III SA/Wr 506/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski po rozpoznaniu w dniu 29 stycznia 2019 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi P. A. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 6 grudnia 2018 r., sygn. akt III SA/Wr 506/18 o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie adwokata i umorzeniu postępowania w pozostałym zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone sprzeciwem postanowienie referendarza sądowego z dnia 6 grudnia 2018 r.

Skarżący wniósł skargę na decyzję ZUS w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia zaległych składek ubezpieczeniowych. We wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, skarżący podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i uczącym się synem w mieszkaniu o pow. 41,3 m², zakupionym za środki pieniężne z kredytu hipotecznego i zajętym przez komornika. Jedynym dochodem rodziny jest wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę żony w kwocie 1.728 zł, które jest przedmiotem zajęcia komorniczego. Skarżący wskazał, że nie reguluje zobowiązań, nie jest w stanie zapewnić sobie i rodzinie minimalnych warunków życiowych, zaś kłopoty ze zdrowiem uniemożliwiają mu pozyskanie środków na opłacenie usług adwokata z wyboru. Z akt sprawy wynika, że - 22 listopada 2018 r. - dorosłemu domownikowi skarżącego doręczono przesyłkę zawierającą wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie - w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia pisma, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie akt sprawy - dodatkowych informacji i dokumentów źródłowych dotyczących jego sytuacji materialnej i rodzinnej. Skarżący nie dołączył do wniosku żadnych w/w dokumentów (informacji). Postanowieniem z 6 grudnia 2018 r., referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie adwokata i umorzył postępowanie w pozostałym zakresie wniosku. Uzasadniał, że zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. e) ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm. - dalej: p.p.s.a.), nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. W sprawie dotyczącej decyzji ZUS w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w zakresie umorzenia składek na ubezpieczenia, która stanowi działanie organu w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych, wskazane w w/w przepisie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., skarżący nie ma - z mocy ustawy - obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Dlatego postępowanie obejmujące żądanie przyznania prawa pomocy w - określonym na formularzu wniosku - zakresie zwolnienia od kosztów sądowych referendarz sądowy uznał za bezprzedmiotowe i w konsekwencji, na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 w zw. z art. 258 § 1 p.p.s.a., umorzył. Przechodząc do rozważań nad zasadnością przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie adwokata, referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że jego sytuacja materialna i rodzinna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. W konsekwencji, jego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie adwokata, podlegał oddaleniu. W sprzeciwie od powyższego postanowienia, skarżący wskazał, że - ze względu na stan zdrowia i potrzebę przyjmowania większej dawki leków przeciwdepresyjnych - nie przeczytał drugiej strony wezwania referendarza. Podkreślił, że jego sytuacja nie uległa zmianie. Zaznaczył, że - we wcześniej toczącym się przed Sądem postępowaniu - złożył wszystkie dokumenty świadczące o jego sytuacji finansowej i zdrowotnej, w celu otrzymania pomocy prawnej i taką pomoc otrzymał. Wniósł o uchylenie postanowienia referendarza i ponowne rozpoznanie wniosku o przyznanie mu prawa pomocy. Dołączył jedynie zaświadczenie lekarskie, z którego wynika, że choruje na nawracające zaburzenia depresyjne i zaburzenia osobowości. Wojewódzki Sąd Administracyjnym zważył, co następuje. W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) a w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 cyt. wyżej przepisu). Stosownie do art. 239 § 1 pkt 1 lit. e) p.p.s.a., nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. W sprawie, przedmiotem skargi jest decyzja ZUS odmawiająca wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia zadłużenia z tytułu składek, która stanowi działanie organu w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych. W konsekwencji zatem, skarżący - jak słusznie zauważył referendarz sądowy - nie ma z mocy ustawy obowiązku uiszczania w sprawie kosztów sądowych. Zatem, opłacenie wpisu sądowego od skargi nie jest warunkiem dla jej rozpoznania przez Sąd. Dlatego postępowanie dotyczące wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych należało - jako bezprzedmiotowe – umorzyć, na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 w zw. z art. 258 § 1 p.p.s.a., o czym słusznie orzekł referendarz sądowy w pkt 2 zaskarżonego sprzeciwem postanowienia. Odnosząc się do wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, należy na wstępie podkreślić, że z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Dodać także trzeba, że koszty sądowe godzi się traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspakajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Nadto, kosztami koniecznymi są takie koszty, których poniesienie spowodowałoby rzeczywiste zagrożenie dla utrzymania skarżącego, a nie takie, które prowadziłyby tylko do pewnych niedogodności lub nawet utrudnienia w funkcjonowaniu. Zauważenia wymaga, że postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, że to wnioskodawca winien wskazać okoliczności uzasadniające jego żądanie. Dodatkowo, w myśl art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W rozpoznawanej sprawie strona nie dostarczyła, mimo wezwania, żądanych przez referendarza sądowego informacji. Jednocześnie nie przedstawiła innych dokumentów, których treść chociażby uprawdopodobniła jej sytuację materialną i życiową, która wynika z jej oświadczeń i której uprawdopodobnienie pozwoliłoby w tej sprawie na uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji nie było możliwe dokonanie oceny sytuacji majątkowej i życiowej wnioskodawcy. Słusznie zatem referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że jego sytuacja materialna i rodzinna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie. Złożone przez skarżącego oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 p.p.s.a., nie zawiera dostatecznych danych, koniecznych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Skarżący uchylił się od ich wykazania lub chociażby uprawdopodobnienia w sposób określony w doręczonym wezwaniu. Z uwagi na powyższe - na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. - należało orzec, jak w sentencji postanowienia.