IV SA/Wa 2239/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Wójcik (spr.), Sędziowie sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj, sędzia WSA Katarzyna Golat, Protokolant st. sekr. sąd. Julia Durka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2019 r. sprawy ze skargi Z. S. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej oraz osoby represjonowanej z powodów politycznych uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] marca 2018 r. nr [...].

Prezes Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu (zwanego dalej: IPN) decyzją Nr [...] z dnia [...] czerwca 2018 r. utrzymał w mocy decyzję własną nr [...] z dnia [...] marca 2018 r. o odmowie potwierdzenia, że [...], syn [...], urodzony [...] grudnia 1962 r. w miejscowości [...], spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 690 – zwanej dalej: ustawą o działaczach opozycji). Decyzja została oparta na następujących ustaleniach faktycznych i ocenie prawnej: Wnioskiem z dnia 03 listopada 2017 r. [...] zwrócił się do IPN o wydanie decyzji administracyjnej w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Decyzją Nr [...] z dnia [...] marca 2018 r. Prezes IPN odmówił potwierdzenia, że [...] spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ustawy o działaczach opozycji. Pismem z dnia 16 kwietnia 2018 r. [...] złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej wydaniem decyzji nr [...] z dnia [...] marca 2018 r. W uzasadnieniu wniosku zaprzeczył, aby był informatorem lub pomocnikiem przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa w latach 1944-1990 oraz brał bezpośredni lub pośredni udział przy powstawaniu jakichkolwiek dokumentów wskazanych w art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji. Podniósł ponadto, że wskazane w uzasadnieniu decyzji informacje, które rzekomo udzielił pracownikom służby bezpieczeństwa, należały do kategorii wiedzy powszechnie znanej i funkcjonariusz mógł wpisać do notatki to, co chciał. Stwierdził również, że notatki wskazane w uzasadnieniu decyzji powstały bez jego wiedzy oraz jakiegokolwiek pośredniego i bezpośredniego udziału. Rozpoznając ponownie sprawę, decyzją Nr [...] z dnia [...] czerwca 2018 r. Prezes IPN utrzymał w mocy decyzję własną nr [...] z dnia [...] marca 2018 r. W uzasadnieniu decyzji organ przytoczył treść art. 4 i 5 ustawy o działaczach opozycji. Organ wskazał, że w wyniku kwerendy przeprowadzonej w zasobie archiwalnym IPN odnaleziono m. in. akta kandydata na Tajnego Współpracownika nr rejestracyjny [...], sygn. akt [...], dotyczące [...], w których znajduje się "Notatka informacyjna" z dnia 15 kwietnia 1982 r. sporządzona przez funkcjonariusza Wydziału Śledczego KW MO w [...] z rozmowy przeprowadzonej w ww. dniu ze [...] – [...] ([...]) pseudonim "[...]" podczas jego internowania w ośrodku internowania w [...]. Z treści notatki wynika, że w trakcie rozmowy z funkcjonariuszem SB [...] udzielił informacji na temat innych osób przebywających w ośrodku internowania, prowadzenia wykładów dla internowanych na terenie ośrodka oraz zniszczeniu ogrodzenia spacerniaka, a nadto zobowiązał się do informowania funkcjonariuszy KW MO w [...] "o zachowaniu, wypowiedziach i ewentualnych akcjach protestacyjnych internowanych". We wnioskach operacyjnych kończących tę notatkę funkcjonariusz zawnioskował o wykorzystanie [...] w charakterze agentury celnej, a następnie na wolności przez Wydz. III SB KW MO w [...]. Prezes IPN wskazał również, że w aktach kandydata na Tajnego Współpracownika o nr rejestracyjnym [...] znajduje się wniosek funkcjonariusza SB z dnia [...] grudnia 1984 r. "o zaniechanie dalszego opracowania kandydata na tw" [...], w którym zawarte jest stwierdzenie, że został on wytypowany jako kandydat na tajnego współpracownika z uwagi na fakt, iż w okresie pobytu w ośrodku dla internowanych w [...] wykorzystywany był doraźnie do udzielenia informacji funkcjonariuszom SB o sytuacji panującej w ośrodku. Ponadto, organ wskazał, że w odnalezionych w archiwum IPN aktach internowanego [...] znajduje się "Notatka służbowa" z dnia [...] czerwca 1982 r., z której wynika, iż w trakcie rozmowy z funkcjonariuszem przekazał on informacje dotyczące podjętej przez część internowanych głodówki. Mając na uwadze treść odnalezionych w archiwum dokumentów, Prezes IPN uznał, że "Notatka informacyjna" z dnia 15 kwietnia 1982 r., znajdująca się w aktach [...] i w aktach internowanego [...] o sygn. akt [...], oraz "Notatka służbowa" z dnia 14 czerwca 1982 r., znajdująca się w aktach internowanego o sygn. akt [...], wypełniają dyspozycje art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, albowiem zostały sporządzone przy udziale [...] w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego współpracownika lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organ bezpieczeństwa państwa, tj. Wydział Śledczy KW MO w [...]. