IV SA/Po 155/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak Sędzia WSA Monika Świerczak Sędzia WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi Wojewody Wielkopolskiego na uchwałę Sejmiku Województwa Wielkopolskiego z dnia 24 października 2022 r. nr XLVI/911/22 w sprawie uchwalenia Programu współpracy Samorządu Województwa Wielkopolskiego z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego na rok 2023 1. stwierdza nieważność zaskarżonej uchwały w całości; 2. zasądza od Sejmiku Województwa Wielkopolskiego na rzecz skarżącego Wojewody Wielkopolskiego kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Pismem z dnia 27 stycznia 2023 r. Wojewoda Wielkopolski wniósł skargę na uchwałę nr XLVI/911/22 Sejmiku Województwa Wielkopolskiego z dnia 24 października 2022 r. w sprawie uchwalenia Programu współpracy Samorządu Województwa Wielkopolskiego z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego na rok 2023. Zaskarżonej uchwale Skarżący zarzucił naruszenie art. 5a ust. 1 i ust. 4 pkt 11 w zw. z art. 15 ust. 2b i 2ea ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2022 r. poz. 1327, ze zm.) w zakresie, w jakim stanowi o składzie komisji konkursowej, w związku z przekroczeniem przez Sejmik Województwa Wielkopolskiego przedmiotowej materii ustawowej z jednoczesną modyfikacją przepisu ustawowego. W związku z powyższym zarzutem wniósł o stwierdzenie nieważności §12 pkt 1) b) tiret pierwszy i drugi oraz §12 pkt 2) Programu - ze względu na istotne naruszenie prawa. W uzasadnieniu Wojewoda wskazywał, że uchwała została podjęta z istotnym naruszeniem prawa, ponieważ zgodnie z art. 5a ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2022 r. poz. 1327, ze zm.) organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego uchwala, po konsultacjach z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3, przeprowadzonych w sposób określony w art. 5 ust. 5, roczny program współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3. Roczny program współpracy jest uchwalany do dnia 30 listopada roku poprzedzającego okres obowiązywania programu. Zgodnie z treścią art. 5a ust. 4 ustawy: "Roczny program współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 zawiera w szczególności: 1) cel główny i cele szczegółowe programu; 2) zasady współpracy; 3) zakres przedmiotowy; 4) formy współpracy, o których mowa w art. 5 ust. 2; 5) priorytetowe zadania publiczne; 6) okres realizacji programu; 7) sposób realizacji programu; 8) wysokość środków planowanych na realizację programu; 9) sposób oceny realizacji programu; 10) informację o sposobie tworzenia programu oraz o przebiegu konsultacji; 11) tryb powoływania i zasady działania komisji konkursowych do opiniowania ofert w otwartych konkursach ofert". Wojewoda podał, że organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego, realizując ustawowy obowiązek opracowania programu współpracy tej jednostki z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego, jest zobowiązany uwzględnić wszystkie wskazane w ustawie elementy kształtujące treść programu. Jednocześnie rozwiązania przyjęte przez organ stanowiący w przedmiotowym programie muszą mieścić się w granicach upoważnienia, ustalanych nie tylko samym przepisem upoważniającym, ale także przez pryzmat konstytucyjnych zasad demokratycznego państwa prawnego oraz działania organów władzy publicznej w granicach i na podstawie prawa (art. 2 i art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.) oraz innych przepisów regulujących daną dziedzinę. Wojewoda argumentował, że w §12 pkt 1) b) tiret pierwszy i drugi Programu Sejmik Województwa Wielkopolskiego przyjął, iż w skład komisji konkursowej powoływanej przez Zarząd Województwa Wielkopolskiego wchodzą: "osoby reprezentujące Zarząd Województwa Wielkopolskiego, w tym: - pracownicy Departamentu UMWW lub jednostki organizacyjnej Samorządu Województwa Wielkopolskiego organizującej