IV SA/Wr 184/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska Sędziowie Sędzia WSA Ewa Kamieniecka (sprawozdawca) Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 marca 2021 r. sprawy ze skargi L. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z tytułu zasiłku dla opiekuna oddala skargę w całości.

We wniosku z dnia 13 maja 2020 r. L. K. zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. o umorzenie w całości wraz z odsetkami kwoty pobranego zasiłku dla opiekuna z uwagi na trudną sytuację zdrowotną i życiową. Wnioskodawca wyjaśnił, że decyzją z dnia [...] nr [...] ponownie przyznano mu w związku z opieką nad niepełnosprawną, niewidomą żoną świadczenie pielęgnacyjne, którego został pozbawiony w roku 2013. Wyrównanie świadczenia pielęgnacyjnego otrzymał za okres 2 lat. Natomiast decyzją z dnia [...] nr [...] uchylona została decyzja z dnia [...] nr [...] o przyznaniu zasiłku dla opiekuna. Ponadto decyzją z dnia [...] nr [...] orzeczono o nienależnym pobraniu przez wnioskodawcę zasiłku dla opiekuna za rok 2018 w kwocie 6.440 zł, za rok 2019 w kwocie 7.440 zł, a za rok 2020 w kwocie 1.240 zł oraz zobowiązano do zwrotu pobranego zasiłku dla opiekuna wraz z odsetkami. Zdaniem wnioskodawcy, pracownica MOPS popełniła błąd, ponieważ należało wypłacić mu różnicę pomiędzy pobranym zasiłkiem dla opiekuna a świadczeniem pielęgnacyjnym za lata 2014 – 2020. Wskutek pozbawienia wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2013, po uiszczeniu opłat i zakupie leków pozostawało na utrzymanie 2 osób 200 zł miesięcznie, dlatego też konieczne było pożyczanie pieniędzy na utrzymanie. W piśmie z dnia 25 sierpnia 2020 r. wnioskodawca wyjaśnił, że utrzymują się z żona z jej renty inwalidzkiej oraz świadczenia pielęgnacyjnego, posiadają 13 – letni samochód osobowy, wydatki na zakup leków wynoszą 200 zł miesięcznie, a na zimę konieczny jest zakup 2 ton węgla. W kolejnym piśmie z dnia 9 września 2020 r. wnioskodawca wskazał, że powinien otrzymać świadczenie pielęgnacyjne za 6 ubiegłych lat, a nie tylko za 2 lata, a więc to MOPS powinien mu zwrócić znaczną kwotę wraz z odsetkami. Decyzją z dnia [...] nr [...] organ pierwszej instancji odmówił wnioskodawcy umorzenia kwoty głównej w wysokości 15.200 zł nienależnie pobranych świadczeń z tytułu zasiłku dla opiekuna, określonych decyzją z dnia [...]. oraz odsetek za opóźnienie w kwocie 1.629,68 zł. MOPS wyjaśnił, że decyzją z dnia [...] nr [...] określono wnioskodawcy kwotę nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna, wypłaconego za okres od 1 stycznia 2018 r. do 29 lutego 2020 r. w łącznej wysokości 15.120,00 zł, podlegającą zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi. Strona nabyła bowiem prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie decyzji z dnia 20 marca 2020 r. od dnia 1 stycznia 2018 r. W marcu 2020 r. wnioskodawca otrzymał łączną kwotę 42.210,00 zł. Organ pierwszej instancji ustalił, że wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, a źródłem utrzymania rodziny jest świadczenie pielęgnacyjne wnioskodawcy i renta inwalidzka żony w wysokości 1.016,25 zł netto wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym. Miesięczny dochód gospodarstwa domowego wynosi 3.076,18 zł, a w przeliczeniu na osobę 1.538,09 zł. Według organu, żona wnioskodawcy powinna również otrzymywać świadczenie uzupełniające w wysokości 500 zł. Stałe wydatki rodziny wynoszą 1.156,41 zł (opłaty za czynsz i media, energia elektryczna, gaz, telefon, leki, ubezpieczenie mieszkania i samochodu, benzyna). Dochód w przeliczeniu na osobę w wysokości 1.538,09 zł przekracza ustawowe kryterium dochodowe (528,00 zł), także po uwzględnieniu stałych wydatków gospodarstwa domowego. Wnioskodawca nie