od domu i oderwane od znanego im otoczenia, które nie wiedziały gdzie znajdują się ich rodziny i czy kiedykolwiek w ogóle powrócą do kraju i bliskich. Organ dodał, że niewątpliwie sytuacja wnioskodawczyni w czasie okupacji była bardzo ciężka, jednakże z przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym i wyroku Trybunału Konstytucyjnego, sygn. akt 49/07, należy wywieść wniosek, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. Skargę na powyższą decyzję złożyła wnioskodawczyni - powtórzyła w niej zarzuty zawarte w odwołaniu. Podkreślała, że pracowała bardzo ciężko, miała niewiele ponad 10 lat. Skutkiem tej pracy są schorzenia, które obecnie posiada. W uzupełnieniu skargi z dnia 25 września 2012 r. pełnomocnik skarżącej dodatkowo zaskarżonej decyzji zarzucił: 1) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy –art. 7 k.p.a. w zw. z art. 8 k.p.a. w zw. z art. 7 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 p 3 k.p.a. poprzez oparcie decyzji na stwierdzeniu, że pracując w miejscowości, w której zamieszkiwała nie mogła być poddana deportacji, art. 86 k.p.a. poprzez brak przeprowadzenia dowodu przesłuchania strony w sytuacji, gdy z powodu braku innych środków dowodowych nie zostały wyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, 2) naruszenie prawa materialnego – art. 2 ust. 2 "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 poprzez błędną wykładnię i uznanie, że skarżąca nie była poddana deportacji, gdyż pracowała w miejscu zamieszkania, w sytuacji gdy skarżąca była poddana deportacji, została "wyrwana" i odizolowana od środowiska, żyła w otoczeniu wrogości, wyobcowania materialnego, kulturowego i językowego - w związku z powyższym wniosła o uchylenie decyzji organu I i II instancji oraz przeprowadzenie dowodu z wyjaśnień skarżącej, przesłuchania Pani J. Ch. w drodze pomocy prawnej przez Sąd Rejonowy w M. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek H. W. o przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, ze zm.) – dalej ustawa – należy rozważyć na podstawie art. 2 pkt 2 lit a tej ustawy a także Wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt 49/07. Zgodnie z art. 1 ustawy: świadczenie pieniężne (...) przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Z przepisu tego wynika, że wymienione w nim trzy przesłanki warunkujące otrzymanie świadczenia - podleganie represjom określonym w ustawie, ówczesne i obecne obywatelstwo polskie, musiały zaistnieć jednocześnie. Poza sporem pozostaje to, że skarżąca była w okresie wojny i jest obecnie obywatelem polskim. W ocenie organów nie zaistniała w niniejszej sprawie trzecia przesłanka – skarżąca nie podlegała represjom w rozumieniu omówionej ustawy. Rozumienie tego pojęcia przedstawia art. 2 ustawy, który mówi, że represją w rozumieniu ustawy jest: 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Poza sporem w niniejszej sprawie pozostaje, że skarżąca została skierowana, a miała wówczas 12 lat, do pracy w gospodarstwie rolnym Niemki I. W. i pracę tę świadczyła od 1939 r. do 1945 r., na terytorium państwa polskiego, w M., w której mieszkała również przed wojną. Przy czym organ nie oznaczył jaka jest odległość pomiędzy miejscem zamieszkania a miejscem pracy. Sytuacja osób pracujących przymusowo na terytorium państwa polskiego uległa zmianie po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07. W sentencji wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych (...) w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego jest niezgodny z art. 32 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis ten brzmiał bowiem (art. 2 pkt 2) "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium (...)" (dalej jak w obecnym brzmieniu). W uzasadnieniu wyroku stwierdzono też, "że niniejszy wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do przyznania świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma natomiast zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem, przymusową zmianą miejsca pobytu i ,,wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska". Z powołanej sentencji oraz fragmentu uzasadnienia omawianego wyroku wynika, że w ocenie Trybunału Konstytucyjnego represją po myśli art. 2 pkt 2 ustawy jest obowiązek pracy przymusowej w czasie drugiej wojny światowej