III SA/Wr 33/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski po rozpoznaniu w dniu 10 kwietnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi Z. S. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa we W. z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu renty strukturalnej sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 12 lutego 2018 r., sygn. akt III SA/Wr 33/18 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 12 lutego 2018 r.

Skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniał, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną i synem, ich dochody stanowi jego emerytura (916 zł), emerytura żony (1.087 zł) i wynagrodzenie za pracę syna (3.238 zł). Jako miesięczne zobowiązania i stałe wydatki swojego gospodarstwa domowego wskazał: 2.600 zł - koszt zakupu wyżywienia, 200 zł - opłaty za wodę i ścieki, 550 zł - opłaty za opał, 120 zł - opłaty za gaz, 130 zł - opłaty za energię, 400 zł - koszt zakupu ubrań, 350 zł - koszt wizyt lekarskich i zakupu leków, 65 zł - składki ubezpieczenia samochodu, 250 zł - zakup benzyny, 100 zł - opłaty za telefon i internet, 400 zł - pozostałe wydatki, w tym bieżące naprawy, środki czystości i prasę. Średnie wynagrodzenie syna skarżącego z ostatnich trzech miesięcy wyniosło 3.238,03 zł, na jego rachunku bankowym - 2 lutego 2018 r. - znajdowała się kwota 26.485,34 zł, zaś na rachunku bankowym skarżącego kwota 2.310,85 zł. Postanowieniem z 12 lutego 2018 r., referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie. Uzasadniał, że w sytuacji dysponowania przez gospodarstwo domowe skarżącego miesięcznym dochodem w kwocie łącznej 5.241 zł, wydatkowania na utrzymanie kwoty 5.165 zł, zgromadzenia oszczędności w łącznej kwocie 28.796,19 zł oraz po poniesieniu kosztów utrzymania gospodarstwa domowego, skarżący dysponuje środkami, które może przeznaczyć na koszty sądowe. W sprzeciwie skarżący dowodził, że referendarz niedostatecznie przeanalizował możliwości przyznania mu prawa pomocy. Wyjaśnił, że jego dochody są wydatkowane na bieżące utrzymanie, zaś kwota na jego koncie (2.310,85 zł) stanowi kwotę przed dokonaniem bieżących opłat (rachunki...) i brak jest możliwości zaoszczędzenia sumy odpowiadającej wysokim kosztom postępowania sądowego. Wskazał, że referendarz wziął pod uwagę także dochody jego syna, który uczestniczy w wydatkach codziennych gospodarstwa, lecz oszczędności gromadzi z myślą o zakupie własnego mieszkania. Zdaniem skarżącego, rozpatrując sprawę, Sąd winien rozważyć jego możliwości finansowe poniesienia określonych kosztów i jaki - ewentualnie - miałoby to wpływ na utrzymanie jego i rodziny. Motywował, że cytowane przez referendarza przepisy nie są podstawą do odmowy prawa pomocy z tego powodu, że członek jego rodziny posiada własne oszczędności. Podniósł, że przedmiotem badania nie powinny być możliwości całej rodziny, lecz możliwości finansowe jego oraz fakt, czy ewentualne poniesienie kosztów sądowych wiązałoby się z uszczerbkiem w utrzymaniu domowników. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Tytułem wstępu wskazać należy, że skuteczne wniesienie sprzeciwu powoduje, zgodnie z treścią art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. - dalej: p.p.s.a.), że zaskarżone postanowienie traci moc, a będąca przedmiotem sprzeciwu sprawa podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Intencją skarżącego jest w tej sprawie uzyskanie przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Rozstrzygnięcie przedmiotowego wniosku sprowadza się zatem do zbadania, czy spełniona jest przesłanka wynikająca z treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Stosownie do jego brzmienia, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym uzależnione jest od wykazania przez nią, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślenia wymaga, że przepis ten stanowi regulację wyjątkową w stosunku do ogólnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które - ze względu na swą sytuację materialną - nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Oznacza to, że przyznanie prawa pomocy ma bardzo ograniczony zakres stosowania oraz może mieć miejsce tylko w wyjątkowych sytuacjach. W ocenie Sądu, sytuacja skarżącego nie jest wyjątkowa i - jako taka - nie uzasadnia udzielenia mu wnioskowanego zwolnienia. W sprawie poza sporem pozostaje, że skarżący wspólne gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną i synem, ich dochody stanowi jego emerytura (916 zł), emerytura żony (1.087 zł) i wynagrodzenie syna (3.238 zł). Jako