wykazał też, na jakie cele wydatkował otrzymane w marcu 2020 r. wyrównanie świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości 42.210,00 zł. Organ zauważył także, że z bazy systemowej MOPS wynika, że w okresie od września 2010 r. do lutego 2017 r. wnioskodawca kilkanaście razy otrzymał zasiłki. Zdaniem organu, wnioskodawca powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu pobranego zasiłku dla opiekuna za okres, za który przyznano mu świadczenie pielęgnacyjne. Wnioskodawcy zaproponowano umorzenie kwoty głównej w wysokości 120 zł i w całości należnych odsetek oraz rozłożenie pozostałej kwoty zadłużenia na raty po 500 zł miesięcznie, jednakże wnioskodawca nie wyraził zgody na propozycję organu. Możliwość zastosowania ulgi w postaci rozłożenia należności na raty nadal istnieje. W odwołaniu strona wniosła o uchylenie decyzji i umorzenie w całości żądanej przez organ kwoty. Wnioskodawca podkreślił, że organ wielokrotnie w latach 2011 – 2015 odmawiał mu przyznania pomocy, pomimo składanych wniosków. Poza tym wzrosły opłaty za czynsz i media, podrożała żywność i wzrosły ceny leków. Wnioskodawca zauważył, że należy mu się od organu wyrównanie świadczenia pielęgnacyjnego za okres 6 lat wraz z odsetkami oraz zadośćuczynienie za wyrządzoną krzywdę. Po rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. decyzją z dnia [...] nr [...] utrzymało w mocy zaskarżona decyzję. Organ odwoławczy zauważył, że umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych następuje w ramach uznania administracyjnego, a więc organ nie jest zobowiązany do spełnienia żądania strony. Umorzenie należności możliwe jest dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie szczególna i to na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie na tle wszystkich innych rodzin. W ocenie SKO sytuacja wnioskodawcy jest trudna, to jednak nie można nadać jej cech wyjątkowości. Strona wraz z żoną uzyskuje dochód w kwocie znacznie przekraczającej kryterium dochodowe, określone w ustawie o pomocy społecznej. Również po odliczeniu średniomiesięcznych wydatków, w tym wydatków na eksploatację samochodu, średniomiesięczny dochód na osobę w rodzinie kształtuje się na poziomie 897 zł. Ustalony w sprawie stan faktyczny pozwala na uznanie, że powstałe zadłużenie może zostać w przyszłości, jeśli nie w pełni, to w znacznej części, spłacone przez stronę. Natomiast sporna pomiędzy stroną a organem pierwszej instancji okoliczność udzielania pomocy w latach 2010 – 2017 nie ma znaczenia dla zasadności wniosku, którego oceny należało dokonać z uwzględnieniem sytuacji istniejącej obecnie. Podobnie, podnoszone przez stronę zastrzeżenia dotyczące prawidłowości decyzji dotyczących przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego za lata 2017 – 2020, nie mogą stanowić przedmiotu rozpoznania w niniejszym postępowaniu. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Skarżący podkreślił, że od roku 2014 otrzymywał zasiłek dla opiekuna w wysokości 520 zł miesięcznie zamiast należnego świadczenia pielęgnacyjnego. Został materialnie pokrzywdzony przez MOPS i należy mu się wyrównanie w wysokości różnicy między tymi świadczeniami za okres 4 lat, odsetki za okres 6 lat oraz zadośćuczynienie za poniesione krzywdy. Skarżący wskazał, że z otrzymanej kwoty 42 tysięcy złotych zmuszony był oddać udzielone mu pożyczki, ponieważ na utrzymanie pozostawało wówczas 200 zł. Skarżący podniósł, że "amortyzacja samochodu też kosztuje", ponieważ jest to samochód 12 – letni. Nie wyszczególnił również wydatków na węgiel w kwocie 500 zł miesięcznie, co może udokumentować, a także wydatków na opony zimowe. Z otrzymanej kwoty 42 tysiące złotych skarżący z żoną oddali długi i zakupili odzież, obuwie i przedmioty do mieszkania. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2107 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga w rozpatrywanej sprawie nie podlega uwzględnieniu. Przede wszystkim należy wyjaśnić, że przedmiotem rozpoznania Sądu w niniejszej sprawie jest kwestia zasadności odmowy umorzenia skarżącemu nienależnie pobranych świadczeń z tytułu zasiłku dla opiekuna. Ocenie Sądu nie podlegają natomiast kwestie związane z orzeczeniem decyzją z dnia [...] nr [...] o nienależnym pobraniu przez skarżącego zasiłku dla opiekuna w okresie od 1 stycznia 2018 r. do 29 lutego 2020 r. w łącznej wysokości 15.120,00 zł oraz związane z przyznaniem skarżącemu decyzją z dnia [...] nr [...] prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od dnia 1 stycznia 2018 r., na podstawie której skarżący w marcu 2020 r. otrzymał łączną kwotę 42.210,00 zł. W kwestiach tych organ wydał stosowne decyzje, które podlegają odrębnemu zaskarżeniu. W rozpatrywanej sprawie nie mogą więc odnieść zamierzonego skutku argumenty skarżącego odnośnie określenia daty przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego i należnego jego zdaniem wyrównania świadczenia pielęgnacyjnego za lata 2014 – 2017. Podstawą materialnoprawną decyzji o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, w tym zasiłku dla opiekuna, jest art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U z 2020 r., poz. 111 ze zm.), dalej u.ś.r, zgodnie z którym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Oznacza to, że warunkiem zastosowania ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych jest wystąpienie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny wnioskodawcy. W powyższej normie prawnej ustawodawca posłużył się wyrażeniami niedookreślonymi – "szczególnie uzasadnione okoliczności", wymagającymi od właściwego organu przeprowadzenia procesu wartościującego wszystkie kluczowe dla sytuacji rodziny okoliczności społeczno-życiowe, świadczące o tym, że z uwagi na swą szczególność wymagają wsparcia ze strony organu, poprzez udzielenie jednej ze znanych ustawie ulg w spłacie należności. Pojęcie szczególnie uzasadnionych okoliczności ma na celu zapewnienie elastyczności procesu stosowania normy przewidującej ulgę, a jednocześnie wyznacza granice uznania administracyjnego. Zauważa to WSA w Łodzi w wyroku z dnia 13 grudnia 2019 r. sygn. akt II SA/Łd 678/19, wskazując, że sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin. Wskazać też należy, że rozstrzygnięcie z art. 30 ust. 9 u.ś.r. zapada w ramach tzw. uznania administracyjnego. Kontrola decyzji uznaniowej dokonywana przez Sąd sprowadza się do badania, czy organ przy wydaniu tej decyzji nie przekroczył granic uznania dozwolonego prawem oraz czy właściwie ocenił stan faktyczny sprawy i czy należycie uzasadnił rozstrzygnięcie z uwzględnieniem zwrotów niedookreślonych wyrażonych w normie prawnej. Ponadto art. 30 ust. 9 u.ś.r. nie ogranicza organu co do konkretnych okoliczności życia wnioskodawcy i jego rodziny. Zatem organ winien wziąć pod uwagę każdą okoliczność świadczącą o konieczności umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Chodzi tu o takie okoliczności, które świadczą o tym, że sytuacja rodziny jest szczególna, a więc wyjątkowa na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych. W konsekwencji, uzasadnienie takiej decyzji winno odnosić się do całości sytuacji osoby wnioskującej. Innymi słowy, użyty przez ustawodawcę zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" obejmuje swą treścią wszystkie z kluczowych aspektów tworzących sytuację materialną i zdrowotną, a także relacje społeczne wnioskodawcy. W ocenie Sądu organy obu instancji właściwie ustaliły w niniejszym postępowaniu okoliczności