IV SA/Po 436/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Józef Maleszewski Sędzia WSA Tomasz Grossmann Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 sierpnia 2023 r. sprawy ze skargi R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 29 maja 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.

Prezydent Miasta K., decyzją z dnia 5 kwietnia 2023 roku (nr [...]), po rozpoznaniu wniosku R. S., odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką Z. S.. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że w sprawie nie została spełniona przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określona w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż niepełnosprawność podopiecznej nie powstała do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Wnioskodawca skorzystał z prawa do odwołania i zażądał uchylenia decyzji Prezydenta Miasta K. oraz orzeczenia co do istoty sprawy. W ocenie strony decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. zastosowana została norma prawna wyrażona w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, że wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 roku sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności tej normy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę na osoba niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpoznaniu sprawy na skutek odwołania, decyzją z dnia 29 maja 2023 roku (nr [...]), utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Kolegium uznało, że organ I instancji słusznie uznał, iż zachodzi brak podstaw do przyznania synowi świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Podopieczna pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wskazując na stanowiska orzecznicze wyrażane w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz w uchwale tego Sądu z dnia 14 listopada 2022 roku o sygn. akt I OPS 2/22 organ odwoławczy wyjaśnił, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych). Organ odwoławczy wskazał, że mąż podopiecznej posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydane w 2018 roku i może wystąpić z wnioskiem o zaktualizowanie stopnia niepełnosprawności. W przypadku uzyskania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności wnioskodawca może ponownie wystąpić z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad matką. R. S. skorzystał z prawa skargi do sądu administracyjnego. Skarżący zażądał ponownego rozpatrzenia sprawy oraz przyznania mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką Z. S.. W ocenie strony decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego została wydana z naruszeniem art. 6 ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Skarżący wyjaśnił, że sprawuje opiekę na matką, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz wymaga stałej opieki i pomocy w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżący potwierdził, że podopieczna pozostaje w związku małżeński, a jej mąż legitymuje się orzeczeniem o umiarkowany stopniu niepełnosprawności ważnym do końca czerwca 2023 roku. Skarżący zaznaczył jednak, że ojciec choruje i leczy się u wielu specjalistów oraz sam wymaga opieki nie jest w stanie samodzielnie sprawować opiek nad żoną. Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu wydanej decyzji oraz wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym wyznaczonym w trybie przepisu art. 15 zzs4 ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 roku o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID - 19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. 2021, poz. 2095 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zarządzenia w tym przedmiocie. Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej; kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej - art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2022, poz. 2492). Realizując zadania wymiaru sprawiedliwości sądy administracyjne stosują środki określone w ustawie - art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2023, poz. 259; dalej w skrócie "P.p.s.a."). Uwzględniając skargę na decyzję Sąd uchyla ten akt w całości albo w części na warunkach określonych w art. 145 § 1 pkt 1 lit a-c P.p.s.a., względnie stwierdza jego nieważności, gdy spełnione są przesłanki wskazane w art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. albo stwierdza wydanie decyzji z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 3 P.p.s.a.). Przedmiotem postępowania sądowoadministracyjnego nie jest i nie może być, wyręczanie organów administracji publicznej w załatwianiu spraw administracyjnych (R. Hauser, J. Drachal, E. Mzyk "Dwuinstancyjne sądownictwo administracyjne - omówienie podstawowych zasad i instytucji procesowych" Warszawa - Zielona Góra 2003, str. 22). Sąd administracyjny nie ma kompetencji do tego, aby wyrokiem rozstrzygać o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego. Skarga okazała się nieuzasadniona. Sąd nie znalazł podstaw do zakwestionowania prawidłowości przyjętych przez organy ustaleń faktycznych, ani podstaw do przyjęcia stanowiska o naruszeniu prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię, czy też niewłaściwe zastosowanie. Analiza dokumentów włączonych do akt administracyjnych ujawnia następujące, bezsporne pomiędzy stronami, okoliczności faktyczne kontrolowanej sprawy. Z. S. (ur. [...].) legitymuje się orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym do 30 września 2025 roku. Znaczny stopień niepełnosprawności podopiecznej datuje się od 14 sierpnia 2020 roku. Opiekę nad niepełnosprawną matką roztoczył syn R. S., który z dniem 31 stycznia 2023 roku zlikwidował działalność gospodarczą, a podaniem z dnia 28 lutego 2023 roku wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Podopieczna pozostaje w związku małżeńskim z L. S. (ur. [...].), który legitymuje się orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] roku o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydanym do 30 czerwca 2023 roku. Sąd przyjmuje powyżej powołane okoliczności, jako własne ustalenia w kontrolowanej sprawie. Zasady przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określone zostały w przepisach art. 17 ust. 1-5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2023, poz. 390 ze zm.). Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w świetle treści art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z art. 17 ust. 1a pkt 1-3 powołanej ustawy, osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stosownie zaś do treści art. 17 ust. 1b powołanej ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Natomiast zgodnie z treścią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd nie znalazł podstaw do przyjęcia stanowiska, że zaskarżone rozstrzygnięcie o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zostało wydane z istotnym naruszeniem przepisów art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Analiza uzasadnienia decyzji organu odwoławczego ujawnia, że warunek dotyczący wieku, w którym powstała niepełnosprawność Z. S. został uznany przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze za okoliczność nieistotną dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. Kwestia sporna sprowadza się do prawidłowej wykładni oraz prawidłowego zastosowania w sprawie przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organy obu instancji przyjmowały, że skarżący, jako syn podopiecznej, a więc osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest obciążony obowiązkiem alimentacyjnym, a zatem jest osobą uprawnioną do ubiegania się o przyznanie prawa do świadczenie pielęgnacyjnego. Jednak mając na uwadze zasadę określoną w art. 6 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2023, poz. 775) organ odwoławczy przyjął, że przyznanie tego świadczenia synowi nie może pomijać ustawowych warunków określonych w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych. W konsekwencji Kolegium zgodnie z prawem dostrzegło i nie pominęło tego, że matka skarżącego pozostaje w związku małżeńskim z L. S., który jak ustalono w toku postępowania administracyjnego nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawność (okoliczność bezsporna pomiędzy stronami). Zgodne z prawem jest stanowisko, że na mocy powołanych powyżej przepisów, krewnym pierwszego stopnia, a także dalszym krewnym osoby wymagającej opieki, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje pod warunkiem, iż współmałżonek podopiecznego nie może wywiązać się z obowiązku osobistej opieki, bo jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Sąd nie znajduje podstaw do kwestionowania konstytucyjności stanowiska ustawodawcy, że brak zdolności do sprawowania opieki przez współmałżonka ze względu na jego stan zdrowia należy potwierdzić orzeczeniem o zaliczeniu do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Limitowanie dostępu do świadczenia w oparciu o kryteria zobiektywizowane nie może zostać uznane za naruszenie zasady równości i sprawiedliwości społecznej. Zapewniają one dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, kryteria te nie mają charakteru dyskryminującego i nie są niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte o uznanie organu (wyrok NSA z 28.03.2022 r., I OSK 1244/21, LEX nr 3329928). Dopóki istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające, poddane są przedstawionym powyżej rygorom prawnym ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa (wyrok NSA z 8.02.2022 r., I OSK 1035/21, LEX nr 3330921). Fakt, że małżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza możliwość przyjęcia, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje dalszym osobom, na których wobec osoby wymagającej opieki ciąży obowiązek alimentacyjny, i które w związku ze sprawowaną opieką zrezygnowały z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub nie podejmują takiej aktywności (wyrok NSA z 12.01.2023 r., I OSK 354/22, LEX nr 3459831). Nielegitymowanie się przez małżonka osoby chorej orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, na dzień złożenia wniosku o przyznanie tego świadczenia, wyklucza dalszego członka rodziny od możliwości ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne (wyrok NSA z 12.01.2023 r., I OSK 377/22, LEX nr 3460435). Wyjaśnić należy, że ani organ, ani Sąd nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm przepisu odpowiada celom ustawy. W kwestiach niepełnosprawności i jego stopnia rozstrzygają inne organy w innym postępowaniu, a wydane przez te organy orzeczenia są wiążące na gruncie postępowania o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych przyjmować należy, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy małżonek nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku opieki względem współmałżonka z uwagi na swój stan zdrowia - rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności (wyrok NSA z 13.04.2022 r., I OSK 1285/21, LEX nr 3360514). Skoro na gruncie kontrolowanej sprawy bezsporne pozostaje, że podopieczna pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (czego skarżący nie podważał w toku postępowania sądowego), to uznać należało, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze zgodnie z prawem rozpoznało przeszkodę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu/synowi. Z powyższych względów, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skarga podlegała oddaleniu.