IV SA/Wr 22/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Radom, Sędziowie Asesor WSA Aneta Brzezińska, Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 17 czerwca 2026 r. sprawy ze skargi T. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 listopada 2025 r. nr 010070/680/9863940/2024 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia wychowawczego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji z dnia 6 sierpnia 2025 r. nr 010070/680/9863940/2024; II. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego T. N. kwotę 480 (słownie czterysta osiemdziesiąt) złotych.

W dniu 3 grudnia 2024 r. T. N. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin w Białymstoku z wnioskiem o świadczenie wychowawcze na dziecko W. P. na okres od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. Do wniosku strona dołączyła odpis skróconego aktu zgonu E. N.-P., żony wnioskodawcy i matki dziecka, potwierdzający śmierć małżonki w dniu 22 listopada 2024 r. W dniu 4 grudnia 2024 r. Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin wezwało wnioskodawcę do złożenia prawomocnego orzeczenia sądu opiekuńczego i zaświadczenia z sądu o ustaleniu wnioskodawcy opiekunem prawnym dziecka lub aktualnego zaświadczenia z PCPR albo od innego organizatora pieczy zastępczej, potwierdzające umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej wraz z datą umieszczenia. W odpowiedzi na wezwanie wnioskodawca przedłożył oświadczenie pełnomocnika (adwokata) z dnia 17 grudnia 2024 r., że sprawa o sprawowanie pieczy nad małoletnimi dziećmi E. N.-P. zawisła w Sądzie Rejonowym w Oławie w III Wydziale Rodzinnym i Nieletnich. Ponadto w dniu 13 stycznia 2025 r. wnioskodawca poinformował, że w sprawie opieki nad dziećmi trwa nadal postępowanie w sądzie w Oleśnicy. W dniu 23 stycznia 2025 r. organ pierwszej instancji ponownie wezwał wnioskodawcę o złożenie wymaganych dokumentów, dotyczących opieki nad dzieckiem. W odpowiedzi na wezwanie wnioskodawca przedłożył postanowienie Sądu Rejonowego w Oleśnicy III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia [...], sygn. akt [...] o umieszczeniu dziecka w niezawodowej rodzinie zastępczej u wnioskodawcy do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy. Ponadto wnioskodawca przedłożył zaświadczenia z dnia 21 marca 2025 r. PCPR w Oleśnicy o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej dla celów ustalenia prawa do świadczenia 800+. W dniu 31 marca 2025 r. organ pierwszej instancji poinformował wnioskodawcę o przyznaniu świadczenia wychowawczego na dziecko na okres od 1 marca 2025 r. do 31 maja 2025 r. w kwocie 800 zł miesięcznie. W dniu 23 maja 2025 r. wnioskodawca zwrócił się o wyrównanie świadczenia wychowawczego, ponieważ po śmierci żony w dniu 22 listopada 2024 r. zajmował się dziećmi żony. Decyzją z dnia 6 sierpnia 2025 r. nr 010070/680/9863940/2024 ZUS Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin odmówił przyznania prawa do świadczenia wychowawczego w okresie od 1 grudnia 2024 r. do 28 lutego 2025 r., ponieważ wnioskodawca nie przedłożył orzeczenia sądu opiekuńczego o ustaleniu opiekunem prawnym dziecka. Według przedłożonego zaświadczenia dziecko umieszczono w pieczy zastępczej w dniu 20 marca 2025 r. W odwołaniu wnioskodawca wyjaśnił, że po śmierci żony został całkiem sam, bez wsparcia i pomocy, nikt nie zainteresował się nieletnim dzieckiem. Podczas choroby żony zrezygnował z pracy, aby zajmować się żoną i wozić ją na wizyty w szpitalu. Wniosek do sądu został złożony w dniu 16 grudnia 2024 r., ale na termin rozprawy trzeba czekać. Przez cały ten czas zajmował się i opiekował dziećmi zmarłej żony, nie porzucił ich i nie zostawił samych. Wnioskodawca zdaje sobie sprawę, że w tym czasie nie był opiekunem prawnym dzieci, ale była to wina sądu, ponieważ długo trzeba czekać na termin rozprawy. Małżonkowie nie spodziewali się, że żona przegra walkę z chorobą i odejdzie. Przy piśmie z dnia 17 września 2025 r. wnioskodawca przedłożył postanowienie Sądu Rejonowego w Oleśnicy III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia [...], sygn. akt [...] o umieszczeniu dziecka w niezawodowej rodzinie zastępczej u wnioskodawcy, o ustanowieniu miejsca zamieszkania dziecka w każdorazowym