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Prezesa IPN Nr [...] wniósł w ustawowym terminie skarżący [...], który zarzucił organowi nieprawidłową ocenę zaistnienia przesłanek, o których mowa w art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji. Skarżący zaprzeczył, aby jako działacz opozycyjny był informatorem lub pomocnikiem operacyjnym przy zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa komunistycznego państwa oraz brał udziału w powstawaniu dokumentów wskazanych w treści ww. przepisu. Podniósł również, że brak jest jakichkolwiek okoliczności wskazujących choćby pośrednio, aby notatki wspomniane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji powstały w jego obecności, za jego wiedzą lub przy jego współudziale. Jak stwierdził skarżący, notatki te zawierają informacje powszechnie znane, zaś funkcjonariusz widocznie działał w celu ich uwiarygodnienia, dlatego też nie powinny być użyte przeciwko niemu w postępowaniu przed Prezesem IPN. Podnosząc powyższe, skarżący wniósł o zmianę lub uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji, wnosząc o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2107) i art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2018 r. poz. 1302 - ze zm. - dalej "p.p.s.a.") polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Rozpoznając przedmiotową sprawę Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem oceny legalności jest w niniejszej sprawie decyzja wydana na podstawie ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych. Organ uznał, że wobec zachowania się w archiwum IPN dokumentów dotyczących skarżącego nie może potwierdzić jego statusu działacza opozycji antykomunistycznej (art. 4 ust. 2 ww ustawy). W ocenie Sądu na gruncie rozpoznawanej sprawy celowe jest przypomnienie w jakim celu została uchwalona ustawa o działaczach opozycyjnych. Na wstępie należy zatem przywołać uzasadnienie wniosku o uchwalenie ustawy (Druk nr 2137 Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 30 stycznia 2014 r.) "Celem ustawy było przyznanie szczególnego statusu działaczom opozycji i osobom represjonowanym z powodów politycznych angażujących się w latach 1956–1989 w działalność antykomunistyczną. Wprowadzane rozwiązania mają być wyrazem docenienia wyjątkowej roli tych osób w procesie odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności" (....) Przewiduje pierwszeństwo w przyznaniu tym osobom pomocy socjalnej oraz stwarza wyraźną podstawę do udzielenia pomocy w zakresie udogodnień komunikacyjnych, świadczeń mieszkaniowych, kulturalnych, zdrowotnych i oświatowych realizowanych przez samorząd terytorialny (...) zagwarantowanie pomocy działaczom opozycji antykomunistycznej i osobom represjonowanym znajdującym się w szczególnie trudnej sytuacji materialne (...). Projektowana ustawa zakłada, że status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych nie będzie przysługiwał osobie, która była pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, chyba że bez wiedzy przełożonych czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania praw człowieka. Status działacza opozycji lub osoby represjonowanej nie będzie również przysługiwał osobie co do której, zachowały się dokumenty wytworzone przez nią lub przy jej udziale, w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa (...)".Należy zatem przyjąć, że celem ustawodawczym była ochrona interesów osób będących działaczami opozycji antykomunistycznych, czy osób represjonowanych. Ustawa w art. 4 w sposób jasny wskazuje, że status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych mogą ubiegać się tylko takie osoby które nie były pracownikami, funkcjonariuszami lub żołnierzami organów bezpieczeństwa państwa i co do