IV SA/Wr 232/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski, Sędziowie: Sędzia WSA Daria Gawlak - Nowakowska (sprawozdawca), Sędzia WSA Marta Pająkiewicz - Kremis, po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 26 września 2023 r. sprawy ze skargi L. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 21 lutego 2023 r., nr SKO/ZA-425/3/2023 w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i zobowiązanie do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami oddala skargę w całości.

Przystępując do rozstrzygania Sąd przyjął stan faktyczny i prawny sprawy jak niżej: Decyzją z dnia 21 września 2021 r. Prezydent Miasta Legnicy (dalej: organ I instancji) - na wniosek L. H. (dalej: skarżąca, strona) - przyznał: 1. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną w wieku do 18 lat: K. H. (dziecko skarżącej) na okres od 1 października 2021 r. do 30 kwietnia 2022 r., w wysokości 500 zł miesięcznie; 2. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną w wieku od 18 lat do ukończenia 25 roku życia: K. H. (dziecko skarżącej) na okres od 1 maja 2022 r. do 30 września 2022 r., w wysokości 500 zł miesięcznie; 2. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną w wieku do 18 lat: J. H. (dziecko skarżącej), na okres od 1 września 2021 r. do 30 września 2022 r., w wysokości 500 zł miesięcznie. Organ I instancji - pismem z 12 października 2022 r. - wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie określenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz obowiązku ich zwrotu wypłacanych na podstawie decyzji z dnia 21 września 2021 r. na dzieci skarżącej. Decyzją z 27 grudnia 2022 r. organ I instancji orzekł o uznaniu ww. świadczeń w łącznej wysokości 9.500 zł za świadczenia nienależnie pobrane oraz o obowiązku ich zwrotu wraz z odsetkami. Argumentował, że spełnione zostały przesłanki z art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2022 r., poz. 1025 ze zm. - dalej: u.p.o.u.a.), pozwalające na ustalenie w przypadku strony nienależnie pobranych świadczeń i zobowiązanie strony do ich zwrotu. Wskazał, że w okresie, w którym strona była uprawniona do otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, przyznanych na podstawie ww. decyzji z dnia 21 września 2021 r. na okres od 1 października 2021 r. do 30 września 2022 r., wbrew zakazowi z art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a., strona otrzymała (co sama potwierdziła) alimenty od ojca dzieci w łącznej wysokości 11.000,00 zł. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy (dalej: SKO, Kolegium) - po rozpatrzeniu sprawy w trybie instancyjnym, zaskarżoną decyzją z dnia 21 lutego 2023r., nr SKO/ZA-425/3/2023 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium uznało, że organ I instancji zasadnie orzekł o uznaniu świadczeń jako nienależnie pobranych i ich zwrocie wraz z ustawowymi odsetkami pobranych na dziecko J. H. za okres od 1 października 2021 r. do 30 września 2022 r. (12 x 500 zł = 6000,00 zł) oraz na dziecko K. H. za okres od 1 października 2021 r. do 30 kwietnia 2022 r. (7 x 500,00 zł = 3.500,00 zł) – w łącznej kwocie 9.500,00 zł. Skarżąca bowiem, przyjmując od dłużnika alimenty przekazane niezgodnie z kolejnością wyznaczoną w art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a., wypełniła wskazaną w art. 2 pkt 7 lit. d) tej ustawy przesłankę uzasadniającą podjęcie decyzji o uznaniu za nienależnie pobrane świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wskazało SKO, że strona była uprawniona do otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, przyznanych na podstawie decyzji z dnia 21 września 2021 r. W okresie od 1 października 2021 r. do 30 września 2022 r. stronie wypłacano comiesięcznie świadczenia z funduszu w łącznej wysokości 1000,00 zł na dwoje dzieci. Strona, wbrew zakazowi zawartemu w art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a., otrzymała (co sama potwierdziła) alimenty od ojca dzieci w łącznej wysokości 11.000,00 zł (tj. w okresie od 1 października 2021 r. do 30 kwietnia 2022 r. – 7 wpłat w kwocie po 1000,00 zł miesięcznie na obie córki oraz od 1 maja 2022 r. do 30 września 2022 r. 5 wpłat w kwocie po 800,00 zł miesięcznie na J. H.). W skardze skarżąca wniosła o uchylenie decyzji SKO. Podkreśliła, że świadczenia zostały jej przyznane na podstawie złożonego wniosku wraz z wymaganymi dokumentami. Zarzuciła, że wydane decyzje są dla niej krzywdzące, organy dokonały błędnej interpretacji przepisów a urzędnicy są nieprzychylni wobec obywateli. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Pismem z dnia 18 września 2023 r. pełnomocnik skarżącej z urzędu uzupełniająco do skargi zarzucił naruszenie prawa materialnego w drodze błędnej wykładni art. 2 pkt 7 lit. d i art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. oraz wniósł o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm. - dalej: p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że sąd bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Kontrola Sądu nie obejmuje natomiast oceny wypełniania przez organy administracji tzw. poza systemowych kryteriów słusznościowych, w szczególności kierowania się zasadami współżycia społecznego, ani kryteriów celowościowych (wyrok NSA z 25 września 2009 r., I OSK 1403/08, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zdaniem Sądu skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem skarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji nie naruszają prawa. W rozpoznawanej sprawie organy obu instancji uznały, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego w łącznej wysokości 9.500,00 zł, przyznane decyzją organu I instancji z dnia 21 września 2021 r. na rzecz uprawnionych do alimentów córek skarżącej, jest świadczeniem nienależnie pobranym, podlegającym zwrotowi wraz z odsetkami na zasadach wskazanych w decyzji. W opinii Sądu stanowisko orzekających w sprawie organów jest prawidłowe. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że decyzją z dnia 21 września 2021 r. skarżącej przyznano z funduszu alimentacyjnego na okres od 1 października 2021 r. do 30 września 2022 r., na dwoje dzieci, świadczenie w łącznej wysokości 1.000 zł miesięcznie. Ustalono, że skarżąca w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymywała alimenty od dłużnika alimentacyjnego - ojca dzieci skarżącej, tj. w okresie od 1 października 2021 r. do 30 kwietnia 2022 r. – 7 wpłat w kwocie po 1000,00 zł miesięcznie na obie córki oraz od 1 maja 2022 r. do 30 września 2022 r. 5 wpłat w kwocie po 800,00 zł miesięcznie na J. H. Nie ulega zatem wątpliwości, że skarżąca w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego otrzymała jednocześnie alimenty w łącznej kwocie 11.000 zł. Okoliczność ta nie jest przez stronę kwestionowana. Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a. świadczeniami nienależnie pobranymi są świadczenia wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. W myśl art. 28 ust. 1 tej ustawy w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Przywołane przepisy ustanawiają zakaz jednoczesnego pobierania przez osobę uprawnioną świadczeń alimentacyjnych z budżetu państwa (funduszu alimentacyjnego) oraz od dłużnika. Treść art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a. wyraźnie przy tym stanowi, że dla uznania wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane bez znaczenia pozostaje okres, za jaki strona otrzymała alimenty. Istotny jest sam fakt, że strona w okresie, w którym otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego otrzymuje także alimenty, bez względu na to, czy są one wypłacane za miesiące bieżące, czy poprzednie. Osoba pobierająca świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma obowiązek powstrzymania się od bezpośredniego pobierania alimentów od dłużnika alimentacyjnego lub pobierania ich za pośrednictwem komornika sądowego. Obowiązek ten wynika bezpośrednio z treści art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a. i dotyczy zarówno alimentów zaległych, jak i bieżących. Wszystkie otrzymane od dłużnika środki finansowe wierzyciel alimentacyjny powinien przekazać komornikowi sądowemu lub organowi właściwemu wierzyciela - o czym, co należy podkreślić, skarżąca w sposób wyraźny została pouczona w decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Pobierając świadczenia z tego funduszu wierzyciel alimentacyjny nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnych jakichkolwiek kwot uiszczonych dobrowolnie przez dłużnika. Kolejność zaspokajania roszczeń z kwot uzyskanych od dłużnika alimentacyjnego normuje bowiem u.p.o.u.a., która przewiduje, że środki te w pierwszej kolejności przekazywane są na poczet zobowiązania dłużnika istniejącego z tytułu wypłaconych zastępczo świadczeń z funduszu, zaliczek alimentacyjnych, a dopiero w dalszej kolejności z tytułu należności wierzyciela. Sądowi z urzędu znany jest fakt, iż w analogicznych okolicznościach faktycznych i prawnych, dotyczących wcześniejszych okresów świadczeniowych, w których przyznano skarżącej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, zapadały już rozstrzygnięcia organów o uznaniu tych świadczeń za nienależnie pobrane, które były także przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej przed tut. Sądem (zob. wyroki WSA we Wrocławiu: z 7 listopada 2017 r., IV SA/Wr 314/17; z 7 listopada 2017 r., IV SA/Wr 445/17; z 31 stycznia 2018 r., IV SA/Wr 615/17; z 27 marca 2018 r., IV SA/Wr 108/18; z 24 października 2018 r., IV SA/Wr 297/18; z 24 października 2018 r., IV SA/Wr 410/18; z 6 maja 2021 r., IV SA/Wr 291/21) oraz NSA (np. wyrok z 7 maja 2020 r., I OSK 201/19 oraz wyrok z 25 stycznia 2023 r., I OSK 579/22). Sąd w składzie orzekającym w tej sprawie podziela stanowisko zaprezentowane w ww. wyrokach wraz z zasadniczym tokiem rozważań, sprowadzającym się do stwierdzenia, że w czasie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego wierzyciel alimentacyjny nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnej, w tym również na poczet odsetek, kwoty alimentów dobrowolnie uiszczonej przez dłużnika. Przepisy art. 2 pkt 7 lit. d) w zw. z art. 28 u.p.o.u.a. stanowią lex specialis w stosunku do powołanego w skardze art. 451 § 1 zdanie 2 K.c., normującego zasady zarachowania zapłaty. W konsekwencji oznacza to, że w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, sposób zaliczenia wynikający z art. art. 451 § 1 i § 3 K.c. nie ma zastosowania do środków przekazywanych przez dłużnika alimentacyjnego z tytułu obciążających go rat alimentacyjnych. W związku z powyższym należy stwierdzić, że pobierając świadczenie z funduszu alimentacyjnego i otrzymując w tym czasie alimenty - jak miało to miejsce w sprawie - osoba je pobierająca znajduje się w sytuacji, którą trzeba zakwalifikować jako naruszenie kolejności zaspokojenia przez dłużnika alimentacyjnego wierzycieli, tj. kolejności określonej w art. 28 omawianej ustawy. Jest to okoliczność obiektywna, której zaistnienie, niezależnie od stanu świadomości osoby pobierającej świadczenia, prowadzić musi do uznania, że wypłacone w takich uwarunkowaniach świadczenia są nienależnie pobrane, a tym samym - zgodnie z art. 23 ust. 1 i ust. 1a u.p.o.u.a. - podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Zgodzić się zatem trzeba z organami orzekającymi w niniejszej sprawie, że z powołanych wyżej przepisów wynika, iż osoba uprawniona nie może pobierać jednocześnie świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz od dłużnika alimentacyjnego. Przy czym - stosownie do treści art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a. - dla uznania wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane bez znaczenia jest, za jaki okres strona otrzymała alimenty, czy też za (na) jaki okres chce je zaliczyć. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że istotny jest sam fakt, że strona w okresie, w którym otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego, otrzymuje również alimenty i nie ma znaczenia, czy są one wypłacane za miesiące bieżące, czy za miesiące poprzednie. W okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wierzyciel alimentacyjny nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnych jakichkolwiek kwot uiszczonych przez dłużnika alimentacyjnego. Sytuacja, w której osoba pobierając świadczenie z funduszu alimentacyjnego, otrzymuje jednocześnie alimenty stanowi naruszenie kolejności zaspokojenia wierzycieli przez dłużnika alimentacyjnego, określonej w art. 28 ustawy. W rozpoznawanej sprawie oczywiste jest, że skarżąca - w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego - otrzymała również alimenty. Słusznie zatem organy uznały, że wypłacone w tym okresie świadczenia z funduszu alimentacyjnego są świadczeniami nienależnie pobranymi, a tym samym, że podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, stosownie do treści art. 23 ust. 1 i ust. 1a u.p.o.u.a. Zauważyć przy tym trzeba, że ww. decyzja z 21 września 2021 r. zawierała pouczenie, że - zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a. - nienależnie pobranym świadczeniem alimentacyjnym jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie jego pobierania otrzymała alimenty (zaległe lub bieżące) niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 u.p.o.u.a., do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Podobne pouczenie, w tym również co do konieczności informowania o sytuacji, która ma wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, skarżąca otrzymała (podpisała) składając wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W zaskarżonej decyzji zasadnie zwrócono także uwagę na przysługujące stronie uprawnienia wynikające z art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a., dotyczące możliwości ubiegania się przez skarżącą o umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty. Zgodnie bowiem z powołanym przepisem organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W świetle powyższego stwierdzić należy, że skarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji są zgodne z prawem. W ocenie Sądu organy rozpoznające sprawę w sposób wyczerpujący zebrały i rozpatrzyły materiał dowodowy oraz należycie uzasadniły zajęte stanowisko. Wniesiona skarga jest więc bezzasadna i brak jest podstaw do jej uwzględnienia. W takiej zaś sytuacji wypłacone świadczenia należało uznać za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Stwierdzenie powyższego oznacza, że zarzuty skargi przedstawiają się jako bezzasadne, co obligowało Sąd do jej oddalenia w całości na podstawie art. 151 p.p.s.a. Wniosek o przyznanie pełnomocnikowi Skarżącej wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy - a takowy został złożony w piśmie z dnia 18 września 2023 r. zostanie rozpoznany w odrębnym postanowieniu przez referendarza sądowego (art. z art. 258 § 2 pkt 8 .p.s.a.) a stosowne postanowienie zostanie pełnomocnikowi doręczone.