związane z wysokością osiąganych dochodów i wydatków rodziny skarżącego. Skarżący wraz z niepełnosprawną żoną, niezdolna do samodzielnej egzystencji, prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe. Jak wynika z akt sprawy miesięczny dochód dwuosobowej rodziny skarżącego ustalony został przy uwzględnieniu renty inwalidzkiej żony w wysokości 1.016,27 zł netto, dodatku pielęgnacyjnego w wysokości 229,91 zł oraz świadczenia pielęgnacyjnego skarżącego w wysokości 1.830 zł miesięcznie. Łączny dochód rodziny wnioskodawcy wynosi zatem 3.076,18 zł, a w przeliczeniu na osobę 1.538,09 zł. Jak słusznie zwróciły uwagę organy, kwota ta istotnie przekracza ustawowe kryterium dochodowe na osobę w rodzinie, wynoszące 528,00 zł, uprawniające do uzyskania pomocy społecznej osobie pozostającej w rodzinie. Świadczenia nie podlegające wliczeniu do dochodu wymienione zostały w art. 8 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2020 r., poz. 1876), w którym wbrew zarzutom skarżącego nie wymieniono dodatku pielęgnacyjnego. Wydatki stałe gospodarstwa domowego, udokumentowane przez skarżącego, wynoszą 1.281,91 zł. Po odliczeniu wydatków stałych rodzinie pozostaje kwota 1.794,27 zł, tj. 897,14 zł na osobę. Nawet po uwzględnieniu wskazywanych w skardze wydatków na zakup węgla w wysokości 500 zł miesięcznie w sezonie zimowym oraz wydatków na zakup opon zimowych średniomiesięczny dochód na osobę w rodzinie skarżącego przekracza ustawowe kryterium dochodowe. Należy też wskazać, ze organ w wydatkach uwzględnił spłatę kredytu na zakup kuchenki gazowej w wysokości 125,508 zł, którego spłata została zakończona 4 września 2020 r. Na uwagę zasługuje również fakt wypłaty skarżącemu w marcu 2020 r. kwoty 42.210,00 zł z tytułu wyrównania przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego. Wprawdzie skarżący w skardze do WSA z dnia 19 stycznia 2021 r. twierdzi, że kwota ta została rozdysponowana na spłatę pożyczek, zakup odzież, obuwia i inne rzeczy potrzebne w gospodarstwie domowym, to jednak skarżący nie przedstawił żadnych dowodów wydatkowania tej kwoty. Należy zgodzić się z organami, że sytuacja rodzinna, materialna i zdrowotna strony jest trudna, ale nie jest to sytuacja szczególna na rodzin utrzymujących się ze świadczeń rentowych i rodzinnych. Organ pierwszej instancji w zawiadomieniu z dnia 1 września 2020 r. proponował skarżącemu zastosowanie innej ulgi w spłacie należności, mianowicie umorzenie kwoty głównej nienależnie pobranych świadczeń kwoty 120,00 zł i w całości należne odsetki oraz rozłożenie pozostałej do spłaty kwoty na raty po 500,00 zł miesięcznie, potrącane z bieżących świadczeń od października 2020 r. Jednakże skarżący w piśmie z dnia 9 września 2020 r. nie zgodził się na proponowaną ulgę w spłacie i wniósł o umorzenie należności w całości. Mając na uwadze powyższe wskazać należy, iż organ po wszechstronnym ustaleniu sytuacji rodzinnej, finansowej i zdrowotnej rodziny skarżącego, w ramach uznania administracyjnego uznał, że sytuacja ta nie jest "szczególną" w myśl art. 30 ust. 9 u.ś.r., która uzasadniałaby umorzenie skarżącemu kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Zdaniem sądu, użyty w art. 30 ust. 9 u.ś.r. zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, że co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe lub pozbawione możliwości zarobkowania. A zatem sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin. Uzasadnienie decyzji jest przekonujące, w szczególności organ właściwie wskazał na okoliczności, które mimo ustalonej sytuacji rodzinnej, finansowej i zdrowotnej przemawiały za odmową umorzenia nienależnie pobranego zasiłku dla opiekuna. Mając na uwadze powyższe, Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.