IV SA/Wr 22/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk, Sędziowie: Sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska, Sędzia WSA Gabriel Węgrzyn (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 21 maja 2025 r. w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi: O. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 listopada 2024 r., nr 010070/680/4601115/2022 w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Decyzją z 29 XI 2024 r. (010070/680/4601115/2022) Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "PrZUS"), po rozpatrzeniu odwołania O. P. (dalej "skarżąca"), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "ZUS") z 19 I 2024 r. (postępowanie 334694177) uchylającą prawo skarżącej do świadczenia wychowawczego na dziecko K. P. za okres od 1 II 2023 r. do 31 V 2023 r. Jak wynika z akt administracyjnych, powyższą decyzję wydano w następujących okolicznościach: W dniu 4 IV 2022 r. skarżąca złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko na okres świadczeniowy 2022/2023, tj. od 1 VI 2022 r. do 31 V 2023 r. Informacją z 11 V 2022 r. zawiadomiono skarżącą o prawie do świadczenia wychowawczego na cały okres świadczeniowy od 1 VI 2022 r. do 31 V 2023 r. Decyzją z dnia 19 I 2024 r. (postępowanie 334694177) ZUS uchylił prawo skarżącej do świadczenia wychowawczego w okresie od 1 II do 31 V 2023 r. Wyjaśniono przy tym, że na podstawie rejestru Straży Granicznej ustalono, że skarżąca utraciła legalny pobyt w Polsce w związku z rejestracją w systemie zabezpieczenia społecznego w innym państwie członkowskim UE. Skarżąca wniosła odwołanie od ww. decyzji. Podniosła, że w dniu 25 III 2022 r. wyjechała na L., jednak w tym samym dniu wróciła i odmówiła ochrony tymczasowej na L. PrZUS decyzją z 29 XI 2024 r. (010070/680/4601115/2022) utrzymał w mocy decyzję ZUS z 19 I 2024 r. (postępowanie 334694177). Wyjaśnił, że według rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej legalny pobyt skarżącej w Polsce przypadał w okresie od 15 III 2022 r. do 28 I 2023 r. oraz od 19 II 2024 r. do 30 IX 2025 r. Natomiast okres legalnego pobytu córki przypadał od 15 III 2022 r. do 28 I 2023 r. oraz od 7 III 2024 r. do 30 IX 2025 r. W skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o uchylenie decyzji podnosząc, że przybyła wraz z córką do Polski w dniu 15 III 2022 r., zaś w dniu 23 III 2022 r. złożyła wniosek o udzielenie ochrony na L., co też nastąpiło w dniu 27 V 2022 r. i trwało do 5 III 2023 r. od tego czasu skarżąca wraz z córką korzystają z ochrony czasowej w Polsce na podstawie PESEL U. Organy pominęły tę okoliczność i niezasadnie stwierdziły brak podstaw do świadczenia wychowawczego we wskazanym w decyzji okresie. Do skargi załączono: zaświadczenie od Służb Migracyjnych L. z 30 IV 2024 r., zaświadczenia z 11 XII 2024 r. z rejestru PESEL oraz pismo Zarządu ds. Cudzoziemców Komendy Głównej Straży Granicznej z 28 VIII 2024 r. W odpowiedzi na skargę PrZUS podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o oddalenie skargi oraz skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym. Podkreślił, że o legalności pobytu cudzoziemca w Polsce decyduje wpis do rejestru Straży Granicznej. W dniu 28 I 2023 r. weszły w życie przepisy wskazujące, że w przypadku uzyskania przez obywatela Ukrainy ochrony czasowej w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej, nie przyznaje się takiej ochrony w Polsce, co oznacza brak legalnego pobytu w Polsce. Z uwagi na pobyt skarżącej na L. i rejestrację dnia 5 III 2022 r. w tamtejszym systemie zabezpieczenia, skarżąca utraciła status U. w Polsce. Rezygnacja zaś z ochrony prawnej na L. w dniu 4 III 2023 r. nie skutkowała automatycznym uzyskaniem ochrony w Polsce. Skarżąca uzyskała status U. dopiero w dniu 19 II 2024 r. Skarżąca, pouczona m.in. o treści art. 119 pkt 2 ustawy z 30 VIII 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935) – dalej jako "ppsa", nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Świadczenie wychowawcze przysługuje ex lege osobie, która wystąpiła ze stosownym wnioskiem i spełnia ustawowe przesłanki. Jak bowiem wynika z art. 13a ust. 1 ustawy z 11 II 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r. poz. 1576) – dalej jako "UoPWD", przyznanie świadczenia wychowawczego nie wymaga wydania decyzji. Organ jedynie, na zasadzie art. 13a ust. 2 UoPWD, informuje wnioskodawcę o przysługującym mu prawie do świadczenia wychowawczego. W przypadku zaś ustalenia przez organ, że ustawowe przesłanki nie zostały spełnione i świadczenie nie należy się w ogóle lub też nie należy się w całym