których nie zachowały się dokumenty w IPN wytworzone przez tę osobę lub przy jej udziale w ramach wykonywanych przez nią charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zbieraniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa (przesłanki muszą być spełnione łącznie). A contrario, gdy tego rodzaju dokumenty zostaną odnalezione (zachowane) nie można osobie ubiegającej się przyznać statusu osoby o jakiej mowa w art. 2 -3 ustawy. Stan faktyczny ustalony przez organ wskazuje, że w IPN odnaleziono dokumenty w postaci m. in. akta kandydata na Tajnego Współpracownika nr rejestracyjny [...], sygn. akt [...], dotyczące [...], w których znajduje się "Notatka informacyjna" z dnia 15 kwietnia 1982 r. sporządzona przez funkcjonariusza Wydziału Śledczego KW MO w [...] z rozmowy przeprowadzonej w ww. dniu ze [...] – [...] ([...]) pseudonim "[...]" podczas jego internowania w ośrodku internowania w [...]. Z treści notatki wynika, że w trakcie rozmowy z funkcjonariuszem SB [...] udzielił informacji na temat innych osób przebywających w ośrodku internowania, prowadzenia wykładów dla internowanych na terenie ośrodka oraz zniszczeniu ogrodzenia spacerniaka, a nadto zobowiązał się do informowania funkcjonariuszy KW MO w [...] "o zachowaniu, wypowiedziach i ewentualnych akcjach protestacyjnych internowanych". We wnioskach operacyjnych kończących tę notatkę funkcjonariusz zawnioskował o wykorzystanie [...] w charakterze agentury celnej, a następnie na wolności przez Wydz. III SB KW MO w [...]. Prezes IPN wskazał również, że w aktach kandydata na Tajnego Współpracownika o nr rejestracyjnym [...] znajduje się wniosek funkcjonariusza SB z dnia 27 grudnia 1984 r. "o zaniechanie dalszego opracowania kandydata na tw" [...], w którym zawarte jest stwierdzenie, że został on wytypowany jako kandydat na tajnego współpracownika z uwagi na fakt, iż w okresie pobytu w ośrodku dla internowanych w [...] wykorzystywany był doraźnie do udzielenia informacji funkcjonariuszom SB o sytuacji panującej w ośrodku. Ponadto, organ wskazał, że w odnalezionych w archiwum IPN aktach internowanego [...] znajduje się "Notatka służbowa" z dnia 14 czerwca 1982 r., z której wynika, iż w trakcie rozmowy z funkcjonariuszem przekazał on informacje dotyczące podjętej przez część internowanych głodówki. Mając na uwadze treść odnalezionych w archiwum dokumentów, Prezes IPN uznał, że dokumenty te (notatki) wypełniają dyspozycje art. 4 pkt 2 ustawy o działaczach opozycji, albowiem zostały sporządzone przy udziale [...] w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego współpracownika lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organ bezpieczeństwa państwa, tj. Wydział Śledczy KW MO w [...]. Dokonując kontroli zaskarżonych decyzji Sąd uznał, że wydane one zostały z naruszeniem zarówno przepisów prawa materialnego tj. art. 4 ust. 2 ustawy jak i art. 7, 77 § 1, 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na jej rozstrzygniecie. W pierwszej kolejności wskazać należy, że Sąd podziela stanowisko wynikające z przywołanego w decyzji orzecznictwa sądów administracyjnych co do tego, że w ramach niniejszego postępowania Prezes IPN nie bada oryginalności ani prawdziwości stwierdzeń zawartych w dokumentach. Z brzmienia art. 4 ust. 2 ustawy wynika jednak w sposób jednoznaczny, że wnioski jakie formułuje organ wymagają od niego poza sprawdzeniem istnienia określonych dokumentów, ustalenia w sposób nie budzący wątpliwości, że dokumenty te zostały faktycznie wytworzone przez wnioskodawcę lub przy jego udziale, w ramach czynności wykonywanych przez wnioskodawcę w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Oznacza to, że muszą to być dokumenty z których w sposób nie budzący wątpliwości wynika, że wnioskodawca był tajnym współpracownikiem lub pomocnikiem organów bezpieczeństwa państwa i w ramach współpracy wytwarzał osobiście lub przy jego udziale były wytwarzane określone dokumenty (tzn. mógł liczyć się z tym, miał taką świadomość, że na skutek przekazanych przez niego informacji dojdzie do wytworzenia tych dokumentów). Za dokumenty wytworzone przy udziale tajnego informatora lub pomocnika uważa się takie dokumenty, które zawierają informacje przekazane organowi bezpieczeństwa państwa przez tajnego informatora - bez tych informacji dokumenty te bowiem