i tuż po jej zakończeniu, który przybierał dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem – przymusową zmianą miejsca pobytu i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W ocenie Sądu powyższe określenia stanowią definicję, rozumienia deportacji na terenie państwa polskiego. Konsekwencją powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego jest ustawa z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym (...) (Dz.U. Nr 72, poz. 380), która nadała brzmienie art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. w wersji powołanej na wstępie rozważań. Art. 2 tej ustawy daje określonej grupie osób, w tym wnioskodawczyni samodzielną legitymację do złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pieniężnego. Mówi on bowiem, że zmiana decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia przysługującego na podstawie przepisów ustawy, o której mowa w art. 1 w jej dotychczasowym brzmieniu, osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na czas co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. następuje na wniosek strony". W takiej sytuacji pozostawała wnioskodawczyni. Decyzją Nr [...] Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] odmówiono jej przyznania uprawnień kombatanckich z uwagi, że nie wykonywała pracy na deportacji. Późniejsze "próby" wnioskodawczyni zmiany tej decyzji w trybie art. 154 k.p.a. zakończyły się niepowodzeniem. Zainteresowana wskazuje okres pracy przymusowej, trwający od grudnia 1939 r. do stycznia 1945 r. Skarżąca podkreśla jednocześnie następujące fakty: wiek 12 lat, złe traktowanie, praca ponad siły, oderwanie siłą od rodziny. Organ przyznając okoliczności ciężkiej pracy skarżącej na gospodarstwie rolnym Niemki w ogóle nie odnosi się do powyższych okoliczności. Podkreślił, że skarżąca pracowała w miejscowości, w której mieszkała, nie była zatem deportowana. Ostatecznie ta okoliczność zadecydowała o treści decyzji. Według Sądu wnioski organów są co najmniej przedwczesne, a ocena istnienia przesłanki "wyrwania ze środowiska" nie może opierać się tylko na ocenie odległości miejsca pracy od miejsca zamieszkania. Zresztą tej okoliczności organ jednoznacznie nie wyjaśnił. To czy prace w okresie drugiej wojny miały charakter, o którym mówi uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego decydują również inne okoliczności, przede wszystkim w jakich warunkach pracowała skarżąca tzn. czy posiadała swobodę przemieszczania się, czy istniały warunki do kontaktowania się z rodziną i środowiskiem - czy pracowała z osobami, które znała (osoby przesłuchane w postępowaniu administracyjnym). Istotny jest również wiek skarżącej. Reasumując stwierdzić należy, że organ nie wyjaśnił dostatecznie okoliczności ,,wyrwania" skarżącej z jej ówczesnego miejsca zamieszkania, czym naruszył przepis art. 7, 77 k.p.a. Odległość miejsca pracy od miejsca zamieszkania jest okolicznością nieostrą, uznaniową i nie przesądzającą, o czym mowa wyżej, o deportacji, wywiezieniu. Ponadto organ winien wskazać odległość między miejscem pracy skarżącego, a miejscem zamieszkania. W tej sytuacji organy powinny przeprowadzić postępowanie dowodowe i uzupełnić materiał dowodowy w zakresie wskazanym wyżej, a uczynią to dokonując przesłuchania skarżącej, świadka wskazanego w uzupełnieniu skargi - pismo z dnia 25 września 2012 r. Przedmiotem oceny będą również wyjaśnienia: F. N., która podała informacje dotyczące miejsca zamieszkania rodziny skarżącej i położenia domu w którym pracowała skarżąca a także miejsca, w którym pracował ojciec zainteresowanej, J. Ch., a także H. K. Dodać należy, że J. Ch. złożyła oświadczenie datowane 16 lipca 2012 r. (złożone przez wnioskodawczynię na rozprawie), które w wielu punktach pozostaje w sprzeczności z oświadczeniem, które złożyła w dniu 12 kwietnia 1991 r. ( k 27 akt administracyjnych). Badanie i ocena przesłanki szczególnej dolegliwości represji powinna być, jak to wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy z dnia 17 stycznia 2010 r. sygn. akt II SA/Bd 581/10, na który powołał się organ, oparta na obiektywnych kryteriach w jakimś stopniu zobiektywizowanym. Na taką ocenę pozwolą ustalenia organu, w zakresie wskazanym wyżej. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 205 p.p.s.a. orzekł jak wyżej.