miejscu zamieszkania rodzica zastępczego oraz o powołaniu wnioskodawcy na opiekuna prawnego małoletniego. Wnioskodawca przedłożył również zaświadczenie Sądu Rejonowego z dnia 4 września 2025 r. o ustanowieniu wnioskodawcy opiekunem prawnym dla małoletniego. Po rozpatrzeniu odwołania decyzją z dnia 21 listopada 2025 r. nr 010070/680/9863940/2024 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji, ponieważ wnioskodawca nie był osobą uprawnioną do złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze i otrzymania tego świadczenia od 1 grudnia 2024 r. Organ odwoławczy stwierdził, że pieczę nad dzieckiem powierzono wnioskodawcy dopiero w dniu 20 marca 2025 r. Opieka sprawowana przed datą wydania orzeczenia przez sąd nie miała charakteru pieczy zastępczej. Nie można też uznać wnioskodawcy za opiekuna prawnego w tym okresie ani też opiekuna faktycznego, ponieważ nie przedłożono dokumentów potwierdzających skierowanie wniosku do sądu o przysposobienie dziecka. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji organu pierwszej instancji oraz o zobowiązanie organu do wydania decyzji o określonej treści z uwzględnieniem prawidłowej wykładni przepisów prawa materialnego. Skarżący zarzucił naruszenie art. 4 ust. 2 w związku z art. 2 pkt 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci przez błędną wykładnię, bez uwzględnienia istoty świadczenia oraz w oderwaniu od norm konstytucyjnych i obowiązków państwa, wynikających z ratyfikowanej Konwencji o Prawach Dziecka. Świadczenie wychowawcze służy bowiem zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka (art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2) byłoby zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego wyłącznie do osób, które z jednej strony faktycznie opiekują się dzieckiem, a z drugiej jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem i utrzymywanie dziecka wyłącznie przez skarżącego od grudnia 2024 r. nie budzi w sprawie wątpliwości i nie było przez organ kwestionowane. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2026 r., poz. 143, dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga w rozpatrywanej sprawie jest zasadna. Materialnoprawną podstawę orzekania przez organy obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t. j.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1576), dalej u.p.p.w.d. Organ odwoławczy przywołał treść art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d., zgodnie z którym świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo 5) rodzinie zastępczej (...). Stosownie do art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d., gdy w ustawie jest mowa o opiekunie faktycznym dziecka - oznacza to osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Ponadto stosownie do art. 13 ust. 4 u.p.p.w.d. do wniosku dołącza się odpowiednio: 3) zaświadczenia lub oświadczenia oraz dowody niezbędne do ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego: a) zaświadczenie sądu opiekuńczego lub ośrodka adopcyjnego o prowadzonym postępowaniu sądowym w sprawie o przysposobienie dziecka, b) prawomocne orzeczenie sądu orzekające rozwód lub separację, c) orzeczenie sądu opiekuńczego o ustaleniu opiekuna prawnego dziecka, ca) zaświadczenie odpowiednio organizatora rodzinnej pieczy zastępczej, powiatowego centrum pomocy rodzinie albo podmiotu, o którym mowa w art. 190 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, o umieszczeniu dziecka w rodzinie zastępczej (...). Nie jest sporne w sprawie, że skarżący po śmierci żony w dniu 22 listopada 2024 r. sprawował opiekę faktyczną i bieżącą pieczę nad jej dziećmi, pomimo że nie jest ojcem biologicznym dzieci. Spełniony został zatem warunek wspólnego zamieszkiwania skarżącego z dzieckiem i pozostawania dziecka na utrzymaniu skarżącego. Do złożonego wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego skarżący nie załączył natomiast dowodów wymienionych w ustawie o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci jako niezbędnych do ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego, w tym zaświadczenia sądu opiekuńczego lub ośrodka adopcyjnego o prowadzonym postępowaniu sądowym w sprawie o przysposobienie dziecka, orzeczenia sądu opiekuńczego