miesięczne zobowiązania i stałe wydatki swojego gospodarstwa domowego skarżący wskazał: 2.600 zł - koszt zakupu wyżywienia, 200 zł - opłaty za wodę i ścieki, 550 zł - opłaty za opał, 120 zł - opłaty za gaz, 130 zł - opłaty za energię, 400 zł - koszt zakupu ubrań, 350 zł - koszt wizyt lekarskich i zakupu leków, 65 zł - składki ubezpieczenia samochodu, 250 zł - zakup benzyny, 100 zł - opłaty za telefon i Internet, 400 zł - pozostałe wydatki, w tym bieżące naprawy, środki czystości i prasę. Średnie wynagrodzenie syna skarżącego z ostatnich trzech miesięcy wyniosło 3.238,03 zł, na jego rachunku bankowym - 2 lutego 2018 r. - znajdowała się kwota 26.485,34 zł, zaś na rachunku bankowym skarżącego kwota 2.310,85 zł. Jest to o tyle istotne, że - dokonując oceny możliwości strony w zakresie ponoszenia kosztów postępowania sądowego - Sąd (referendarz sądowy) bierze pod uwagę nie tylko sytuację majątkową i dochody wnioskodawcy, lecz wszystkich domowników prowadzących wspólne z nim gospodarstwo domowe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego /dalej: NSA/ z 10 kwietnia 2013 r., II FZ 84/13, niepubl.) Nie ma zatem racji skarżący podnosząc w sprzeciwie, że przedmiotem badania Sądu nie powinny być możliwości całej rodziny, lecz możliwości finansowe jego i fakt, czy ewentualne poniesienie kosztów sądowych wiązałoby się z uszczerbkiem w utrzymaniu domowników. Podkreślenia wymaga, że w przypadku, gdy skarżący wraz z innymi osobami prowadzi wspólne gospodarstwo domowe - badając jego sytuację materialną przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy - nie można ograniczać się jedynie do sytuacji majątkowej i dochodów skarżącego. Należy wówczas uwzględnić sytuację majątkową i dochody wszystkich domowników prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. Na osobach tych spoczywa bowiem obowiązek niesienia sobie nawzajem pomocy. Obowiązek ten dotyczy również udzielania osobom uprawnionym pomocy finansowej w celu zapewnienia możliwości prowadzenia postępowania sądowego. Informacje dotyczące sytuacji wszystkich domowników pozwalają bowiem na ustalenie, w jakiej części każda z tych osób przyczynia się do zaspakajania wspólnych potrzeb rodziny. Zatem nie można przyjąć, że pozostają one bez wpływu na ocenę rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Przemawia za tym już sama konstrukcja formularza PPF, którego wzór ustalony został przez Radę Ministrów w rozporządzeniu z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227 poz. 2245). Rubryki nr 7 i nr 10 tego formularza - przewidziane dla wykazania majątku i dochodów - uwzględniają bowiem nie tylko majątek i dochody wnioskodawcy, ale także osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, wpisanych w rubryce nr 6. Dla wykazania stanu majątkowego osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym z wnioskodawcą została przewidziana nadto osobna rubryka nr 8. W postanowieniu z 29 listopada 2012 r., NSA zauważył, że przez pojęcie "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu, przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymaniu tego gospodarstwa. W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskującego o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione - na podstawie art. 255 p.p.s.a. - do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z 29 listopada 2012 r., II GZ 442/12, http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). W takiej sytuacji stwierdzić trzeba, że referendarz sądowy trafnie ocenił treść oświadczeń skarżącego, zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz przedłożonych do akt sprawy dokumentów. W szczególności, zasadnie wskazał, że w sytuacji dysponowania przez gospodarstwo domowe skarżącego miesięcznym dochodem w kwocie łącznej 5.241 zł, wydatkowania na utrzymanie kwoty 5.165 zł, zgromadzenia oszczędności w łącznej kwocie 28.796,19 zł oraz po poniesieniu kosztów utrzymania gospodarstwa domowego, skarżący dysponuje środkami, które może przeznaczyć na koszty sądowe. Jednocześnie należy podkreślić, że skarżący już na etapie postępowania odwoławczego winien uwzględnić potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel. W tym stanie rzeczy stwierdzić trzeba, że przedstawiona przez skarżącego, jego sytuacja materialna i rodzinna, nie daje podstaw do uznania, że zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., uprawniające do przyznania pomocy we wnioskowanym zakresie. W związku z tym Sąd - na podstawie art. 260 § 1 i § 3 p.p.s.a.- utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego.