IV SA/Po 309/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak (spr.) Sędzia WSA Maciej Busz Sędzia WSA Monika Świerczak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 22 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi E. T.-H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 02 lutego 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza T. z dnia 2 grudnia 2022 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej E. T.–H. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 2 lutego 2023 roku, znak: [...], po rozpatrzeniu odwołania E. T.-H. od decyzji wydanej przez Burmistrza T. z 2 grudnia 2022 r. nr [...] o "odmowie przyznania E. T.-H. świadczenia w formie: 1. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust.1 pkt 1, wnioskowanego w związku ze sprawowaniem opieki nad legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności synem W. D.", na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Kolegium podniosło, że W. D. jest osobą uprawnioną do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej o ile konieczność opieki nad synem jest powodem rezygnacji z zatrudnienia lub uniemożliwia jej podjęcie pracy. Natomiast sporną pozostaje kwestia związku rezygnacji z zatrudnienia, ewentualnie jego niepodejmowania, ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym synem. Organ odwoławczy podał, że w celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy wykazać, że osoba ubiegająca się o nie stale i osobiście opiekuje się bliską osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym musi zachodzić bezpośredni związek pomiędzy rezygnacją, czy niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że W. D. został zaliczony do pierwszej grupy inwalidzkiej od urodzenia i na stałe. Jego stan zdrowia powoduje niezdolność do samodzielnej egzystencji i kwalifikuje go do pierwszej grupy inwalidzkiej. Wymaga on opieki drugiej osoby. Wnioskodawczyni nie pracuje, ostatnie zatrudnienie zakończyła przed 1999r. Ponadto legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Jej opieka nad synem polega (jak wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego) na sprzątaniu, gotowaniu i podawaniu posiłków, robieniu zakupów, wykonywaniu czynności higienicznych, robieniu toalety, przygotowywaniu i zakładaniu ubrań, podawaniu leków, wychodzeniu z synem i psem na spacer, jeżdżeniu z synem do lekarza psychiatry. W ocenie organów nie są to czynności uniemożliwiające podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Ponadto każdy z 4 osobowej rodziny wnioskodawczyni (syn W. oraz jeszcze dwóch innych synów A. T. i S. W.) posiada orzeczenie o niepełnosprawności, otrzymuje rentę z tego tytułu z ZUS (rentę chorobową lub rentę socjalną) oraz nie pracuje. Nadto syn W. D. ma [...] lata, jest uczestnikiem Środowiskowego Domu Samopomocy w T., przebywa tam w godzinach: od 9.30 do 16.00. Do placówki dowożony jest busem, na którego odprowadza go na zmianę matkę lub sąsiadka. Z busa odbierany jest również na zmianę przez matkę lub sąsiadkę. Bus zatrzymuje się pod domem. W tych okolicznościach, zdaniem Kolegium, uzasadnione jest stanowisko o braku bezpośredniego związku między koniecznością stałej opieki nad synem a tym, że odwołująca nie podejmuje jakiegokolwiek zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Ponadto czynności domowe, wykonywane przez stronę w postaci gotowania czy sprzątania stanowią normalne prace, wykonywane również przez osoby czynne zawodowo. Reasumując Kolegium uznało, że sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym synem nie jest bezpośrednią ani wyłączną przyczyną niepodejmowania przez odwołującą zatrudnienia. Poza tym z treści art.17 ust.1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez małą część doby. W. D. jest uczestnikiem Środowiskowego Domu Samopomocy w T. i to tam przebywa większą część dnia, a do placówki tej dowożony jest busem. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samąopiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodzin, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skardze na powyższą decyzję, domagając się jej uchylenia oraz uchylenia decyzji organu I instancji i zasądzenia kosztów postępowania, E. T. – H. reprezentowana przez pełnomocnika zarzuciła naruszenie: art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędną wykładnię określenia opieki stałej lub długotrwałej i wynikające z powyższego błędne przyjęcie, że art. 17 ust. 1 stawia przed opiekunem konieczność wykazania ciągłego przebywania z osobą wymagającą opieki. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że organ odwoławczy dokonał błędnej interpretacji ustawowego określenia stała lub długoterminowa opieka. Zaznaczył, że zarówno wyrażenie "stała", jak i "długoterminowa" odnoszą się do czasu sprawowania opieki. Samo rozróżnienie przez ustawodawcę opieki stałej i opieki długoterminowej wskazuje, że nie wymaga ona przebywania osoby sprawującej opiekę w pobliżu osoby tej opieki wymagającej bez jakichkolwiek przerw w ciągu dnia. Byłby to zresztą wymóg nierealny i irracjonalny. Zdaniem skarżącej przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego. Istotne jest więc nie tylko samo sprawowanie opieki, ale i wykazywanie gotowości niesienia pomocy w ciągu doby. Taki stopień zaangażowania uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Nie należy więc utożsamiać opieki stałej lub długoterminowej z wykonywaniem czynności opiekuńczych bez przerwy przez 24 godziny na dobę. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalanie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż organy obu instancji naruszyły przepisy postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz.U. 2023.390 ze zm.), dalej ustawa o świadczeniach rodzinnych lub ustawa. Stosownie do art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Powodem utrzymania w mocy decyzji organu pierwszej instancji było niespełnienie przesłanki opisanej w art. 17 ust. 1 ustawy: nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Organy zważyły, iż syn W. (wymagający opieki) jest uczestnikiem Środowiskowego Domu Samopomocy w T., i przebywa tam w godzinach od 9:30 do 16:00. Do ww. palcówki dowożony jest busem. W ocenie organów opieka skarżącej nad synem ogranicza się do wykonywania czynności higienicznych, podawania leków i przygotowywania posiłków. Ostatnie zatrudnienie skarżąca miała przed 1999 r. W ocenie Sadu wątpliwości budzi, czy przebywanie syna skarżącej w Środowiskowym Domu Samopomocy w T. stanowi wystarczającą przesłankę do odmowy przyznania świadczenia. Zgodnie z przepisem art. 17 ust. 5 pkt 2b powołanej ustawy prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługuje opiekunowi, gdy osoba wymagająca opieki; po pierwsze została umieszczona w placówce zapewniającej całodobową opiekę, po drugie osoba wymagająca opieki korzysta z tej opieki całodobowej przez więcej niż 5 dni w tygodniu. Z akt sprawy nie wynika, czy syn skarżącej przebywa w Środowiskowym Domu Samopomocy w T. codziennie. Nie zbadano jednak okoliczności, czy syn skarżącej przebywa w Ośrodku w soboty i niedziele, ale także w dni wolne od pracy jak święta, oraz w czasie choroby. Poza tym organy nie zauważyły, że skarżąca podczas przebywania syna w Środowiskowym Domu Samopomocy może wykonywać czynności związane pośrednio z opieką nad synem, jak pranie, sprzątanie, zakupy itd., których nie może wykonać podczas jego obecności. Organy nie wzięły też pod uwagę, iż skarżąca ma pod opieką jeszcze dwóch synów z niepełnosprawnością, którymi opiekuje się sama, bowiem mąż skarżącej przebywa w zakładzie karnym. Ocena intensywności i długotrwałości sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną oraz jej wpływ na możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego powinna oceniana być przez pryzmat regulacji znajdującej się w art. 17 ust. pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z przepisu tego wynika bowiem, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wyklucza między innymi umieszczenie osoby wymagającej opieki w placówce zapewniającej całodobową opiekę, z której korzysta przez więcej niż 5 dni w tygodniu. Oznacza to a contrario, że mniej intensywna opieka w takiej placówce nie wyklucza przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile oczywiście spełnione byłyby pozostałe warunki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Pobyt osoby niepełnosprawnej, wymagającej stałej opieki w zakładzie leczniczym nie wyłącza prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, zasiłku dla opiekuna czy specjalnego zasiłku opiekuńczego, o ile nie ma charakteru stałego i nie przeważają w tym pobycie funkcje opiekuńcze i wówczas tylko, gdy pobyt ten nie ma wpływu na możliwość podjęcia pracy to jest nie niweczy niemożności podjęcia pracy przez osobę dotychczas sprawującą opiekę (tak wyrok WSA w Łodzi z dnia 30 sierpnia 2016 r., sygn. akt II SA/Łd 473/16). W ocenie Sądu na podstawie takich niekompletnych ustaleń organów nie sposób stwierdzić, czy skarżąca, z powodu konieczności sprawowania opieki nad synem, nie może podjąć zatrudnienia. Jednoznaczne i wiarygodne ustalenie wskazanych wyżej okoliczności zostało pominięte przez organy obu instancji, przez co nie doszło do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego z uwzględnieniem słusznego interesu obywateli, w tym w szczególności interesu trwale niepełnosprawnego w stopniu znacznym i wymagającego stałej opieki matki, który ma stwierdzoną pierwszą grupę inwalidzką od urodzenia i na stałe. Wskazane naruszenia przepisów postępowania mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a przez to, stosownie do treści art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. musiały doprowadzić do uchylenia zaskarżonej decyzji, a w związku z treścią art. 135 p.p.s.a. również do uchylenia decyzji organu I instancji. O kosztach orzeczono w myśl art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a., w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265 z późn. zm.), obejmujących zwrot od organu na rzecz skarżącej wynagrodzenie pełnomocnika w kwoce 480 zł. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy, kierując się zawartą w niniejszym wyroku oceną prawną, organ I instancji powinien ustalić przy wykorzystaniu przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego środków dowodowych, jaki jest charakter, sposób wykonywania i harmonogram funkcjonowania niepełnosprawnego W. D. w Środowiskowym Domu Samopomocy w T., czy korzysta on będąc w tym Domu z jakiejkolwiek opieki, w szczególności dostosowanej do jego stanu zdrowia, oraz czy jego matka E. T.- S. przy uwzględnieniu jej sytuacji zdrowotnej i jej wyuczonego zawodu, jest w stanie podjąć pracę zarobkową. Dopiero po ustaleniu takich okoliczności organ rozstrzygnie wniosek strony o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego uwzględniając przedstawione powyżej uwagi i eliminując popełnione naruszenia prawa.