o ustaleniu opiekuna prawnego dziecka, zaświadczenia organizatora rodzinnej pieczy zastępczej lub powiatowego centrum pomocy rodzinie o umieszczeniu dziecka w rodzinie zastępczej. Skarżący wyjaśnił natomiast, że w dniu 16 grudnia 2024r. złożył w Sądzie Rejonowym w Oleśnicy wniosek o umieszczenie małoletnich w rodzinie zastępczej i o ustanowienie opieki prawnej. Następnie skarżący załączył wydane z urzędu w postępowaniu zabezpieczającym postanowienie Sądu Rejonowego w Oleśnicy z dnia 20 marca 2025 r. o umieszczeniu dziecka w niezawodowej rodzinie zastępczej u wnioskodawcy do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy. W konsekwencji tego postanowienia PCPR wydało w dniu 21 marca 2025 r. zaświadczenie o umieszczeniu dzieci w pieczy zastępczej dla celów ustalenia prawa do świadczenia 800+. Ostatecznie Sąd Rejonowy w Oleśnicy w dniu 4 września 2025 r. postanowił o umieszczeniu dziecka w niezawodowej rodzinie zastępczej u wnioskodawcy, o ustanowieniu miejsca zamieszkania dziecka w każdorazowym miejscu zamieszkania rodzica zastępczego oraz o powołaniu wnioskodawcy na opiekuna prawnego małoletniego. Również w dniu 4 września 2025 r. Sąd Rejonowy w Oleśnicy wydał zaświadczenie o ustanowieniu wnioskodawcy opiekunem prawnym dla małoletniego. Wobec powyższego należy uznać, że umieszczając małoletnich w niezawodowej rodzinie zastępczej u wnioskodawcy i powołując wnioskodawcę na opiekuna prawnego małoletnich Sąd Rejonowy stwierdził, że opieka faktyczna nad małoletnimi była sprawowana przez skarżącego po śmierci żony prawidłowo i w interesie małoletnich jest ustanowienie skarżącego rodziną zastępczą i opiekunem prawnym. Zgodnie z art. 7561 k.p.c. w sprawach dotyczących pieczy nad małoletnimi dziećmi i kontaktów z dzieckiem sąd orzeka w przedmiocie zabezpieczenia po przeprowadzeniu rozprawy, chyba że chodzi o wypadek niecierpiący zwłoki. Stosownie do art. 737 zd. 2 k.p.c. jeżeli ustawa przewiduje rozpoznanie wniosku na rozprawie, należy ją wyznaczyć tak, aby rozprawa mogła odbyć się w terminie miesięcznym od dnia wpływu wniosku. W wypadkach, w których postępowanie może być wszczęte z urzędu zabezpieczenie udzielane jest także z urzędu (art. 732 k.p.c.). W orzecznictwie sąd powszechnych nie budzi wątpliwości, że postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia powinno być wydane możliwie szybko, a w każdym razie w takim czasie, aby zgodnie z istotą i celem postępowania zabezpieczającego mogło zapewnić skuteczność realizacji orzeczenia co do istoty sprawy. W ocenie Sądu rozpoznającego sprawę, małoletnie dziecko znajdujące się w szczególnie trudnej sytuacji po śmierci matki oraz jego opiekun nie mogą ponosić negatywnych konsekwencji nadmiernego obciążenia sędziów rodzinnych, związanych z wydaniem postanowienia o zabezpieczeniu po upływie trzech miesięcy od dnia złożenia przez skarżącego wniosku o umieszczenie małoletnich w rodzinie zastępczej i o ustanowienie opieki prawnej. W tym miejscu należy zauważyć, że skarżący (32 lata) złożył ten wniosek po śmierci 36 – letniej małżonki bez zbędnej zwłoki. Istotnie, wśród uprawnionych do ubiegania się o świadczenie wychowawcze ustawa nie uwzględniła osoby faktycznie opiekującej się dzieckiem, która sprawuje pieczę bieżącą nad dzieckiem po złożeniu do sądu rodzinnego wniosku o umieszczenie małoletnich w rodzinie zastępczej i o ustanowienie opieki prawnej. Tym samym, ustawa pozbawiła opiekuna dziecka, nad którym jest sprawowana piecza bieżąca, możliwości uzyskania przynajmniej częściowego pokrycia wydatków na jego utrzymanie. Uznać więc należy, że przepisy ustawy w sposób niedostateczny chronią prawa jednostki, jaką jest rzeczywisty opiekun dziecka sprawujący nad nim bieżącą pieczę, a przed wszystkim, nie chronią praw dzieci, na rzecz których świadczenie jest przewidziane. Należy też zauważyć, że ustawodawca nie jest w stanie przewidzieć kazuistycznie wszystkich sytuacji występujących w stosunkach rodzinnych, np. sprawowania faktycznej opieki nad dzieckiem przez męża matki, po jej śmierci, do czasu uzyskania stosownego orzeczenia sądu opiekuńczego (z wyjątkiem orzeczenia o przysposobieniu dziecka). W ocenie Sądu niezrozumiałe i nieuzasadnione jest jednak ograniczenie prawa do świadczenia wychowawczego