okresie świadczeniowym albo nie należy się w pełnej wysokości, wówczas wydawana jest decyzja administracyjna w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia, ewentualnie w przedmiocie zmiany lub uchylenia prawa do świadczenia oraz – w sytuacji braku dobrowolnego zwrotu świadczenia nienależnie pobranego – także decyzja w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia (zob. art. 13a ust. 4, art. 25 oraz art. 27 UoPWD). W każdej z wyżej wymienionych decyzji kluczową sprawą jest kwestia ustalenia prawa strony do świadczenia wychowawczego w konkretnym (zawnioskowanym) okresie świadczeniowym. Jak wynika z art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy z 12 III 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz. U. z 2024 r. poz. 167, ze zm.) – dalej jako "ustawa pomocowa", prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko przysługuje obywatelowi Ukrainy, pod warunkiem uznawania jego pobytu na terenie Polski za legalny. Formalnym potwierdzeniem legalności pobytu są zapisy w rejestrze obywateli Ukrainy prowadzonym przez Straż Graniczną (potwierdzające okoliczność wjazdu na teren Rzeczypospolitej Polskiej w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium Ukrainy) oraz rejestrze PESEL (gdzie oznacza się statusem UKR osoby, którym nadano numer PESEL na podstawie art. 4 ustawy pomocowej). Wynika to z regulacji art. 3 ust. 3 i art. 4 ust. 1 i 1a ustawy pomocowej. Zgodnie z art. 3 ust. 3 ustawy pomocowej, Komendant Główny Straży Granicznej prowadzi w systemie teleinformatycznym Straży Granicznej rejestr obywateli Ukrainy, którzy przybyli na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium Ukrainy oraz którzy złożyli wniosek, o którym mowa w art. 4 ust. 1. Stosownie do art. 4 ust. 1 i 1a ustawy pomocowej, obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, na podstawie wniosku złożonego w dowolnym organie wykonawczym gminy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nadaje się numer PESEL, o którym mowa w art. 15 ustawy z 24 IX 2010 r. o ewidencji ludności (Dz. U. z 2022 r. poz. 1191, ze zm.). Z kolei obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, któremu numer PESEL nadano przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, nadaje się w rejestrze PESEL, na jego wniosek, o którym mowa w ust. 1, status, o którym mowa w art. 8 pkt 24a lit. d ustawy o ewidencji ludności, i wprowadza się jego dane do rejestru, o którym mowa w art. 6 ust. 1. Powyższe rejestry stanowić powinny zasadniczy punkt odniesienia dla organów administracji, w tym także ZUS i PrZUS, do oceny uprawnienia strony do legalnego pobytu, od którego zależy przyznanie świadczenia z zabezpieczenia społecznego, w tym świadczenia wychowawczego. W świetle art. 26 ust. 3i ustawy pomocowej, Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz organ właściwy w rozumieniu ustawy z 28 XI 2003 r. o świadczeniach rodzinnych są obowiązani do weryfikacji dalszego prawa do m.in. świadczenia wychowawczego, w szczególności na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru obywateli Ukrainy prowadzonego przez Straż Graniczną i rejestru PESEL. Sąd podkreśla, że przepis art. 26 ust. 3i ustawy pomocowej nie wyłącza ani nie ogranicza określonych w kpa zasad postępowania dowodowego, w tym w art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 kpa. Powinnością organu w ramach postępowania administracyjnego jest przeprowadzenie czynności dowodowych, w ramach których jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 § 1 kpa). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa), który następnie należy poddać ocenie na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 kpa). Tylko pod takim warunkiem stworzone zostaną podstawy do realizacji określonej w art. 7 kpa zasady prawdy materialnej, nakazującej dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, a zatem przyjęcie ustaleń zgodnych ze stanem rzeczywistym. W okolicznościach niniejszej sprawy zaskarżoną decyzję PrZUS, jak i utrzymaną nią w mocy decyzję ZUS uznać należy co najmniej za przedwczesne. Organy wydały bowiem powyższe decyzje opierając się wyłącznie na danych ujawnionych w rejestrze Straży Granicznej, pomijając w swej ocenie inne dowody. Jak wynika z zaskarżonej decyzji, zdaniem PrZUS, skoro w rejestrze Straży Granicznej nie ma potwierdzonego legalnego pobytu skarżącej wraz z córką w okresie od 1 II 2023 r. do 6 III 2024 r., oznacza to, że w okresie świadczeniowym 2022/2023 świadczenie nie przysługiwało od 1 II do 31 V 2023 r. Organy pominęły jednak w swej ocenie inne dowody w sprawie, które wskazywały na