IV SA/Po 169/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann Sędzia WSA Józef Maleszewski (spr.) Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 maja 2023 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 23 stycznia 2023 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu wydatków z tytułu opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy P. z dnia 14 września 2021 r. nr [...]

Burmistrz Miasta i Gminy P. (dalej organ I instancji) decyzją z 14 września 2021r. nr [...] działając na podstawie art. 61 ust. 3 i art. 104 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (j.t. Dz.U. z 2020 r. poz. 1876 ze zm. – dalej u.p.s) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz.U. z 2021r. poz. 735 – dalej k.p.a.), po rozpatrzeniu sprawy z urzędu, zobowiązał M. S. (dalej również jako Skarżący) do zwrotu wydatków wniesionych zastępczo przez Miasto i Gminę P. z tytułu opłaty za pobyt w Domu Pomocy Społecznej w P. K. S. (matki Skarżącego) za okres od 9 czerwca 2020 r. do 30 czerwca 2021 r. w kwocie [...]zł. W uzasadnieniu organ I instancji podał, że M. S. zgodnie z decyzją z 8 czerwca 2020 r. nr [...] jako osoba zobowiązana do alimentacji na rzecz matki K. S. umieszczonej w DPS w P. od dnia 9 czerwca.2020 r., zobowiązany jest do uiszczenia kwoty [...]zł miesięcznie, którą zastępczo wnosi Gmina P. (za miesiąc czerwiec 2020 r. [...] zł). M. S. wniósł odwołanie od powyższej decyzji wskazując, że winien zostać zwolniony od z tych kosztów. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej również jako SKO, organ II instancji), działając na podstawie art. 17 pkt 1, art. 127 §2 i 138 § 1 pkt 1 k.p.a., po rozpatrzeniu wniesionego odwołania, utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ II instancji wskazał, że decyzją Burmistrza Miasta i Gminy P. z 28 września 2020 r., znak: [...] M. S. został zobowiązany do alimentacji wobec swojej matki - Pani K. S. i ponosi odpłatność za jej pobyt w DPS w P. w kwocie [...]zł miesięcznie. Decyzją z 23 listopada 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało powyższą decyzję Burmistrza Miasta i Gminy P. w mocy, natomiast wyrokiem z 29 kwietnia 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 234/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę S. , w związku z czym powyższe decyzje stały się ostateczne i prawomocne. Dalej wskazano, że zgodnie z art. 61 ust. 3 u.p.s. w związku z przepisem art. 104 ust. 3 tej ustawy w przypadku niewywiązywania się osób z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego m.in. w decyzji opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, a wysokość należności podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że skoro M. S. został decyzją ostateczną zobowiązany do ponoszenia odpłatności za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej w P., a organ pierwszej instancji ponosił te koszty zastępczo, to zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z przepisami prawa oraz jest w pełni słuszna i zasadna. Na opisaną decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniósł M. S., zaskarżając ją w całości. Skarżący zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 138 § 1 i 2 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu l instancji, pomimo iż istniały przesłanki do uchylenia tej decyzji i przekazania sprawy organowi l instancji do ponownego rozpatrzenia, względnie do uchylenia decyzji i umorzenia postępowania; art.104 ust.4 u.p.s. poprzez przyjęcie, że na tym etapie postępowania w sytuacji, gdy nie wydano prawomocnej decyzji dotyczącej złożonego wniosku o zwolnienie z ponoszenia kosztów utrzymania matki w DPS, Gmina może żądać ustalonych swoją decyzją kwot wpłaconych zastępczo pomimo, że stanowi to dla niego nadmierne obciążenie. Skarżący zarzucił również niezastosowanie art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a. Na tej podstawie Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie oraz utrzymało swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga zawiera usprawiedliwione podstawy. Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym wyznaczonym w trybie przepisu art. 15 zzs4 ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID - 19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zarządzenia w tym przedmiocie. Mając powyższe na uwadze, wskazać należy, że w myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2023 r. poz. 259 - dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja wydana w przedmiocie zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez gminę z tytułu opłaty za pobyt w Domu Pomocy Społecznej w P. matki skarżącego za okres od 9 czerwca 2020 r. do 30 czerwca 2021 r. w łącznej kwocie [...]zł. M. S. zgodnie z ostateczną decyzją z 8 czerwca.2020 r. nr [...], jako osoba zobowiązana do alimentacji na rzecz matki umieszczonej w DPS w P. od 9 czerwca.2020 r., zobowiązany jest do uiszczenia kwoty [...]zł miesięcznie, którą zastępczo wnosiła Gmina P. (za miesiąc czerwiec 2020 r. [...] zł). Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 61 ust. 3 i art. 104 ust. 1 i 3 u.p.s. Stosownie do ich treści, w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a, z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 stosuje się odpowiednio (art. 61 ust. 3 u.p.s.). Należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art. 104 ust. 1 u.p.s.). Wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej (art. 104 ust. 3 u.p.s.). Wskazać w tym miejscu należy, że w sprawie niewątpliwie wystąpiły przesłanki do zastosowania powyższych przepisów i wydania orzeczenia we wskazanym trybie. W obrocie prawnym funkcjonuje bowiem ostateczna i prawomocna decyzja ustalająca skarżącej wysokość opłaty za pobyt matki w DPS. Kwestią bezsporną pozostaje również fakt, że skarżący nie uiścił należnych opłat, pokrywanych zastępczo z budżetu gminy. Należy jednak zwrócić uwagę na treść art. 104 ust. 4 u.p.s., zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Wskazać należy, że wszczynając z urzędu postępowanie o zwrot poniesionych zastępczo wydatków za pobyt w domu pomocy społecznej, organ administracji właściwy do wydania decyzji na podstawie z art. 104 ust. 3 w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s., obowiązany jest w myśl art. 104 ust. 4 u.p.s. ocenić, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu należności. Postępowanie w przedmiocie zwrotu należności oraz odstąpienia od żądania ich zwrotu, jest bowiem jednym postępowaniem. Zatem w ramach tego jednego postępowania konieczne jest wyjaśnienie, czy zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, zwłaszcza z uwagi na sytuację osoby zobowiązanej (vide m.in.: wyrok NSA z dnia 22 października 2021 r., sygn. akt I OSK 520/21; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 9 stycznia 2020 r., sygn. akt II SA/Gl 1072/19; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 15 czerwca 2022 r., sygn. akt IV SA/Wr 801/21 dostępne na stronie: https://orzeczenia.nsa.gov.pl – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych - dalej CBOSA).). Sąd stoi na stanowisku, że na organie ciąży obowiązek pouczenia zobowiązanego o przysługujących mu ulgach, a w razie złożenia stosownego wniosku - nawet pośrednio, konieczności zebrania materiału dowodowego i zawarcia w decyzji rozstrzygnięcia w zakresie stosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. Mając na uwadze uznaniowy charakter decyzji w powyższym zakresie, powinna ona być precyzyjnie i wnikliwie uzasadniona. W niniejszej sprawie wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu wydatków za pobyt matki w domu pomocy społecznej, skarżący złożył w trakcie prowadzenia postępowania przez organ I instancji w odpowiedzi na wezwanie z dnia 14 czerwca 2021 r. do uiszczenia opłaty za pobyt matki w DPS w P. tj. przed wydaniem decyzji przez organ I instancji. Powyższa okoliczność opisana przez skarżącego w treści odwołania została całkowicie pominięta przez organ II instancji. Z uwagi na treść art. 104 ust. 4 u.p.s., skoro sprawa w tym zakresie nie była przedmiotem postępowania przed organem I instancji, organ odwoławczy powinien orzec o uchyleniu decyzji tego organu, celem oceny przesłanek do zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s., stosownie do treści art. 138 § 2 k.p.a., czego w niniejszym wypadku nie uczynił. Mając powyższe na uwadze Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji winien zebrać konieczny materiał dowodowy, a następnie rozważyć, czy w niniejszej sprawie zachodzą przesłanki do zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. W tym miejscu wskazać, że z dokumentów przesłanych przez skarżącego w toku postępowania sądowoadministracyjnego wynika, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 24 marca 2023 r. nr [...] uchyliło decyzję Burmistrza Miasta i Gminy P. z 14 grudnia 2022 r. [...] w przedmiocie odmowy zwolnienia z odpłatności za pobyt matki w DPS w P.. Z uzasadnienia decyzji SKO nie wynika jednoznacznie podstawa prawna decyzji organu I instancji oraz nie można ustalić czy wydana w sprawie decyzja nie stanowi odpowiedzi na wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu wydatków za pobyt matki w domu pomocy społecznej zgłoszony przez skarżącego w trakcie prowadzenia administracyjnego w sprawie będącej przedmiotem rozpoznawanej skargi. Organ I instancji prowadząc ponownie postępowanie dokona jednak stosowanej analizy w tym zakresie i wyda rozstrzygnięcie z uwzględnieniem stanu sprawy.