tylko dla opiekunów faktycznych, którzy złożyli wniosek o przysposobienie dziecka, z pominięciem opiekunów, którzy złożyli innego rodzaju wnioski w sprawie opieki nad dzieckiem. Uwzględniając, że świadczenie wychowawcze służy zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę, będąc przy tym skierowane do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem rzeczywiście sprawują, to charakter i cel tego świadczenia powinny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do tego wsparcia. W tej sytuacji, w celu zagwarantowania należytej ochrony interesów dzieci i zaspokojeniu ich potrzeb (czemu ma służyć świadczenie wychowawcze), niezbędne jest przy dokonywaniu wykładni art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 10 ustawy odniesienie się bezpośrednio do przepisów Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka (por.m.in. wyroki: WSA w Łodzi: z 16.10.2018 r. II SA/Łd 532/18, z 14.09.2017 r. II SA/Łd 566/17, z 20.12.2012 r. II SA/Łd 703/12, WSA w Krakowie z 9.11.2017 r. III SA/Kr 1140/17, WSA w Warszawie z 29.12.2016 r. VIII SA/Wa 833/16, WSA w Gliwicach z 4.03.2020 r. II SA/Gl 1486/19, z 4.04.014 r. IV SA/GL 695/13, Wyrok WSA w Krakowie z 11.06.2025 r., III SA/Kr 434/25). Zgodnie bowiem z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Należy przy tym zauważyć, że stosownie do art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. wystarczające jest złożenie przez opiekuna faktycznego wniosku o przysposobienie dziecka. W rozpatrywanej sprawie skarżący złożył wniosek do sądu opiekuńczego o umieszczenie małoletnich w rodzinie zastępczej i o ustanowienie opieki prawnej po śmierci żony już w dniu 16 grudnia 2024 r. Zgodnie z art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Ustawa zasadnicza przewiduje prawo do żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy udzielanej dziecku. Pomoc władz publicznych jest szczególnie niezbędna w przypadku dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej, stąd art. 72 ust. 2 nakłada na władze tego rodzaju obowiązek (por. W. Skrzydło, Komentarz do art. 72 Konstytucji RP). Stosownie natomiast do art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 20.11.1989 r., a ratyfikowanej przez RP 30.04.1991 r., dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Regulacja ta oznacza, że uchwalane przez Sejm ustawy muszą być z nią zgodne. Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy (art. 9 i art. 91 ust. 1 Konstytucji RP). We wszystkich działaniach dotyczących dzieci podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji). W konsekwencji, zdaniem Sądu, niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka, jak i wskazanymi wyżej przepisami Konwencji o Prawach Dziecka jest zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego, wyłącznie do osób, które faktycznie opiekują się dzieckiem, ale jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka, z jednoczesnym pominięciem osób, które faktycznie (rzeczywiście) wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem (por. wyrok WSA w Krakowie z 1 kwietnia 2025 r., III SA/Kr 1909/24, wyrok z 1 kwietnia 2026 r., III SA/Kr 1719/25). W okolicznościach kontrolowanej sprawy skarżący sprawując pieczę nad małoletnim dzieckiem, wobec odmowy przyznania świadczenia wychowawczego za okres od 1 grudnia 2024 r. do 28 lutego 2025 r., został pozbawiony tego wsparcia, mimo że po śmieci żony (matki dziecka) przejął na siebie cały ciężar opieki. Sąd uznał zatem, że oceniane w tej sprawie ograniczenia w dostępności do świadczenia wychowawczego na podstawie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci godzą w interes dziecka chroniony ustawą zasadniczą i umową międzynarodową, co pozwala na wywiedzenie tegoż uprawnienia wprost z postanowień Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka. Mając powyższe na względzie, Sąd uchylił decyzje organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. (koszty zastępstwa procesowego przez pełnomocnika). Rozpoznając sprawę ponownie, organy administracji uwzględnią rozważania Sądu wyrażone w uzasadnieniu niniejszego wyroku i wydadzą decyzję w przedmiocie świadczenia wychowawczego za okres od 1 grudnia 2024 r. do 28 lutego 2025 r. odpowiadającą prawu.