okoliczność przeciwną. Przede wszystkim z nadesłanych akt administracyjnych wynika, że w rejestrze PESEL skarżąca jak i jej córka figurują jako osoby posiadające nieprzerwanie status U. od 25 III 2022 r., a więc jako osoby przebywające legalnie na terenie Polski. Już tylko z tego względu, brak było podstaw do bezkrytycznego przyjęcia danych wynikających z rejestru Straży Granicznej. Faktem jest, co potwierdza skarżąca, że od 27 V 2022 r. objęta była ona ochroną czasową na L. Według zaś obowiązującego od 28 I 2023 r. przepisu z art. 2 ust. 3 pkt 3 ustawy pomocowej, korzystanie przez obywatela Ukrainy z ochrony czasowej na terenie innego niż Rzeczpospolita Polska państwa członkowskiego Unii Europejskiej przyznanej z powodu działań wojennych prowadzonych na terytorium Ukrainy wyklucza legalność pobytu na terenie Polski. Z materiału dowodowego wynika jednak, że ochrona czasowa na terenie L. ustała z dniem 4 III 2023 r., co potwierdza złożony do akt administracyjnych dokument z 30 IV 2024 r. Jakkolwiek jest to dokument wystawiony przez organ L., sporządzony w języku [...] i [...], jednak organy nawet nie skorzystały z możliwości wezwania skarżącej do przedłożenia tłumaczenia tego dokumentu na język polski. Zgodzić trzeba się z PrZUS, że samo zakończenie ochrony czasowej na L. nie oznaczało automatycznego przywrócenia skarżącej legalności pobytu w Polsce. Skarżąca w celu przywrócenia statusu U. musi wystąpić ze stosownym wnioskiem, jednak w toku postępowania administracyjnego nie podjęto próby ustalenia, kiedy taki wniosek został złożony do rejestru PESEL. Dopiero w odpowiedzi na skargę PrZUS oświadczył, że skarżąca uzyskała status U. w Urzędzie Gminy Krotoszyn w dniu 19 II 2024 r. Nie wyjaśniono jednak, z jakiego dokumentu PrZUS wyprowadził taki wniosek. Znajdujące się w aktach administracyjnych wydruki z bazy PESEL informują jedynie o posiadaniu przez skarżącą i jej córkę statusu U. od 25 III 2022 r. Znajdują się tam też pisma Burmistrza Krotoszyna z 9 IX 2024 r., z których wynika tylko, że w dniu 9 IX 2024 r. usunięto niezgodność w rejestrze PESEL dotyczącą daty wjazdu skarżącej i jej córki na teren Polski, poprzez wprowadzenie prawidłowej daty 25 III 2022 r. W sytuacji sprzeczności i nieścisłości w materiale dowodowym, w tym pomiędzy rejestrem Straży Granicznej a rejestrem PESEL, ZUS powinien kontynuować postępowanie dowodowe przy wykorzystaniu wszystkich dopuszczalnych dowodów, celem wyjaśnienia tych sprzeczności, w tym kontaktować się z Komendantem Głównym Straży Granicznej i organem prowadzącym rejestr PESEL co do zaistniałych zastrzeżeń oraz wezwać skarżącą do złożenia wyjaśnień. Jakkolwiek obowiązki dowodowe organu wynikające z art. 77 § 1 kpa nie zwalniają strony z powinności wykazywania stosownej aktywności dowodowej, to nie można oczekiwać wyłącznie na działania skarżącej. Zgodnie zaś z art. 23 ust. 1a UoPWD, organ ma prawo wezwać osobę ubiegającą się lub otrzymującą świadczenie wychowawcze do osobistego udzielenia, w wyznaczonym terminie, wyjaśnień oraz informacji co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. W ramach tego uprawnienia organ może uzyskiwać od strony informacje i wyjaśnienia, co potwierdza, że tego rodzaju dowody mogą mieć znaczenie dla sprawy i można je przeciwstawić innym dowodom. Jak wynika z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa, sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie zaś z art. 135 ppsa, sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Biorąc pod uwagę stwierdzone naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, tj. art. 77 § 1 i art. 80 kpa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, Sąd orzekł na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ppsa, mając na względzie, że wskazane uchybienia dotyczą w takim samym stopniu decyzji PrZUS jak i utrzymanej nią w mocy decyzji ZUS. Rozpatrując ponownie sprawę należy dokonać kompleksowych ustaleń w zakresie spełniania przez skarżącą przesłanki legalności pobytu na terenie Polski w okresie świadczeniowym 2022/2023, przy uwzględnieniu obowiązku organu do wykazania aktywności dowodowej. Ustalenia organu stanowiące podstawę wydanej decyzji muszą znajdować potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym, zaś wszechstronna ocena dowodów powinna być zawarta w uzasadnieniu decyzji. To w motywach decyzji organ powinien wyjaśnić, na jakich konkretnie dowodach opiera swoje ustalenia oraz którym dowodom nie dał wiary i z jakich powodów. Sąd rozpoznał skargę na posiedzeniu niejawnym, w postępowaniu uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 ppsa.