nie mogłyby powstać. W ocenie Sądu okoliczność, że powyższe obowiązki ciążą na organie wynika bezpośrednio również z faktu, iż jak stanowi przepis art. 5 ust. 1 ustawy rozstrzygnięcie w zakresie potwierdzenia statusu działacza opozycji lub osoby represjonowanej z powodów politycznych wydawane jest w drodze decyzji administracyjnej, na wniosek działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych - art. 5 ust. 2, przy czym do wniosku dołącza się decyzję administracyjną Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w sprawie spełnienia warunków, o których mowa w art. 4 (...) - art. 5 ust. 3. Gdyby organ miał zatem jedynie obowiązek potwierdzić okoliczność istnienia lub nie dokumentów, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy, to jego rola ograniczałaby się do wydania zaświadczenia, a nie decyzji administracyjnej, o czym stanowi wprost cyt. wyżej ust. 3 art. 5. Wprowadzona przez ustawodawcę forma decyzji oznacza, że musi on dokonać oceny dokumentów które się zachowały, pod kątem istnienia lub nie przesłanek określonych w art. 4 ustawy. Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd uznał, że skoro obowiązkiem organu było ustalenie, czy dokumenty jakie zachowały się spełniają przesłanki z art. 4 ustawy, to winien był wyjaśnić czy faktycznie dokumenty te spełniają przesłanki określone w tym przepisie tj. czy można uznać, że wytworzone one były przy udziale skarżącego, w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Jak wynika z akt sprawy nie brak jest dokumentów w oparciu o które można by przyjąć, że skarżący był tajnym współpracownikiem. Oznacza to, że organ winien był ustalić, czy można zarzucić skarżącemu, iż działał jako pomocnik organów bezpieczeństwa państwa. Okoliczność ta nie została jednak przez organ wyjaśniona. Tymczasem z akt sprawy w sposób nie budzący wątpliwości wynika, że dokumenty jakie się zachowały to notatki wytworzone przez organy bezpieczeństwa państwa, w okresie kiedy skarżący był internowany. Wynika z nich wprawdzie, że skarżący wykorzystywany był przez służby doraźnie do udzielenia informacji funkcjonariuszom SB o sytuacji panującej w ośrodku, jednak należy zwrócić uwagę, że informacje jakie rzekomo miał przekazywać skarżący po pierwsze zdobywane były w określonej sytuacji tj. skarżący był więziony, co oznacza, że nie można tu mówić o dobrowolności w udzielaniu informacji, co więcej z ich treści wynika, że dotyczą one jego subiektywnych odczuć wynikających z sytuacji w jakiej się znalazł, jak również opisują wydarzenia co do których trudno uznać aby służby działające na terenie ośrodka nie wiedziały- działalność Wszechnicy, głodówka internowanych. Były to bowiem świadome działania osób internowanych, mające otwartą formę sprzeciwu co do sytuacji w jakiej się znalazły. Tym samym należało dokonać oceny, czy informacje te spełniały przesłankę- " operacyjnego zdobywania informacji przez organy bezpieczeństwa". Dokonując oceny zgromadzonych materiałów dowodowych organ winien był zatem przeprowadzić postępowanie dowodowe zgodnie z regułami wynikającymi z art. 7, 77 § 1, 80 k.p.a. i sporządzić uzasadnienie decyzji zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. tj wykazać dlaczego uznał, że dokumenty- notatki, które odnalazł, pozwalały w sposób nie budzący wątpliwości organu na uznanie, że stanowią one dokumenty wytworzone przy udziale skarżącego, działającego jako pomocnik przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organ bezpieczeństwa państwa. Dokonując powyższe oceny organ winien również odnieść się do " wniosku z 27 grudnia 1984r. o zaniechanie dalszego opracowywania kandydata na tw" k-79, z treści którego wynika wprost, że skarżący po opuszczeniu ośrodka dla internowanych w sposób stanowczy odmówił współpracy ze służbami, a co więcej wspierał negatywną działalność polityczną NZS i sam się w nią włączył. W ocenie Sądu, dokument ten podważa stanowisko organu zaprezentowanej w niniejszej decyzji. Mając na uwadze, że w uzasadnieniu obu decyzji brak jest rozważań w powyższym zakresie, pomimo, iż są one istotne dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, Sąd uwzględnił skargę i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Rozpoznając sprawę ponownie organ zobligowany będzie uwzględnić wytyczne zawarte w niniejszym wyroku.