konkurs, - przedstawiciel Departamentu Organizacyjnego i Kadr". W ocenie Skarżącego powyższy zapis w zakresie, w jakim stanowi o składzie komisji konkursowej, stanowi przekroczenie materii ustawowej, a jednocześnie modyfikację przepisu ustawowego. Jak stanowi art. 15 ust. 2b ustawy "W skład komisji konkursowej powołanej przez organ jednostki samorządu terytorialnego wchodzą przedstawiciele organu wykonawczego tej jednostki". Przepis art. 15 ust. 2d ustawy stanowi natomiast "W skład komisji konkursowej wchodzą osoby wskazane przez organizacje pozarządowe lub podmioty wymienione w art. 3 ust. 3, z wyłączeniem osób wskazanych przez organizacje pozarządowe lub podmioty wymienione w art. 3 ust. 3, biorące udział w konkursie". Przyjęcie przez Sejmik Województwa Wielkopolskiego w wskazanym przepisie Programu, że członkami komisji konkursowej są "pracownicy Departamentu UMWW lub jednostki organizacyjnej Samorządu Województwa Wielkopolskiego organizującej konkurs, przedstawiciel Departamentu Organizacyjnego i Kadr", stanowi bezprawną modyfikację art. 15 ust. 2b ustawy. Niezależnie od tego Skarżący podkreślił, że kwestia składu komisji konkursowej do opiniowania złożonych ofert w otwartych konkursach została już uregulowana wart. 15 ust. 2b-2e ustawy i istotnym naruszeniem prawa jest modyfikacja i powtórzenie tych przepisów w uchwale gminy. Tym samym uchwalając zapisy §12 pkt 1) b) tiret pierwszy i drugi Programu Sejmik Województwa Wielkopolskiego w sposób istotny naruszył normę kompetencyjną wynikającą z art. 5a ust. 1 i ust. 4 pkt 11 w zw. z art. 15 ust. 2b i 2d ustawy. Przechodząc do kolejnego zarzutu Wojewoda wskazał, że w §12 pkt 2) Programu Sejmik Województwa Wielkopolskiego przyjął: "w pracach komisji konkursowej mogą uczestniczyć, z głosem doradczym, eksperci - osoby posiadające specjalistyczną wiedzę w dziedzinie obejmującej zakres zadań publicznych, których dotyczy konkurs". W ocenie Skarżącego, powyższy zapis stanowi nieuprawnioną modyfikację materii ustawowej. Jak stanowi art. 15 ust. 2e ustawy: "Komisja konkursowa może korzystać z pomocy osób posiadających specjalistyczną wiedzę z dziedziny obejmującej zakres zadań publicznych, których konkurs dotyczy". Ustawowo określone uprawnienia tych osób nie są ograniczone jedynie do "uczestniczenia w pracach komisji z głosem doradczym". Stosownie bowiem do treści art. 15 ust. 2ea ustawy: "Osoby, o których mowa w ust. 2e, mogą w szczególności: 1) uczestniczyć w pracach komisji z głosem doradczym; 2) wydawać opinie". Tym samym uchwalając wskazany wyżej zapis Programu rada zdaniem Skarżącego w sposób istotny naruszyła normę kompetencyjną wynikającą z art. 5a ust. 1 i ust. 4 pkt 11 w zw. z art. 15 ust. 2e i ust. 2ea ustawy. Jednocześnie Skarżący podkreślił, że powtarzanie i modyfikowanie w aktach prawnych przepisów zawartych w aktach hierarchicznie wyższych należy uznać za niedopuszczalne i naruszające prawo w sposób istotny. W odpowiedzi na skargę Sejmik Województwa Wielkopolskiego wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu organ wskazał, że Skarżący przedstawiając zastrzeżenia odnośnie § 12 pkt 2) Programu nie dostrzegł, że Program ten w istocie nie ogranicza w żaden sposób uprawnień osób posiadających specjalistyczną wiedzę z dziedziny obejmującej zakres zadań publicznych, których konkurs dotyczy (art. 15 ust. 2ea ustawy). Sejmik bowiem w § 12 pkt 6 Programu wskazał, że "do zadań eksperta należy: a) uczestniczenie w pracach komisji konkursowej z głosem doradczym, b) wydawanie opinii. Zatem już kilka jednostek redakcyjnych dalej w uchwalonym Programie Sejmik wyszczególnił zakres uprawnień osób, o których mowa w art. 15 ust. 2ea ustawy, a zakres ten jest tożsamy z otwartym katalogiem uprawnień wymienionych we wskazanym przepisie ustawy. Wobec powyższego zarzut Skarżącego, we wskazanym zakresie, należy uznać zdaniem organu za chybiony. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – odpowiednio: ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej "P.p.s.a."), kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na akty prawa miejscowego organów jednostek samorządu terytorialnego. Przedmiotem tak rozumianej kontroli Sądu jest w niniejszej sprawie uchwała nr XLVI/911/22 Sejmiku Województwa Wielkopolskiego z dnia 24 października 2022 r. w sprawie uchwalenia Programu współpracy Samorządu Województwa Wielkopolskiego z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego na rok 2023. Z treści uchwały wynika, że została ona podjęta na podstawie art. 5a ust. 1 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2022 r., poz. 1327). Zgodnie z art. 5a ust. 1 ustawy organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego uchwala, po konsultacjach z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3, przeprowadzonych w sposób określony w art. 5 ust. 5, roczny program współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3. Roczny program współpracy jest uchwalany do dnia 30 listopada roku poprzedzającego okres obowiązywania programu. Natomiast jak wynika z ust. 4 powołanego przepisu roczny program współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 zawiera w szczególności: 1) cel główny i cele szczegółowe programu; 2) zasady współpracy; 3) zakres przedmiotowy; 4) formy współpracy, o których mowa w art. 5 ust. 2; 5) priorytetowe zadania publiczne; 6) okres realizacji programu; 7) sposób realizacji programu; 8) wysokość środków planowanych na realizację programu; 9) sposób oceny realizacji programu; 10) informację o sposobie tworzenia programu oraz o przebiegu konsultacji; 11) tryb powoływania i zasady działania komisji konkursowych do opiniowania ofert w otwartych konkursach ofert. Na wstępie należy odnieść się do charakteru prawnego zaskarżonej uchwały, bowiem w ocenie Sądu uchwała w sprawie programu współpracy jednostki samorządu terytorialnego z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego ma charakter aktu prawa miejscowego. Akty prawa miejscowego, podobnie jak rozporządzenia, wydawane są na podstawie delegacji ustawowej, a więc zajmują analogiczną pozycje w hierarchii źródeł prawa. Różnica pomiędzy rozporządzeniami a aktami prawa miejscowego sprowadza się do innego obszaru obowiązywania każdego z powyższych rodzajów źródeł prawa, jako że każdy z organów je wydających usytuowany jest na innym szczeblu administracji publicznej. Zarówno rozporządzenia jak i akty prawa miejscowego wiążą adresatów w sposób analogiczny, a zatem ich moc obowiązywania jest taka sama, a dla przymusowego wykonania obowiązków wynikających z ich sformułowań lub z treści wydanych na ich podstawie indywidualnych aktów konkretyzacji prawa administracyjnego stosowane są te same normy postępowania egzekucyjnego. Ustawodawca, uwzględniając konstytucyjną zasadę praworządności, zobowiązującą wszystkie podmioty władzy publicznej do działania na podstawie prawa i w celu jego wykonania, wprowadza w przepisach ustaw kształtujących ustrój jednostek samorządu terytorialnego generalną klauzulę kompetencyjną, zobowiązującą jednostki samorządu terytorialnego do stanowienia aktów prawa miejscowego "na podstawie upoważnień ustawowych". Przepisy te korespondują z treścią art. 7 Konstytucji RP, formułującym zasadę praworządności: "organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa". Podstawa prawna do działań w zakresie stanowienia aktów prawa miejscowego jest dwojakiego rodzaju. Jest nią albo upoważnienie bezpośrednio wynikające z przepisów ustaw ustrojowych (art. 9 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa, Dz. U. z 2022 r., poz. 2094 r., dalej jako "u.s.w.") albo upoważnienie zawarte w innych regulacjach ustawowych. Akty prawa miejscowego, jako źródła prawa powszechnie obowiązującego, mają charakter normatywny i generalny zarazem, a więc nie są nimi akty o charakterze indywidualnym, jak na przykład decyzje administracyjne (tak NSA w wyroku z dnia 6 października 1993 roku, III SA 681/93; ONSA 1994 Nr 4, poz. 145). Akty prawa miejscowego, jak wskazano wyżej, są aktami powszechnie obowiązującymi (czyli dotyczą wszystkich mieszkańców oraz podmiotów znajdujących się pod działaniem organów stanowiących takie normy prawne). Najważniejszą cechą odróżniającą przepisy prawa miejscowego od przepisów powszechnie obowiązujących jest lokalny charakter miejsca obowiązywania tych norm, gdyż nie obowiązują one poza obszarem na jakim zostały określone. Przepis art. 87 ust. 2 Konstytucji zalicza akty prawa miejscowego do źródeł prawa powszechnie obowiązującego na obszarze działania organów, które je ustanowiły. Art. 94 Konstytucji stanowi, że organy samorządu terytorialnego oraz terenowe organy administracji rządowej, na podstawie i w granicach upoważnień zawartych w ustawie, ustanawiają akty prawa miejscowego obowiązujące na obszarze działania tych organów. Zasady i tryb wydawania aktów prawa miejscowego określa ustawa. Natomiast art. 9 ustawy o samorządzie województwa stanowi, że na podstawie i upoważnień ustawowych samorząd województwa stanowi akty prawa miejscowego obowiązujące na obszarze województwa. Dodatkowo zgodnie z art. 89 ust. 1 u.s.w. na podstawie przepis o ustawy o samorządzie województwa oraz na podstawie upoważnień udzielonych w innych ustawach i w ich granicach sejmik województwa stanowi akty prawa miejscowego obowiązujące na obszarze województwa lub jego części. Sąd podziela utrwalone w doktrynie i orzecznictwie sądowoadministracyjnym stanowisko, że dla kwalifikacji danej uchwały jako aktu prawa miejscowego decydujące znaczenie ma charakter norm prawnych i ich oddziaływanie na sytuację prawną adresatów. Przyjmuje się, że postanowienia zawarte w akcie prawa miejscowego muszą posiadać charakter normatywny, generalny i abstrakcyjny. Muszą być one adresowane do nieokreślonego kręgu osób, obejmując swymi postanowieniami sytuacje powtarzalne i regulując we wskazanym zakresie prawa i obowiązki podmiotów, które spełnią hipotezę norm zawartych w uchwale. Akty prawa miejscowego nie muszą dotyczyć wszystkich mieszkańców jednostki terytorialnej, wystarczy aby określone w nim prawa lub obowiązki odnosiły się do oznaczonych rodzajowo członków społeczności lokalnej, kształtując sytuację prawną pewnej kategorii potencjalnych adresatów. Dla zakwalifikowania danej uchwały do aktów prawa miejscowego wystarczającym jest więc to, że będzie ona kształtowała w sposób bezpośredni prawa i obowiązki określonej kategorii podmiotów. Do uznania danego aktu za akt prawa miejscowego wystarczającym jest uznanie, że uchwała zawiera przynajmniej jedną normę postępowania o charakterze generalnym, a zatem definiującym adresata poprzez wskazanie cech, oraz normę postępowania o charakterze abstrakcyjnym, wyznaczającą adresatom sposób zachowania w pewnych powtarzalnych okolicznościach, a nie zaś w jednej konkretnej sytuacji (por. wyroki NSA: z 11 września 2012 r. sygn. akt II OSK 1818/12, z 7 października 2014 r. sygn. akt II OSK 846/14, z 24 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 1968/16, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, www.orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej "CBOSA"; R. Michalska-Bodziak, K. Wlaźlak: Akty prawa powszechnie obowiązującego [w:] Legislacja administracyjna. Teoria, orzecznictwo, praktyka., pod red. Z. Duniewskiej, M. Stahl, LEX 2012). W świetle powyższego, Sąd stwierdza, że uchwały podejmowane w sprawie programu współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3, są aktami prawa miejscowego. Program ten konkretyzuje bowiem sposoby działania jednostki samorządu terytorialnego w celu należytego wypełnienia jej ustawowych obowiązków. Do istotnych cech programu trzeba zaliczyć to, że obok postanowień indywidualno-konkretnych, zawiera postanowienia o charakterze generalno-abstrakcyjnym, dotyczące współpracy jednostki samorządu terytorialnego z organizacjami, spełniającymi kryteria określone w ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Nie stanowi tym samym o sytuacji konkretnie określonego adresata, ale o sytuacji prawnej wszystkich podmiotów spełniających określone ustawowo kryteria. Dotyczy zatem praw i obowiązków, nieokreślonych organizacji pozarządowych (bez względu na formę organizacyjną czy osobowość prawną), prowadzących działalność pożytku publicznego, również tych przyszłych a jeszcze nieistniejących (por. wyroki WSA w Olsztynie z 30 czerwca 2020 r., sygn. II SA/Ol 271/20; z 20 marca 2018 r., sygn. II SA/Ol 78/18; z 25 maja 2021 r., sygn. II SA/Ol 207/21; wyrok WSA w Łodzi z 4 grudnia 2020 r., sygn. III SA/Łd 591/20; wyrok WSA w Kielcach z 17 czerwca 2020 r., sygn. II SA/Ke 393/20; CBOSA). Analiza przedmiotowej uchwały Sejmiku Województwa Wielkopolskiego z 24 października 2022 r. daje podstawy do stwierdzenia, że zawiera ona normy o charakterze generalnym i abstrakcyjnym, bowiem jest ona skierowana do bliżej nieokreślonych organizacji i podmiotów, przewiduje m.in. możliwość przyznania tym podmiotom uprawnień. Uchwała ta więc stanowi akt prawa miejscowego. Podkreślenia wymaga, że warunkiem wejścia w życie aktów prawa miejscowego jest ich ogłoszenie (art. 88 Konstytucji RP). Przyjęcie, iż zaskarżona uchwała stanowi akt prawa miejscowego implikuje konieczność ogłoszenia takiej uchwały w wojewódzkim dzienniku urzędowym. Zasady i tryb ogłaszania aktów prawa miejscowego określa ustawa z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 1461), o czym stanowi art. 89 ust. 4 u.s.w. Stosownie do art. 2 ust. 1 ustawy o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych, ogłoszenie aktu normatywnego w dzienniku urzędowym jest obowiązkowe. Zgodnie z art. 13 pkt 2 ustawy o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych akty prawa miejscowego stanowione przez sejmik województwa ogłasza się w wojewódzkim dzienniku urzędowym, przy czym publikacja aktu jest niezbędnym warunkiem jego wejścia w życie (art. 4 ust. 1 i 2 tej ustawy). W niniejszej sprawie zatem zgodnie z powyższymi przepisami zaskarżona uchwała jako akt prawa miejscowego podlegała obowiązkowi ogłoszenia w wojewódzkim dzienniku urzędowym. Tymczasem w § 4 uchwały Sejmik Województwa Wielkopolskiego postanowił, że: "Uchwała wchodzi w życie z dniem podjęcia". Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę organ pominął ustawowy obowiązek ogłoszenia jej, jako aktu prawa miejscowego, w Dzienniku Urzędowym Województwa Wielkopolskiego, co skutkować musiało stwierdzeniem nieważności uchwały w całości. Z uwagi na powyższe Sąd orzekł na podstawie art. 147 § 1 p.p.s.a. w punkcie 1 wyroku. Z uwagi na powyższe uchybienie skutkujące koniecznością stwierdzenia nieważności uchwały w całości Sąd nie poddawał analizie zarzutów merytorycznych podniesionych w treści skargi odnoszących się do konkretnych postanowień zaskarżonej uchwały. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 p.p.s.a. i art. 205 p.p.s.a., obejmujących zwrot od Sejmiku Województwa Wielkopolskiego na rzecz skarżącego Wojewody wynagrodzenia pełnomocnika w kwoce 480 zł równoważnego minimalnej stawce za czynności radcy prawnego w postępowaniu sądowoadministracyjnym z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 265), jak w punkcie 2 wyroku. Sąd wskazuje, że zgodnie z zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału IV (k. 38) na podstawie art. 15 zzs? ust. 3 ustawy z dnia 6 października 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 z późn. zm.), w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zarządzenia, sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. Strony zostały poinformowane o powyższym trybie rozpoznania sprawy i umożliwiono im złożenie w terminie 7 dni ewentualnych wniosków dowodowych lub twierdzeń, które miałyby być zgłoszone lub podnoszone na rozprawie (k. 39 i nast. akt sąd.).